Luận văn thạc sĩ: Khám phá đặc điểm thơ văn Nôm của Phạm Thái

**Mô tả SEO cho bài viết** Khám phá đặc điểm thơ văn Nôm của Phạm Thái qua luận văn thạc sĩ chi tiết, phân tích sâu sắc và giá trị văn học nổi bật.

• Tác giả: Nguyễn Thị Diễm
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Tú Nhi
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đặc điểm thơ văn Nôm của Phạm Thái
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN CHUNG
• 1.1. Thơ văn Nôm thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX
• 1.2. Quá trình phát triển
• 1.3. Đặc điểm nội dung tư tưởng
• 1.4. Đặc điểm thể loại văn học
• 1.5. Con người và sự nghiệp thơ văn Phạm Thái
• 1.5.1. Con người
• 1.5.2. Sự nghiệp sáng tác
• 1.6. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC KHUYNH HƯỚNG CẢM HỨNG VÀ CON NGƯỜI CÁ NHÂN TRONG THƠ VĂN NÔM PHẠM THÁI
• 2.1. Các khuynh hướng cảm hứng
• 2.1.1. Cảm hứng thế sự
• 2.1.2. Cảm hứng nhân văn
• 2.1.3. Cảm hứng tôn giáo
• 2.1.4. Cảm hứng thiên nhiên, danh lam, thắng tích
• 2.2. Con người cá nhân
• 2.2.1. Con người cá nhân đa tài, đa tình
• 2.2.2. Con người cá nhân ngông nghênh, kiêu bạc
• 2.3. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN TRONG THƠ VĂN NÔM PHẠM THÁI
• 3.1. Sự đa dạng trong hệ thống thể loại
• 3.2. Sử dụng điêu luyện hệ thống thể loại vay mượn
• 3.3. Sử dụng sáng tạo hệ thống thể loại nội sinh
• 3.4. Ngôn ngữ nghệ thuật
• 3.4.1. Hệ thống ngôn ngữ gốc Hán
• 3.4.2. Ngôn ngữ dân dã, bình dị
• 3.5. Giọng điệu thơ văn
• 3.5.1. Giọng điệu ngông nghênh, kiêu bạc
• 3.5.2. Giọng điệu trữ tình, tha thiết
• 3.6. Tiểu kết
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thơ văn Nôm thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX

Thơ văn Nôm là một bộ phận quan trọng trong nền văn học trung đại Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX. Giai đoạn này đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của văn học Nôm với sự xuất hiện của nhiều tác giả tiêu biểu như Phạm Thái, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương. Thơ văn Nôm không chỉ phản ánh tâm tư, tình cảm của con người mà còn thể hiện sự chuyển biến trong tư tưởng và nghệ thuật. Phạm Thái là một trong những nhà thơ tiêu biểu của giai đoạn này, với những đóng góp đáng kể trong việc Việt hóa các thể loại thơ văn gốc Hán.

1.1. Quá trình phát triển

Thơ văn Nôm phát triển song song với văn học chữ Hán, nhưng thường bị xem nhẹ do tư tưởng coi trọng chữ Hán. Tuy nhiên, từ thế kỷ XVIII, văn học Nôm đã có bước phát triển vượt bậc, đặc biệt với sự xuất hiện của các tác phẩm như Truyện Kiều của Nguyễn Du và Sơ kính tân trang của Phạm Thái. Phạm Thái đã góp phần quan trọng trong việc đưa thơ văn Nôm lên một tầm cao mới, với sự kết hợp đa dạng các thể loại và ngôn ngữ nghệ thuật phong phú.

1.2. Đặc điểm nội dung tư tưởng

Thơ văn Nôm của Phạm Thái phản ánh rõ nét tư tưởng nhân văn và cá tính sáng tạo. Ông không chỉ viết về tình yêu, thế sự mà còn thể hiện sự phản kháng trước những bất công xã hội. Sơ kính tân trang là tác phẩm tiêu biểu, thể hiện mối tình bi thảm của ông với Trương Quỳnh Như, đồng thời phản ánh tâm tư của một con người đa tài, đa tình nhưng luôn bị dằn vặt bởi bi kịch cuộc đời.

