Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số vấn đề lý luận về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm về bồi thường Theo Từ điển Tiếng Việt (1988), “bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra.
Theo Khoản 12, Điều 3, Luật Đất đai năm 2013, bồi thường về đất là nhà Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất” (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013). Theo Phan Thị Thanh Huyền & cs, (2020), “bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất đối với diện tích bị đất thu hồi để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng”. Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt trong nông nghiệp, lâm nghiệp, vừa là tư liệu tiêu dùng của con người. Do vậy, khi Nhà nước thu hồi đất thì người sử dụng đất sẽ mất tư liệu sản xuất, tư liệu tiêu dùng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, việc làm, an sinh xã hội.
buộc người dân phải thích nghi với những thay đổi sau khi bị thu hồi đất. Để giúp cho họ vượt qua các khó khăn, ổn định sản xuất và ổn định đời sống thì bên cạnh việc bồi thường, Nhà nước ban hành các chính sách hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất và tạo việc làm cho người có đất bị thu hồi”. Theo “Khoản 14, Điều 3, Luật Đất đai năm 2013, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất bị thu hồi, để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013). Tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Tái định cư được hiểu là việc con người tạo dựng cuộc sống ở nơi cư trú mới sau khi di dời khỏi nơi cư trú cũ của họ.
Pháp luật Việt Nam không giải thích khái niệm tái định cư, tuy nhiên nhiều văn bản vẫn quy định về tái định cư. Có thể hiểu 4 tái định cư là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất tinh thần tại đó. Như vậy, tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội trong quá trình phát triển chung đến một bộ phận dân cư phải gánh chịu. Ở nước ta hiện nay, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau: bồi thường bằng nhà ở; bồi thường bằng giao đất ở mới; bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở.
Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư - Việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải đảm bảo dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật. - Bồi thường về đất được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất. - Khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường; trong trường hợp tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sản xuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại. - Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật Đất đai năm 2013 còn được Nhà nước xem xét, hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm; hỗ trợ tái định cư và hỗ trợ khác theo điều kiện thực tế của địa phương và đối tượng bị thu hồi đất.
- Người bị thu hồi đất ở được bố trí tái định cư bằng việc giao đất ở mới hoặc nhà ở hoặc bằng tiền theo quy định của pháp luật. Khu tái định cư được lập cho một hoặc nhiều dự án; nhà ở, đất ở trong khu tái định cư được bố trí theo nhiều cấp nhà, nhiều mức diện tích khác nhau phù hợp với các mức bồi thường và khả năng chi trả của người được tái định cư. Khu tái định cư tập trung phải xây dựng cơ sở hạ tầng 5 đồng bộ, bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền. Vai trò của bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Theo Phan Thị Thanh Huyền & cs, (2021) bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có các vai trò sau: - Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là khâu quan trọng trong quá trình triển khai thực hiện các dự án phát triển kinh tế, xã hội, cơ sở hạ tầng… có sử dụng đất mà cần phải thu hồi đất và là một công việc khó khăn, phức tạp, mất nhiều thời gian, công sức và tài chính.
Do vậy, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thực hiện được sự ủng hộ của người sử dụng đất, các cấp chính quyền thì là một trong những điều kiện để thực hiện các dự án đầu tư có sử dụng đất đúng kế hoạch đề ra, đảm bảo cho các dự án đầu tư được thực hiện đúng tiến độ và góp phần sử dụng đất hiệu quả. - Thực hiện tốt bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có ý nghĩa quan trọng trong việc đẩy mạnh thu hút đầu tư, tạo lập môi trường thông thoáng cho đầu tư phát triển. Bên cạnh đó, thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư còn góp phần bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng và ổn định cuộc sống cho người dân bị thu hồi đất, giảm thiểu tình trạng tranh chấp, bất đồng, khiếu nại, tố cáo trong nhân dân. Nói cách khác, thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hướng tới bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người có đất bị thu hồi và với vai trò chủ đạo của Nhà nước trong điều tiết lợi ích giữa nhà đầu tư với người bị thu hồi đất đảm bảo nhà đầu tư vẫn có lãi trong khi người bị thu hồi đất chấp thuận, ổn định đời sống.
- Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi đáp ứng hài hòa lợi ích của người bị thu hồi đất, người nhận quyền sử dụng đất và Nhà nước góp phần duy trì ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội. Ngược lại, khi diện tích đất sản xuất của người dân bị thu hồi dẫn đến tình trạng thiếu việc làm, người dân không có thu nhập làm ảnh hưởng đến kinh tế của hộ gia đình, cá nhân và không giải quyết tốt vấn đề việc làm sẽ là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng mất an ninh, trật tự xã hội. Vì vậy, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không chỉ có vai trò là làm thế nào để thực hiện thu hồi đất một cách nhanh chóng mà còn phải tạo ra được bài toán ổn định và phát triển bền vững 6 cho những người dân sau khi bị thu hồi đất. Việc giải quyết các tranh chấp, khiếu kiện từ việc bồi thường giải phóng mặt bằng cho thấy nếu không giải quyết tốt việc bồi thường thiệt hại, hỗ trợ, tái định cư nhằm hỗ trợ người bị thu hồi đất vượt qua khó khăn trước mắt để họ nhanh chóng ổn định đời sống và sản xuất thì sẽ phát sinh nhiều tranh chấp, khiếu kiện kéo dài, vượt cấp với số đông người tham gia, đây là một thực trạng đang diễn ra.
Quy trình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng của dự án Quyết định thu hồi đất Xác định tổng Thành lập hội mức bồi đồng GPMB Lập phương án Tổ chức cá nhân kê khai UBND xã, bồi thường đất và các tài sản trên phường, thị trấn Chi trả tiền Giao mặt bồi thường bằng Hình 1.1: Sơ đồ bồi thường thiệt hại trong giải phóng mặt bằng khi có Quyết định thu hồi đất 1. Một số yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Việc ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật đất đai Đất đai là đối tượng quản lý phức tạp, luôn biến động theo sự phát triển của nền kinh tê - xã hội. Để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nước về đất đai đòi hỏi các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực này phải ổn định và phù hợp với tình 7 hình thực tế.
Việc ban hành chính sách, pháp luật đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư (Phan Thị Thanh Huyền &cs, 2018). Ở nước ta, từ năm 1993 đến nay, Chính phủ đã ban hành, sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật Đất đai nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội đất nước. Theo đó, các quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cũng luôn được hoàn thiện, sửa đổi cho phù hợp với yêu cầu thực tế triển khai. Với những đổi mới về pháp luật đất đai, thời gian qua công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã đạt những kết quả đáng khích lệ, cơ bản đáp ứng được nhu cầu về mặt bằng cho việc phát triển các dự án đầu tư.
Tuy nhiên bên cạnh đó, do tính chưa ổn định, chưa thống nhất của pháp luật đất đai qua các thời kỳ mà công tác bồi thường, hỗ trợ đã gặp khá nhiều khó khăn và trở ngại. Thực tiễn triển khai cho thấy việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bồi thường, hỗ trợ. Hệ thống văn bản pháp luật đất đai còn có những nhược điểm như là số lượng nhiều, mức độ phức tạp cao, không thuận lợi trong sử dụng, nội bộ hệ thống chưa đồng bộ, chặt chẽ gây lúng túng trong xử lý và tạo kẽ hở trong thực thi pháp luật.