Chương I: Cơ sở lí thuyết của luận văn. Chương 2: Đặc điểm cấu tạo và cách định danh của các từ ngữ chỉ đồ gia dụng trong tiếng Việt và tiếng Hán. Chương 3: Yếu tố văn hóa của các từ chỉ đồ gia dụng trongtiếng Việt và tiêng Hán. Chuong 1 CO SO LY THUYET CUA LUAN VAN 1.1Một số vẫn đề về trường từ vựng-ngữ nghĩa 1.1 Khải niệm trường từ vựng ngữ nghĩa Trường từ vựng ngữ nghĩa là tập hợp các từ và ngữ cố định của một ngôn ngữ dựa vào sự đồng nhất nào đây về ngữ nghĩa.
Vị dụ: Lua là, the, lĩnh. các từ này chỉ vải vóc Nấu, nướng, kho, xảo.chỉ hoạt động làm chín thức ăn Nghiên cứu về lý thuyết trường nghĩa được bất đầu từ giữa thế kỷ 19 với những ý tưởng đầu tiên về mối quan hệ giữa ngôn và ý thức của nhà khoa học người Đức W. Humbodt đã trở thành tiền đề cho các lý thuyết sau này về trường từ vựng ngữ nghĩa- ngữ nghĩa khi phản ánh sự khác nhau trong khả năng nhận thức thế giới và đặc trưng của từng nhóm sắc tộc. TS Đỗ Hữu Châu, (2007) Giáo trình Ngữ dụng học:” tính hệ thống về ngữ nghĩa của từ vựng và quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ riêng lẻ thể hiện qua quan hệ giữa những tiêu hệ thống ngữ nghĩa chứa chúng”.
Điều này có nghĩa liên hệ về mặt ngữ nghĩa của từ chỉ được thấy rõ khi đặt từ trong tiểu hệ thống ngữ nghĩa (hay trường nghĩa). Từ vựng của một ngôn ngữ là một hệ thống thường gồm hàng trăm nghìn từ, mỗi từ trong hệ thống bao giờ cũng đối lập với những từ còn lại và chỉ có giá trị khi được đặt trong mối tương quan với các từ khác trong hệ thông. Theo Đỗ Hữu Châu, để hiểu được thấu đáo nghĩa của từ, không thê tách từ ra khỏi hệ thống, càng không thê đặt từ vào mối liên hệ với các từ chọn ngẫu nhiên. Từ quan điểm này, ông chia trường nghĩa thành 3 loại gồm: - Trường nghĩa đối vị ( trường nghĩa dọc): Hệ thống từ vựng được chia thành các trường nghĩa trực tuyến ( trường nghĩa dọc) với nhiều cấp độ trên cơ sở các nét nghĩa phạm trù từ chung nhất, nhỏ hơn, nét nghĩa loại, hạng và riêng biỆt.
- Trường nghĩa tuyến tinh/ kết hợp ( trường nghĩa ngang): Từ và đơn vị từ còn có khả năng kết hợp với nhau theo trật tự trước sau_ kết hợp theo chiều ngang, chiều tuyến tính. - Trường nghĩa liên hội/ tổng hợp ( trường nghĩa liên tưởng): Khi một từ được phát ra, người nghe sẽ lĩnh hội ý nghĩa riêng của từ ấy, đồng thời cũng có thể liên tưởng đến ý nghĩa khác có liên quan đến nhiều sự kiện xã hội, cá nhân phong phú và sinh động.2 Đặc điểm của trường từ vựng- ngữ nghĩa Tổng hợp ý kiến của các tác giả đã nêu ở trên cho thấy, trường từ vựng- ngữ nghĩa có 7 đặc điểm như sau: 1) Tính thứ tự: do khả năng khái quát ngữ nghĩa khác nhau giữa các từ, vì vậy những từ khả năng khái quát lớn hơn thì nằm ở cao cấp, những từ khả năng khái quát nhỏ hơn thì nằm ở cấp thấp, chính là tính thứ tự của trường nghĩa. 2) Tính dân tộc: dân tộc khác nhau thì nhận thức thế giới khác nhau. 3) Tính đa dạng: quan hệ giữa các sự vật là đa dạng hơn, vì vậy quan hệ của khái niệm phản ánh sự vật cũng đa dạng.