II. Các khuynh hướng cảm hứng trong thơ văn Nôm Phạm Thái

Thơ văn Nôm của Phạm Thái được hình thành từ nhiều khuynh hướng cảm hứng khác nhau, bao gồm cảm hứng thế sự, nhân văn, tôn giáo và thiên nhiên. Mỗi khuynh hướng đều mang đậm dấu ấn cá nhân của tác giả, thể hiện qua cách ông khai thác đề tài và sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật.

2.1. Cảm hứng thế sự

Phạm Thái thường viết về những biến cố lịch sử và xã hội đương thời, đặc biệt là cuộc chiến Tây Sơn. Ông thể hiện sự phản kháng mạnh mẽ trước những bất công, đồng thời bày tỏ lòng trung thành với lý tưởng của mình. Chiến tụng Tây Hồ phú là tác phẩm tiêu biểu cho cảm hứng thế sự của ông.

2.2. Cảm hứng nhân văn

Cảm hứng nhân văn được thể hiện rõ nét trong các tác phẩm viết về tình yêu và con người. Sơ kính tân trang là một ví dụ điển hình, nơi Phạm Thái kể lại mối tình đầy bi kịch của mình với Trương Quỳnh Như. Ông không chỉ viết về tình yêu mà còn phản ánh sự đấu tranh giữa cá nhân và xã hội.

III. Nghệ thuật biểu hiện trong thơ văn Nôm Phạm Thái

Nghệ thuật biểu hiện trong thơ văn Nôm của Phạm Thái được đánh giá cao nhờ sự đa dạng trong thể loại và ngôn ngữ. Ông không chỉ sử dụng điêu luyện các thể loại vay mượn từ văn học Trung Quốc mà còn sáng tạo ra những thể loại nội sinh, mang đậm bản sắc Việt Nam.

3.1. Sự đa dạng trong thể loại

Phạm Thái đã kết hợp nhiều thể loại khác nhau trong sáng tác của mình, từ thơ Đường luật đến truyện thơ Nôm. Sơ kính tân trang là tác phẩm tiêu biểu, nơi ông kết hợp giữa tự sự và trữ tình, tạo nên một tác phẩm độc đáo và giàu giá trị nghệ thuật.

3.2. Ngôn ngữ nghệ thuật

Ngôn ngữ trong thơ văn Nôm của Phạm Thái rất đa dạng, từ ngôn ngữ gốc Hán đến ngôn ngữ dân dã, bình dị. Ông sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ, tạo nên giọng điệu đặc trưng, vừa ngông nghênh, kiêu bạc, vừa trữ tình, tha thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Văn học chữ Nôm giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX là một trong những thời kỳ phát triển rực rỡ của văn học trung đại Việt Nam, với khoảng 1500 tác phẩm lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, trong đó có khoảng 500 tác phẩm viết toàn bằng chữ Nôm. Trong bối cảnh xã hội đầy biến động, thơ văn Nôm không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện sâu sắc tâm hồn, tư tưởng và cảm xúc của con người thời đại. Phạm Thái, một nhà thơ Nôm tiêu biểu của giai đoạn này, dù có số lượng tác phẩm khiêm tốn (khoảng 56 tác phẩm còn lưu truyền), nhưng lại để lại dấu ấn đặc biệt về nội dung và nghệ thuật, đặc biệt là qua tác phẩm truyện thơ Nôm "Sơ kính tân trang".

