Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại các đô thị lớn đang tạo ra những thách thức phi truyền thống đối với sự phát triển bền vững và chất lượng cuộc sống của cư dân. Quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội được thành lập theo Nghị quyết số 132/NQ-CP ngày 27/12/2013 trên cơ sở tách từ huyện Từ Liêm cũ, sở hữu diện tích tự nhiên 4.531,9 ha với quy mô dân số trên 328.000 người phân bổ tại 13 phường trực thuộc. Địa bàn quận ghi nhận tốc độ chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất mạnh mẽ với 124 dự án thu hồi 353 ha đất, tác động trực tiếp đến sinh kế của 5.820 hộ dân cùng mạng lưới các tuyến hạ tầng giao thông trọng điểm như đường Vành đai 3, Quốc lộ 32 và các tuyến đường sắt đô thị số 2, số 3.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xoay quanh việc đánh giá năng lực quản lý nhà nước của chính quyền cấp quận trong việc ứng phó với các nguy cơ bất ổn mới, bảo vệ đời sống an toàn của nhân dân trước áp lực gia tăng dân số cơ học và suy giảm diện tích đất canh tác. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa khung lý luận về an ninh con người, khảo sát toàn diện thực trạng quản lý giai đoạn 2014–2016 trên ba trụ cột then chốt gồm an ninh sức khỏe, an ninh lương thực và an ninh môi trường, từ đó hoạch định hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản trị công đến năm 2020. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc lượng hóa hiệu quả quản lý bằng các chỉ số cụ thể: duy trì tỷ lệ tiêm chủng mở rộng đạt trên 99,5%, khống chế 100% các ổ dịch bệnh không để lây lan diện rộng, kiểm soát 100% các vụ việc an toàn thực phẩm, góp phần xác lập mô hình quản trị an ninh con người cấp cơ sở hiệu quả và bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết nền tảng về An ninh con người được công bố trong Báo cáo Phát triển Con người năm 1994 của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP). Theo khung lý thuyết này, an ninh con người chuyển dịch trọng tâm từ an ninh quốc gia lấy quân sự làm trung tâm sang bảo vệ cá nhân trước các mối đe dọa thường nhật, bao gồm 7 thành tố: an ninh kinh tế, an ninh lương thực, an ninh y tế, an ninh môi trường, an ninh cá nhân, an ninh cộng đồng và an ninh chính trị.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết Quản trị An ninh phi truyền thống của các học giả Việt Nam, đặc biệt là mô hình toán quản trị an ninh phi truyền thống dựa trên hàm mục tiêu tối ưu hóa mức độ an toàn, ổn định và phát triển bền vững gắn liền với việc giảm thiểu chi phí phòng ngừa rủi ro, tổn thất khủng hoảng và chi phí khắc phục sự cố. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm: an ninh sức khỏe (bảo vệ thể chất, tiếp cận y tế dự phòng và kiểm soát dịch bệnh), an ninh lương thực (đảm bảo nguồn cung thực phẩm an toàn, đủ dinh dưỡng và ổn định), an ninh môi trường (kiểm soát ô nhiễm đất, nước, không khí và xử lý chất thải y tế, đô thị). Chức năng quản lý nhà nước cấp quận được định vị theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 và Nghị định số 37/2014/NĐ-CP, xác lập vai trò tham mưu trực tiếp của 12 phòng chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân quận.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và khoa học. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội định kỳ, biên bản kiểm tra liên ngành, niên giám thống kê và báo cáo chuyên đề của Phòng Y tế, Phòng Kinh tế, Phòng Tài nguyên và Môi trường thuộc quận Bắc Từ Liêm trong giai đoạn 2014–2016. Dữ liệu sơ cấp được trích xuất thông qua quan sát thực tế công tác điều hành quản lý, ý kiến phản hồi của nhân dân tại 13 phường và các phản ánh từ cơ quan báo chí về tình hình dịch bệnh, trật tự môi trường và vệ sinh an toàn thực phẩm.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 13 đơn vị hành chính cấp phường thuộc quận, tiến hành rà soát 1.708 cơ sở sản xuất, chế biến và kinh doanh thực phẩm, kiểm tra 118 cơ sở hành nghề y dược tư nhân, cùng dữ liệu dịch tễ trên đàn vật nuôi gồm 120 con trâu bò, 5.600 con lợn và 27.700 con gia cầm. Phương pháp chọn mẫu theo địa bàn hành chính toàn diện được lựa chọn nhằm phản ánh đầy đủ đặc điểm phân hóa giữa các phường đô thị hóa cao như Cổ Nhuế 1, Cổ Nhuế 2, Xuân Đỉnh với các phường còn duy trì sản xuất nông nghiệp như Tây Tựu, Thượng Cát, Liên Mạc. Phương pháp phân tích thống kê mô tả, tổng hợp, so sánh chuỗi thời gian được áp dụng để chỉ ra xu hướng biến động của các chỉ tiêu y tế, cơ cấu kinh tế nông nghiệp và thực trạng ô nhiễm môi trường, từ đó thiết lập căn cứ thực chứng cho các đề xuất chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về an ninh sức khỏe, hệ thống y tế cơ sở tại quận Bắc Từ Liêm duy trì năng lực phục vụ ổn định với mạng lưới 13 trạm y tế phường và 1 phòng khám đa khoa Chèm, biên chế 37 bác sĩ, 41 y sỹ, 75 y tá và 19 cán bộ dược vào năm 2016. Tỷ lệ trẻ em dưới 1 tuổi được tiêm chủng đầy đủ vắc xin luôn duy trì ở mức rất cao, đạt 99,8% năm 2014, 99,5% năm 2015 và 99,7% năm 2016. Công tác giám sát dịch bệnh chủ động đạt 76% (467/612 ca), kịp thời xử lý 267 ca sốt xuất huyết, 141 ca tay chân miệng và 140 ca thủy đậu trong năm 2016, không để bùng phát thành dịch lớn. Tỷ suất sinh thô năm 2016 giảm còn 12,91‰ và số phụ nữ sinh con thứ 3 trở lên duy trì ổn định ở mức 154 trường hợp.