4) Tính biến đổi: ngôn ngữ nào cũng đều có sự phát triên biến đổi theo tiến trình lịch sử, đó không những đề thê hiện từ cũ biến mất và từ mới được tạo ra, mà còn đề thể hiện sự biến đổi của từ vựng. Vì vậy trường nghĩa cũng biến đổi. Ví dụ: từ “bird” trong lịch sử được dung với nghĩa tương đương tiếng Việt là “ chim con”, nhưng hiện nay lại dùng với nghĩa tương đương tiếng Việt là “ chim” — cũng là tên gọi chung của loài, đây là hiện tượng mở rộng nghĩa của từ do thay đổi mục đích sử dụng từ ngữ. Do mục đích sử dụng từ thay đổi theo thời gian mà nghĩa từ cũng thay đổi theo, những từ ngữ từ trường nghĩa này có thể chuyên sang trường nghĩa khác.
Ví dụ: từ” nice” thời xưa được ding tuong duong voi nghia tiéng Viét 1a “ ngu” ” , cing trudng nghĩa với “ stupid” nhưng ngày nay từ “nice” được dùng với nghĩa tương đương tiếng Việt là “tốt”- cùng trường nghĩa với “ good”. 9 5) Tính giao thoa: tính giao thoa trong trường nghĩa có hai phương diện. Một là, đối với các từ khác nhau | Ví dụ: chân -> chân bóng cừ khôi # chân một từ một nghĩa cầu thành trường | bản nghĩa khác nhau. Hai là, đối với các từ khác nhau | Ví dụ: đi một từ đa nghĩa cấu thành trường | - Anh ấy đi rồi nghĩa khác nhau.
- Cậu đi nhanh như thế làm gì? 6) Tính tương đối: tính tương đối của trường nghĩa có hai nghĩa, một là quan hệ của các từ nghĩa trên đưới không tuyết đối, nhưng tương đối. ⁄Z¬ B8 ` - N47 Hai là khi miêu tả sự vật khác nhau trong trường nghĩa, dựa trên các tiêu chuẩn khác nhau. Ví dụ trường nghĩa chỉ động vât họ “mèo”, có “báo gấm” to hơn “ linh miêu”, “linh miêu” to hơn hăn “mèo nhà” về kích thước và các đặc tính săn môi. 7) Tính mơ hồ: do các khái niệm không rõ đối với những sự vật trên thế giới khách quan.
Ví dụ: “xe đạp” vừa có thể thuộc trường nghĩa chỉ phương tiện giao thông vừa có thể thuộc trường nghĩa công cụ thể thao.2Một số vấn đề về định danh 1.1 Khái niệm định danh.Consanski cho răng, định danh là “ sự cô định (hay gán) cho một kí hiệu ngôn ngữ một khái niệm- biểu niệm (sigsificat)phan anh cai đặc trưng nhất định của một biéu vat (denotat) — gom các thuộc tinh, phâm chất và quan hệ của đối tượng cũng như quá trình thuộc phạm vi vật chất và tinh thần, nhờ đó các đơn vị ngôn ngữ tạp thành nhứng yếu tổ nội dung của giao tiếp ngôn từ”. Trong thực tẾ, con người có thể chỉ cần miêu tả sự vật hiện tượng mà không cần dùng đến chức năng định danh của ngôn ngữ nhưng định danh là một nhu cầu của ngôn ngữ đúng hơn là nhu cầu của con người trước thế giới khách quan. Định danh là để thể hiện tư duy của con người đồng thời giúp ích cho tư duy của con người.( Dân theo Hồ Lê, cấu tạo từ tiếng Việt hiện đại, NXB Khoa học xã hội, 2003) Một chức năng của định danh là gọi tên. Tên gọi là sản phẩm của tư duy con người, nhìn chung nó phải đảm bảo các yêu cầu như có tính khái quát, tính trừu tượng và mất khả năng gợi đến những đặc điểm, những thuộc tính riêng rẽ tạo thành đối tượng.