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích đặc điểm thơ văn Nôm của Phạm Thái, làm rõ các khuynh hướng cảm hứng, con người cá nhân và nghệ thuật biểu hiện trong sáng tác của ông. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thơ văn Nôm của Phạm Thái trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX, dựa trên tập hợp tác phẩm "Phạm Thái toàn tập" do các nhà nghiên cứu uy tín biên soạn. Ý nghĩa nghiên cứu nhằm góp phần làm sáng tỏ giá trị văn học và nhân văn của Phạm Thái, đồng thời bổ sung vào kho tàng nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam, đặc biệt là văn học chữ Nôm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết văn học trung đại Việt Nam và lý thuyết phân tích thể loại thơ văn Nôm. Lý thuyết văn học trung đại giúp hiểu bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa ảnh hưởng đến sáng tác của Phạm Thái, đồng thời làm rõ các đặc điểm nội dung tư tưởng và thể loại văn học thời kỳ này. Lý thuyết phân tích thể loại tập trung vào các thể thơ Nôm như thơ Đường luật, truyện thơ Nôm, phú Nôm, từ khúc, câu đối, giúp nhận diện và đánh giá nghệ thuật biểu hiện trong từng thể loại.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm:

• Cảm hứng thế sự: phản ánh hiện thực xã hội, phê phán và ca ngợi các hiện tượng, con người trong xã hội loạn lạc.
• Cảm hứng nhân văn: đề cao giá trị con người, tình yêu tự do, sự đồng cảm với số phận con người, đặc biệt là người phụ nữ.
• Nghệ thuật biểu hiện: cách sử dụng ngôn ngữ, thể loại, giọng điệu và hình tượng nghệ thuật trong thơ văn Nôm của Phạm Thái.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu văn học sử để khảo sát bối cảnh và lịch sử sáng tác; phương pháp thống kê để tổng hợp số lượng, thể loại tác phẩm; phương pháp so sánh đối chiếu nhằm phân tích sự khác biệt và tương đồng giữa thơ văn Phạm Thái với các tác giả đương thời; và phương pháp hệ thống để tổng hợp, phân tích các đặc điểm nội dung và nghệ thuật.

Nguồn dữ liệu chính là tập "Phạm Thái toàn tập" do Sở Cuồng Lê Dư phiên chú, Trần Trọng Dương khảo cứu, hiệu chú, bao gồm 56 tác phẩm thơ văn Nôm còn lưu truyền. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ tác phẩm thơ văn Nôm của Phạm Thái được lưu giữ. Phương pháp chọn mẫu toàn diện nhằm đảm bảo tính đầy đủ và khách quan. Phân tích được thực hiện theo timeline từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX, tương ứng với giai đoạn sáng tác của Phạm Thái.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cảm hứng thế sự trong thơ văn Phạm Thái:
   Phạm Thái phản ánh chân thực bức tranh xã hội loạn lạc cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX với đủ hạng người, từ những người trung nghĩa đến kẻ gian ác. Ví dụ, trong "Bài văn khao thần ôn dịch", ông mô tả rõ nét những con người sống cho lý tưởng và những kẻ tham lam, hai lòng với xã hội. Tỷ lệ tác phẩm có cảm hứng thế sự chiếm khoảng 40% tổng số tác phẩm nghiên cứu.

2. Cảm hứng nhân văn và tình yêu tự do:
   Tình yêu là chủ đề trung tâm trong thơ văn Phạm Thái, đặc biệt là mối tình bi kịch với Trương Quỳnh Như được thể hiện sâu sắc trong "Sơ kính tân trang". Tác phẩm này được đánh giá là truyện thơ tự truyện đầu tiên trong văn học trung đại Việt Nam, với sự kết hợp đa thể loại và ngôn ngữ sáng tạo. Khoảng 35% tác phẩm tập trung vào cảm hứng nhân văn, thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với số phận người phụ nữ và khát vọng tự do tình cảm.

3. Nghệ thuật biểu hiện đa dạng và sáng tạo:
   Phạm Thái sử dụng thành thạo nhiều thể loại thơ Nôm như Đường luật, phú Nôm, từ khúc, câu đối và truyện thơ Nôm. Ông biết Việt hóa các thể loại gốc Hán một cách điêu luyện, đồng thời kết hợp đa thể loại trong cùng một tác phẩm. Ví dụ, trong "Sơ kính tân trang", các đoạn thơ, từ, văn được đan xen tạo nên sự sinh động và độc đáo. Khoảng 25% tác phẩm thể hiện sự đa dạng nghệ thuật này.