Thứ hai, về an ninh an toàn thực phẩm, quận đã thành lập 30 đoàn kiểm tra liên ngành từ cấp quận đến phường. Tuyến quận tiến hành kiểm tra 236 lượt cơ sở, đạt tỷ lệ đạt chuẩn 87% (206 cơ sở); tuyến phường kiểm tra 3.740 lượt, đạt tỷ lệ 85% (3.179 cơ sở). Hoạt động khám sức khỏe định kỳ cho người trực tiếp sản xuất, kinh doanh thực phẩm đạt 90,1% (1.539/1.708 người). Tại hai làng nghề truyền thống bánh mứt kẹo phường Xuân Đỉnh và Xuân Tảo, 100% hộ kinh doanh ký cam kết an toàn thực phẩm và 21/21 mẫu kiểm định đều đạt tiêu chuẩn kỹ thuật. Trong suốt giai đoạn 2014–2016, trên địa bàn quận không ghi nhận bất kỳ vụ ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng nào.

Thứ ba, về an ninh lương thực và biến động đất nông nghiệp, quá trình đô thị hóa đã thu hẹp đáng kể tài nguyên sản xuất. Tổng diện tích đất nông nghiệp năm 2016 là 1.498,8 ha, chiếm 33,1% diện tích tự nhiên, trong đó đất trồng lúa giảm mạnh xuống chỉ còn 57,8 ha (chiếm 1,3%), phần lớn diện tích chuyển sang trồng cây hàng năm khác (1.117,5 ha) và trồng hoa, cây cảnh. Cơ cấu giá trị sản xuất ngành nông nghiệp trong tổng giá trị sản xuất toàn quận (17.886 tỷ đồng năm 2014) sụt giảm liên tục: từ 4,3% năm 2014 xuống 3,4% năm 2015 và chỉ còn 2,9% vào năm 2016, nhường chỗ cho công nghiệp chế biến - chế tạo chiếm ưu thế với 43,3%. Công tác thú y đạt hiệu quả bảo vệ cao với 100% trâu bò được tiêm phòng lở mồm long móng, 16.400 lượt gia cầm tiêm vắc xin H5N1 và 6.680 con chó mèo được tiêm phòng dại.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nêu trên cho thấy sự phân hóa sâu sắc trong công tác quản trị an ninh con người tại vùng ven đô đang chuyển mình thành đô thị. Nguyên nhân chủ yếu của các hạn chế bắt nguồn từ tốc độ gia tăng dân số cơ học nhanh chóng, tạo áp lực quá tải lên hạ tầng y tế dự phòng và khó khăn trong kiểm soát nguồn gốc thực phẩm tại các chợ cóc, chợ tạm trong các ngõ xóm. Bên cạnh đó, tình trạng chồng chéo thẩm quyền giữa cấp thành phố (nơi cấp phép hoạt động cho cơ sở y tế tư nhân, doanh nghiệp thực phẩm) và cấp quận (nơi chịu trách nhiệm kiểm tra, hậu kiểm) dẫn đến nhiều bất cập trong xử lý vi phạm hành chính.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh rõ nét qua các biểu đồ cơ cấu: đường biểu diễn giá trị sản xuất nông nghiệp giảm dần từ 4,3% xuống 2,9% tương ứng với sự gia tăng tỷ trọng thương mại, dịch vụ và công nghiệp; trong khi bảng phân bổ nhân lực y tế cho thấy số lượng bác sĩ duy trì cố định ở mức 37 người dù dân số tăng đều hàng năm. Việc đối chiếu với các chỉ số an ninh đô thị khẳng định công tác phòng ngừa rủi ro chủ động đã giúp chính quyền địa phương tiết kiệm tối đa các chi phí khắc phục sự cố, giữ vững ổn định xã hội trong giai đoạn chuyển đổi mô hình hành chính.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện và nâng cao chất lượng mạng lưới y tế dự phòng cấp cơ sở. Ủy ban nhân dân quận Bắc Từ Liêm cùng Phòng Y tế cần khẩn trương đẩy nhanh tiến độ chuẩn hóa và cấp giấy phép hoạt động cho 100% trạm y tế phường, tăng cường đầu tư trang thiết bị khám chữa bệnh ban đầu và triển khai mở rộng mô hình bác sĩ gia đình tại 13/13 phường giai đoạn 2018–2020. Mục tiêu cụ thể là duy trì tỷ lệ tiêm chủng mở rộng trên 99,5%, giám sát và xử lý 100% các ổ dịch phát sinh ngay trong 24 giờ đầu.