Về mặt ngữ nghĩa, nó phải tách với dấu vết của giai đoạn cảm tính và có tác dụng phân biệt các loại nhỏ trong cùng một loại lớn. Việc gọi tên đỀ tạo ra các từ (định danh sự vật) gồm ba yếu tố gan két voi nhau nhu sau: “mot day 4m tố có liên kết với nhau, tạo thành từ với mặt bên ngoài của nó, tức là vỏ âm thanh, vỏ ngữ âm của từ, hoặc là từ ngữ âm; thứ hai, sự vật được gọi bằng từ đó; thứ ba, ý nghĩa mà từ đó gây ra trong ý thức chúng ta”( Giáo trình ngôn ngữ học đại cương, NXB khoa học xã hội, 2017 ) Con người tạo ra ngôn ngữ bằng cách tri giác, phân cắt hiên thực khách quan, gọi tên hiện thực dé tạo ra các đơn vị từ vựng vả ghép những tên gọi ay lại để tạo ra từ tổ và câu. Cơ chế để tạo ra các đơn vị từ vựng là cơ chế định danh mà cơ chê này là nôi dung quan trọng của câu tạo từ, bao gôm các 11 phương thức định danh hiện thực băng từ đơn, từ láy, từ phái sinh và từ ghép. Còn cơ chế tạo ra từ tổ và câu là cơ chế tổ hợp cú pháp.
Ngoài ra, định danh là “ sự cấu tạo các đơn vị ngôn ngữ có chức năng dùng dé gọi tên, chia tách các đoạn cua hiện thực khách quan trên cơ sở đó hình thành những khái niệm tương ứng về chúng dưới dạng các từ, cụm từ, ngữ cú và câu” ( Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học, NXB Giáo dục, 2002 ). Muốn định danh một khách thể mới, người ta sử dụng những yếu tô ở bình diện cái biểu hiện và ở bình điện cái được biểu hiện đã có trong ngôn ngữ, tức là sử dụng những cái đã biết để biểu hiện một cái mới xuất hiện; hoặc bằng cách tô chức lại các đơn vị có săn, những yếu tố đã có sẵn theo mô hình nhất định. Một nhà ngôn ngữ học người Nga đã nêu ra bảy phương thức định danh như sau: sử dụng tổ hợp âm biểu thị đặc trưng nào đó trong số các đặc trưng của đối tượng, mô phỏng âm thanh (tức tượng thanh), phái sinh, ghép từ, cấu tạo các biểu ngữ đặc ngữ, sao phỏng, vay mượn. Đó là những phương thức định danh trực tiếp.
Ngoài ra, phương thức định danh còn được quy định bởi loại hình ngôn ngữ. Trong cuốn Đặc trưng văn hóa dân tộc của ngôn ngữ và tư duy( Nxb từ điển Bách khoa, Hà Nội, 2010 ) tác giả Nguyễn Đức Tôn đưa ra một số phương thức định danh phô biến trong tiếng Việt , đó là cách chuyên nghĩa ( ấn dụ, hoán dụ. Ví dụ: “ thị No” trong tiếng Việt là để miêu tả người phụ nữ xấu về ngoại hình, “ dế” còn được các bạn trẻ dùng để chỉ chiếc điện thoại đi động cá nhân. Đây được gọi là phương thức định danh thứ cấp (hay gián tiếp).
Thực chất, phương thức định danh gián tiếp này gắn bó chặt chẽ với sự chuyên nghĩa của từ. Sự khác nhau giữa định danh trực tiếp và định danh gián tiếp chỉ là quan điểm xem xét, hay từ góc độ nghiên cứu.2 Cơ sở định danh Có hai dạng: 12 Dạng một là võ đoán (dạng không có lý do), trong lĩnh vực từ thường dùng từ đơn là định danh sơ cấp, vì từ đơn là cơ sở của ngôn ngữ. Ví dụ: trong đồ gia dụng hiện đại của tiếng Việt và tiếng Hán, tiếng Việt: “cân” “dao” “ghế”. tiếng Hán: la “FP” cheng, “JJ” dao,“‡#-Ÿf” yi zi.
; Không có lý do giải thích vì sao tên gọi của các dụng cụ đồ dùng trong gia đình của hai ngôn ngữ lại khác nhau. Đó chính là tính võ đoán của ký hiệu. Dạng thứ hai là dạng có lý do (phi võ đoán), theo nhà ngôn ngữ người NgaG.