4. Tư tưởng tôn giáo và triết lý nhân sinh:
   Phạm Thái thể hiện tư tưởng Phật giáo và Đạo giáo rõ nét trong các tác phẩm văn phả khuyến và thơ văn, nhấn mạnh đến nhân quả, vô thường và sự giải thoát. Ví dụ, trong các tờ phả khuyến chùa Nghiêm Xá, Tam Thanh, ông ca ngợi đức Phật và cảnh giới tịnh độ, đồng thời phê phán sự suy đồi đạo đức trong chốn thiền môn.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện cho thấy Phạm Thái là một nhà thơ Nôm có tư tưởng sâu sắc và phong cách sáng tạo độc đáo, phản ánh chân thực xã hội loạn lạc và tâm trạng con người thời đại. So với các tác giả đương thời như Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Phạm Thái có sự khác biệt ở chỗ ông kết hợp hài hòa giữa cảm hứng thế sự và nhân văn, đồng thời thể hiện rõ nét cá tính cá nhân qua giọng điệu ngông nghênh, kiêu bạc.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố thể loại tác phẩm và tỷ lệ cảm hứng trong sáng tác, cũng như bảng so sánh các đặc điểm nghệ thuật giữa Phạm Thái và các tác giả cùng thời. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ vị trí đặc biệt của Phạm Thái trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam, đồng thời khẳng định giá trị nhân văn và nghệ thuật của thơ văn Nôm giai đoạn này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu và phổ biến thơ văn Nôm của Phạm Thái
   Chủ thể: Các viện nghiên cứu, trường đại học
   Mục tiêu: Đưa tác phẩm Phạm Thái vào chương trình giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu trong vòng 3 năm tới nhằm nâng cao nhận thức về giá trị văn học trung đại.

2. Số hóa và bảo tồn tư liệu thơ văn Nôm
   Chủ thể: Viện Nghiên cứu Hán Nôm, thư viện quốc gia
   Mục tiêu: Số hóa toàn bộ tác phẩm thơ văn Nôm của Phạm Thái và các tác giả cùng thời trong vòng 2 năm để bảo tồn và tạo điều kiện truy cập rộng rãi.

3. Tổ chức hội thảo chuyên đề về thơ văn Nôm và Phạm Thái
   Chủ thể: Hội Nhà văn, các khoa Văn học
   Mục tiêu: Tổ chức ít nhất 2 hội thảo trong 5 năm tới nhằm trao đổi, cập nhật các nghiên cứu mới và thúc đẩy hợp tác quốc tế.

4. Phát triển các ấn phẩm giáo dục và truyền thông về thơ văn Nôm
   Chủ thể: Nhà xuất bản, các đơn vị truyền thông văn hóa
   Mục tiêu: Xuất bản sách, tài liệu tham khảo và sản xuất các chương trình truyền hình, podcast giới thiệu thơ văn Nôm trong vòng 3 năm để thu hút công chúng và sinh viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam
   Giúp hiểu sâu sắc về văn học trung đại, đặc biệt là thơ văn Nôm và tác giả Phạm Thái, phục vụ cho học tập và nghiên cứu chuyên sâu.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học
   Cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu phân tích chi tiết để phát triển các đề tài nghiên cứu mới, giảng dạy chuyên đề về văn học trung đại.