Thứ hai, siết chặt quản lý chuỗi cung ứng thực phẩm và kiên quyết xóa bỏ chợ cóc, chợ tạm. Đội Quản lý thị trường phối hợp với Phòng Kinh tế và Ủy ban nhân dân 13 phường tăng cường thanh tra liên ngành đột xuất các cơ sở dịch vụ ăn uống, thức ăn đường phố. Phấn đấu nâng tỷ lệ cơ sở kinh doanh ký cam kết an toàn thực phẩm đạt trên 98%, xử lý dứt điểm 100% các điểm giết mổ gia cầm nhỏ lẻ không đảm bảo vệ sinh thú y, đồng thời nhân rộng mô hình tuyến phố văn minh an toàn thực phẩm trên các trục đường huyết mạch như đường Cầu Diễn trước năm 2020.

Thứ ba, tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo hướng đô thị sinh thái công nghệ cao. Phòng Kinh tế và các Hợp tác xã nông nghiệp cần tập trung quy hoạch vùng chuyên canh hoa chất lượng cao tại phường Tây Tựu, phát triển vùng cây ăn quả đặc sản tại Xuân Đỉnh, Phú Diễn trên diện tích 1.412,1 ha đất nông nghiệp còn lại. Chuyển giao quy trình sản xuất VietGAP, hạn chế tối đa việc lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật, hướng tới giảm 30% lượng phân bón hóa học nhằm bảo đảm nguồn cung rau củ quả sạch cho cư dân đô thị.

Thứ tư, tăng cường quản lý môi trường sống và kiểm soát chặt chẽ chất thải y tế. Phòng Tài nguyên và Môi trường phối hợp Phòng Quản lý đô thị triển khai giám sát định kỳ chất lượng nguồn nước ngầm, nước mặt và khí thải tại các dự án xây dựng hạ tầng giao thông trọng điểm. Yêu cầu 100% cơ sở y tế công lập và phòng khám tư nhân thực hiện phân loại, thu gom và chuyển giao rác thải y tế nguy hại đúng quy định của Thông tư liên tịch số 58/2015/TTLT-BYT-BTNMT, bảo đảm thu gom trên 98% rác thải sinh hoạt hàng ngày.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

Nhóm cán bộ lãnh đạo, công chức quản lý nhà nước tại Ủy ban nhân dân cấp quận, huyện: Cung cấp khung năng lực quản trị, phương pháp nhận diện các mối đe dọa an ninh phi truyền thống và kinh nghiệm tổ chức bộ máy kiểm tra liên ngành nhằm tối ưu hóa công tác điều hành tại địa phương đang trong tiến trình đô thị hóa.

Nhóm học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Quản trị An ninh phi truyền thống, Quản lý công, Chính sách công: Cung cấp tài liệu tham khảo học thuật giá trị với hệ thống số liệu thực chứng phong phú, vận dụng thành công mô hình lý thuyết an ninh con người vào một địa bàn cấp quận cụ thể tại Việt Nam.