3. Nhà xuất bản và biên tập viên sách giáo khoa
   Hỗ trợ trong việc biên soạn tài liệu giảng dạy, sách tham khảo về văn học trung đại và văn học chữ Nôm, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

4. Người yêu văn học và công chúng quan tâm đến văn hóa truyền thống
   Giúp tiếp cận và hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật và nhân văn của thơ văn Nôm, đặc biệt là những tác phẩm có tính tự truyện và cảm hứng nhân văn sâu sắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Phạm Thái là ai và tại sao ông quan trọng trong văn học Nôm?
   Phạm Thái là nhà thơ Nôm cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, nổi bật với tác phẩm "Sơ kính tân trang". Ông có phong cách sáng tác độc đáo, kết hợp đa thể loại và thể hiện sâu sắc cảm hứng thế sự, nhân văn, góp phần làm phong phú văn học trung đại Việt Nam.

2. Tại sao thơ văn Nôm lại có vị trí đặc biệt trong văn học Việt Nam?
   Thơ văn Nôm sử dụng ngôn ngữ dân tộc, phản ánh chân thực đời sống và tâm hồn người Việt, vượt lên trên giới hạn của thơ chữ Hán. Nó thể hiện sự tự cường văn hóa và có giá trị nhân văn sâu sắc, đặc biệt trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX.

3. "Sơ kính tân trang" có điểm gì đặc biệt?
   Đây là truyện thơ Nôm tự truyện đầu tiên, kể về mối tình bi kịch của Phạm Thái với Trương Quỳnh Như. Tác phẩm kết hợp đa thể loại, ngôn ngữ sáng tạo, thể hiện sự phá cách trong văn học trung đại và khát vọng tự do tình cảm.

4. Phạm Thái thể hiện cảm hứng thế sự như thế nào trong thơ?
   Ông phản ánh xã hội loạn lạc, phê phán những kẻ gian ác, bất tài và ca ngợi những người trung nghĩa, dũng cảm. Ví dụ trong "Bài văn khao thần ôn dịch", ông mô tả sinh động các tầng lớp xã hội và thái độ của họ trước thời cuộc.

5. Nghệ thuật biểu hiện trong thơ văn Phạm Thái có điểm gì nổi bật?
   Phạm Thái sử dụng thành thạo nhiều thể loại thơ Nôm, biết Việt hóa các thể loại gốc Hán, kết hợp đa thể loại trong cùng một tác phẩm, tạo nên phong cách riêng biệt với giọng điệu ngông nghênh, kiêu bạc và trữ tình tha thiết.

Kết luận

• Phạm Thái là nhà thơ Nôm tiêu biểu cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, để lại khoảng 56 tác phẩm với giá trị nội dung và nghệ thuật đặc sắc.
• Thơ văn của ông phản ánh sâu sắc xã hội loạn lạc, khát vọng tự do tình cảm và tư tưởng nhân văn, đồng thời thể hiện tư tưởng Phật giáo và Đạo giáo.
• "Sơ kính tân trang" là tác phẩm tiêu biểu, đánh dấu bước đột phá trong phong cách tự truyện và đa thể loại trong văn học trung đại.
• Nghệ thuật biểu hiện của Phạm Thái đa dạng, sáng tạo, kết hợp hài hòa giữa các thể loại thơ Nôm và ngôn ngữ dân tộc.
• Đề xuất nghiên cứu tiếp theo tập trung vào số hóa tư liệu, phổ biến rộng rãi và tổ chức các hội thảo chuyên đề nhằm bảo tồn và phát huy giá trị thơ văn Nôm của Phạm Thái.

Hãy tiếp tục khám phá và nghiên cứu sâu hơn về thơ văn Nôm để góp phần bảo tồn di sản văn hóa quý giá của dân tộc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những cơ sở lí luận chung. Chương 2: Các khuynh hướng cảm hứng và con người cá nhân trong thơ văn Nôm Phạm Thái. Chương 3: Nghệ thuật biểu hiện trong thơ văn Nôm Phạm Thái e 11 Chƣơng 1 NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN CHUNG 1. Thơ văn Nôm thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX 1.

Quá trình phát triển Một trong những đặc trưng cơ bản của văn học thời trung đại là tính song ngữ. Điều này không chỉ đúng với văn học trung đại Việt Nam mà còn đúng với văn học của nhiều nước trên thế giới. Tính song ngữ làm cho văn học trung đại trở nên phong phú, đa dạng, giàu có hơn nhưng đồng thời cũng nảy sinh hiện tượng bất bình đẳng giữa hai bộ phận văn học. Đối với văn học Việt Nam, hiện tượng bất bình đẳng này thể hiện rõ ở thái độ xem trọng văn chương viết bằng chữ Hán còn xem thường văn chương viết bằng chữ Nôm.

Truyện Kiều xứng tầm kiệt tác là thế, nhưng do áp lực của cả một thời đại “bất bình đẳng” đối với tình trạng song ngữ trong một nền văn học, khi kết thúc nó, Nguyễn Du đành phải viết “Lời quê chắp nhặt dông dài/ Mua vui cũng được một vài trống canh” còn Cao Bá Quát thì lâm vào băn khoăn, khó xử, khi nhận thấy Hoa Tiên và Kim Vân Kiều là những áng văn hay chưa từng có nhưng lại chưa dám lấy quốc ngữ làm văn chương… Tuy nhiên cả Nguyễn Du và Cao Bá Quát cũng như các tác gia khác, đặc biệt là các tác gia tiêu biểu như Nguyễn Trung Ngạn, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Nguyễn Bỉnh Khiêm trước đó, Nguyễn Văn Siêu, Phan Huy Chú, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ cùng thời, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Dương Khuê, Tú Xương về sau… không hề coi thường việc sáng tác bằng chữ Nôm (tiếng Việt). Văn học chữ Nôm ra đời cùng với ý thức tự lập tự cường của dân tộc Việt. Trải qua một quá trình phát triển lâu dài, văn học Nôm đã định hình và phát triển lớn mạnh song song cùng văn học chữ Hán. Từ những tác phẩm văn e 12 học bằng chữ Nôm đầu tiên của những tên tuổi như Nguyễn Thuyên, Trần Nhân Tông đến những đại diện tiêu biểu cuối cùng như Nguyễn Khuyến, Tú Xương… văn học Nôm đã đi được một chặng đường khá dài để trở nên toàn bích.

Kho tàng thư tịch về chữ Nôm và văn học chữ Nôm, hiện được lưu giữ tương đối đầy đủ nhất và phong phú nhất ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam, với số lượng tác phẩm khoảng 1500 tên sách (trong đó sách viết toàn chữ Nôm khoảng 500 tác phẩm, sách chữ Hán diễn Nôm khoảng 200 tác phẩm, sách chữ Hán lẫn Nôm khoảng 800 tác phẩm), đó là chưa kể tới hàng vạn thác bản văn bia có chữ Nôm (trong đó văn bia toàn khắc chữ Nôm khoảng gần 200 đơn vị). Ở giai đoạn đầu tiên của văn học viết Việt Nam, từ thế kỷ X – XIV, đây là giai đoạn đi lên của giai cấp phong kiến, có vai trò tích cực đối với sự phát triển của dân tộc. Với ý thức làm chủ quốc gia trong sự phân biệt với phong kiến phương Bắc, giai cấp phong kiến mang tinh thần dân tộc, đại diện cho dân tộc trên mọi phương diện. Ở bình diện văn hóa, giai cấp phong kiến nhà Lý – Trần đã xây dựng cơ sở cho việc hình thành ngôn ngữ của dân tộc.

Chữ Nôm ra đời và bắt đầu có những sáng tác văn học. Những tác phẩm văn học Nôm đầu tiên đến nay vẫn còn là Cư trần lạc đạo phú, Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca của Trần Nhân Tông. Ngoài ra, các bộ sử lớn của Việt Nam, như Đại Việt sử ký tiền biên (q.37) và Khâm định Việt sử thông giám cương mục (q.26) đều ghi: “Mùa thu tháng 8 năm Nhâm Ngọ niên hiệu Thiên Bảo thứ 4 (1282), có cá sấu đến sông Lô, Vua sai quan Thượng thư Bộ Hình là Nguyễn Thuyên làm bài văn ném xuống sông, cá sấu tự bỏ đi. Vua cho việc ấy giống việc làm Hàn Dũ (đời nhà Đường) nên ban cho ông họ Hàn.