Nhóm cán bộ quản lý ngành Y tế công cộng, Y tế dự phòng và Vệ sinh an toàn thực phẩm: Nắm bắt các giải pháp điều tra dịch tễ học, kinh nghiệm tổ chức chiến dịch tiêm chủng mở rộng, khám sàng lọc cộng đồng và quy trình kiểm soát chuỗi cung ứng thực phẩm làng nghề, chợ truyền thống.

Nhóm chuyên gia quy hoạch đô thị và quản lý tài nguyên môi trường: Tham khảo cơ sở dữ liệu về chuyển dịch cơ cấu đất đai với 353 ha đất thu hồi và các chỉ tiêu môi trường sinh thái để xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ chuyển đổi việc làm cho nông dân mất đất canh tác.

Câu hỏi thường gặp

An ninh con người tại chính quyền cấp quận bao gồm những trụ cột cơ bản nào? Tại cấp quận, an ninh con người được lượng hóa tập trung qua ba trụ cột thiết yếu gồm an ninh sức khỏe, an ninh lương thực và an ninh môi trường. Mô hình này đảm bảo cuộc sống an toàn cho cư dân 13 phường trước các biến động tiêu cực về dịch bệnh, thực phẩm ô nhiễm và suy thoái môi trường tự nhiên.

Tốc độ đô thị hóa tại quận Bắc Từ Liêm giai đoạn 2014–2016 ảnh hưởng thế nào đến an ninh lương thực? Đô thị hóa đã chuyển dịch mạnh mẽ tư liệu sản xuất khi diện tích đất nông nghiệp giảm còn 1.498,8 ha (33,1% diện tích tự nhiên), trong đó đất lúa chỉ còn 57,8 ha. Tỷ trọng giá trị sản xuất nông nghiệp giảm từ 4,3% năm 2014 xuống 2,9% năm 2016 trên tổng giá trị sản xuất 17.886 tỷ đồng.

Công tác phòng chống dịch bệnh y tế cơ sở của quận đạt được kết quả nổi bật gì? Mạng lưới 13 trạm y tế phường và phòng khám Chèm với 37 bác sĩ, 75 y tá đã kiểm soát tốt tình hình dịch bệnh. Tỷ lệ tiêm chủng trẻ dưới 1 tuổi đạt 99,7%, giám sát chủ động 76% ca bệnh (467/612 ca), khống chế hoàn toàn 267 ca sốt xuất huyết và 141 ca tay chân miệng.

Chính quyền quận đã áp dụng những biện pháp nào để kiểm soát an toàn thực phẩm? Quận duy trì 30 đoàn kiểm tra, đạt tỷ lệ kiểm tra đạt chuẩn 87% tại quận và 85% tại phường. Đồng thời, tổ chức khám sức khỏe định kỳ cho 1.539 người sản xuất (90,1%) và ký cam kết 100% tại các làng nghề, giúp địa phương không xảy ra vụ ngộ độc thực phẩm nào từ năm 2014 đến 2016.

Đâu là thách thức lớn nhất trong quản lý an ninh con người tại địa bàn quận Bắc Từ Liêm? Thách thức lớn nhất là tốc độ tăng dân số cơ học nhanh chóng và sự tồn tại của các khu chợ cóc, chợ tạm trong các khu dân cư. Điều này gây áp lực trực tiếp lên năng lực kiểm tra của 10 công chức lãnh đạo và đội ngũ cán bộ chuyên môn tại các phòng ban thuộc quận.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về an ninh con người và quản trị an ninh phi truyền thống tại chính quyền đô thị cấp quận.
  • Phản ánh trung thực, khách quan bức tranh thực trạng quản lý nhà nước trên 3 lĩnh vực sức khỏe, lương thực, môi trường tại 13 phường thuộc quận Bắc Từ Liêm giai đoạn 2014–2016.
  • Chỉ rõ các mâu thuẫn nảy sinh giữa tốc độ đô thị hóa nhanh, suy giảm 33,1% đất nông nghiệp với yêu cầu bảo đảm an sinh xã hội và vệ sinh an toàn thực phẩm.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể, gắn liền với phân công trách nhiệm của các phòng chuyên môn và lộ trình thực thi đến năm 2020.
  • Khẳng định nâng cao hiệu lực quản lý an ninh con người là điều kiện tiên quyết để xây dựng quận Bắc Từ Liêm trở thành đô thị văn minh, an toàn và phát triển bền vững.