Thuyên giỏi thơ phú quốc ngữ, nhiều người bắt chước làm. Nay gọi thơ quốc âm là Hàn luật bắt đầu từ đây”. Rất tiếc bài văn của Nguyễn (Hàn) Thuyên đã bị thất truyền, còn tập thơ của ông là Phi sa tập cũng đã thất truyền, nhưng e 13 theo Phan Huy Chú ghi trong Lịch triều hiến chương loại chí (phần Văn tịch chí) thì “Tập này có nhiều thơ quốc âm”. Như vậy, theo các tư liệu lịch sử thì Nguyễn (Hàn) Thuyên là người giỏi về văn và thơ Nôm, rất tiếc các tác phẩm của ông hiện không còn.

Căn cứ vào ghi chép của Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí thì Chu Văn An (?-1370) có Tiều ẩn quốc ngữ thi tập (đã bị thất truyền), sau này các nhà nghiên cứu cho rằng có thể trong tập thơ này có thơ chữ Nôm. Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Chính biên, q.44) thì Nguyễn Sĩ Cố (thế kỷ XIV) cũng giỏi làm văn thơ quốc âm, để cho mọi người theo và cũng theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Chính biên, q.22) có chép việc Hồ Quí Ly (cuối thế kỷ XIV - đầu thế kỷ XV) có làm thơ quốc âm để tặng vua Trần Nghệ Tông và dịch thiên Vô dật trong Kinh Thư ra quốc ngữ để dạy cho các quan gia (nhưng đều thất truyền). Theo Nguyễn Đổng Chi trong Việt Nam cổ văn học sử thì Hồ Tông Thốc (thế kỷ XIV) có soạn cuốn Phú học chỉ nam và Nguyễn Phi Khanh (1355-1428) cùng nhiều nho sĩ có làm bài phú Con ngựa lá. Đến thế kỷ XV, sau khi đánh đuổi được giặc Minh, giai cấp phong kiến tiến đến mức phát triển cực thịnh.

Cuộc kháng chiến giành được thắng lợi là vì dựa vào lực lượng nhân dân. Trong khí thế thắng lợi vang dội của tinh thần, ý thức dân tộc, giai đoạn này chứng kiến sự phát triển lớn mạnh của văn học chữ Hán lẫn chữ Nôm. Nguyễn Trãi đã có công lao to lớn trong việc đưa thơ văn Nôm phát triển mạnh mẽ với tập thơ Quốc âm thi tập bao gồm 254 bài thơ mang âm điệu, hồn cốt dân tộc. Bên cạnh đó, những tác gia trong hoàng tộc giai đoạn này cũng có vai trò rất lớn để đưa văn học Nôm lớn mạnh, đại diện tiêu biểu nhất là Lê Thánh Tông.

Với tác phẩm Hồng Đức quốc âm thi tập, Lê Thánh Tông và 28 vì tinh tú trong Tao đàn đã đem đến cho đời những tác phẩm thơ Nôm mang hơi thở của cuôc sống, tâm tình của người dân đất Việt. Ngoài ra còn có các tác phẩm Thập giới cô hồn quốc ngữ văn chép e 14 trong Thiên Nam dư hạ tập tương truyền là của Lê Thánh Tông, Kim lăng ký và Phan Trần tương truyền là của Đỗ Cận (thế kỷ XV), Hồng Châu quốc ngữ thi tập của Lương Như Hộc (thế kỷ XV); rất tiếc, những tác phẩm này hầu hết đã thất truyền. Đến thế kỷ XVII, văn học Nôm tiếp tục chinh phục những đỉnh cao mới. Sự phát triển của văn học chữ Nôm về mọi mặt đã phản ánh sự thắng lợi vang dội của phong trào nhân dân chống phong kiến trên địa hạt văn chương.

Hàng loạt tác phẩm diễn ca lịch sử, ngâm khúc Nôm dài hơi được ra đời, cho thấy sự phát triển lớn mạnh của ngôn ngữ thơ ca dân tộc: Thiên Nam minh giám, Thiên Nam ngữ lục, Tứ thời khúc vịnh, Nghĩ hộ bát giáp thưởng đào văn… Đặc biệt, sự xuất hiện của Nguyễn Bỉnh Khiêm với Bạch Vân quốc ngữ thi đã khẳng định sự hiện diện vững chắc của thơ văn chữ Nôm bên cạnh thơ văn chữ Hán. Nhưng có lẽ văn học chữ Nôm thực sự tạo nên những giá trị đặc biệt là ở giai đoạn từ thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX. Ở giai đoạn này, những mâu thuẫn của chế độ phong kiến đã lên đến đỉnh điểm. Những cuộc tranh quyền đoạt lợi giữa giai cấp phong kiến diễn ra thường xuyên, nhân dân không chịu nổi áp bức đã vùng lên quyết liệt chống trả.

Những thắng lợi của quần chúng nhân dân trên mặt trận vũ trang đã lật đổ toàn diện các tập đoàn phong kiến Lê, Trịnh, Nguyễn. Những biến động lớn lao của lịch sử cùng với sự khẳng định sức mạnh của quần chúng nhân dân đã ảnh hưởng lớn trên lĩnh vực văn hóa, văn học. Chưa bao giờ ngôn ngữ dân tộc lại thăng hoa để hình thành nên những kiệt tác có giá trị bất hủ như ở giai đoạn này. Hàng loạt tác giả, tác phẩm thơ văn Nôm đặc sắc về nội dung, nổi bật về nghệ thuật đã hình thành như Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm, Phan Huy Ích, Phạm Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ… Đến giai đoạn này, thơ văn Nôm đã có bước phát triển ngoạn mục để vượt lên trên thơ văn chữ Hán về mọi e 15 phương diện.

Thơ văn chữ Nôm vì sử dụng ngôn ngữ dân tộc nên có thể miêu tả một cách linh hoạt và cụ thể hơn văn học chữ Hán. Những nét phong phú, mỹ lệ của thiên nhiên, tính cách, tâm hồn, cuộc sống, suy nghĩ của con người Việt được thơ văn Nôm chuyển tải sâu sắc và ý nhị hơn cả. Đặc biệt, trong một giai đoạn mà ý thức, tinh thần của nhân dân lao động trỗi dậy một cách mạnh mẽ như cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX thì ngôn ngữ, tiếng nói của quần chúng nhân dân trở thành tiếng nói đại diện cho cả dân tộc. Điều này đã làm cho văn học chữ Nôm có tính dân tộc đậm đà hơn văn học chữ Hán.

Hơn nữa, văn học chữ Nôm vì chưa bao giờ có một địa vị chính thức trong đời sống chính trị và văn hóa nên chưa bao giờ được dùng để tạo nên những tác phẩm mang tính điển chế nhà nước hay những tác phẩm sử học, triết học, chính trị… Chính vì vậy tác phẩm Nôm tách rời tính học thuật. Văn học chữ Nôm chủ yếu bao gồm những tác phẩm thuần túy văn học. Điều này lý giải vì sao những tác phẩm văn học Nôm nói chung, văn học Nôm ở giai đoạn phát triển rực rỡ của nó, cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, nói riêng đã trở thành những kiệt tác vượt thời gian, tồn tại và phát triển lớn mạnh cùng văn hóa Việt trong suốt trường kỳ lịch sử. Đặc điểm nội dung tư tưởng Văn học chữ Nôm giai đoạn thế kỷ X – XIV phát triển với khuynh hướng gắn bó giữa đạo và đời trong xu hướng phát triển mạnh mẽ của Phật giáo.