MỞ ĐẦU Quá trình tăng trưởng của trẻ em bị chi phối bởi nhiều yếu tố: yếu tố di truyền bên trong và môi trường bên ngoài trong đó có dinh dưỡng, bệnh tật và môi trường sống. Các yếu tố bên ngoài có tác động rất mạnh đến sự phát triển của trẻ em đặc biệt giai đoạn cơ thể đang phát triển nhanh. TrÎ em ®ang lµ løa tuæi mµ c¬ thÓ ph¸t triÓn m¹nh ®ßi hái nhu cÇu vÒ dinh d-ìng rÊt cao. NÕu cung cÊp kh«ng ®ñ trÎ sÏ bÞ chậm tăng trưởng.
Thêi gian trong bông mÑ vµ hai n¨m ®Çu sau khi sinh lµ thêi gian quan träng quyÕt định mäi tiÒm lùc vÒ søc khoÎ, t- duy, sù ph¸t triÓn bé n·o cña trÎ. Phần lớn c¸c tr-êng hîp suy dinh d-ìng x¶y ra tr-íc khi trÎ ®-îc 2 tuæi. Hai năm đầu sau sinh là giai đoạn phát triển cơ thể nhanh nhất, đồng thời cũng là giai đoạn có nguy cơ suy dinh dưỡng cao nhất. TrÎ em bÞ suy dinh d-ìng trong 2 n¨m ®Çu cña cuéc ®êi th× sau nµy kÐm ph¸t triÓn c¶ vÒ thÓ lùc vµ trÝ tuÖ.
Nh÷ng trÎ em nµy dÔ m¾c c¸c bÖnh nhiÔm trïng, cã nguy c¬ tö vong cao vµ còng cã nguy c¬ sím m¾c c¸c bÖnh vÒ dinh d-ìng, chuyÓn ho¸ vµ gi¶m kh¶ n¨ng thÝch øng víi x· héi. NÕu trÎ bÞ suy dinh d-ìng nÆng trong thêi gian nµy sÏ ®Ó l¹i nh÷ng hËu qu¶ rÊt nghiªm träng ¶nh h-ëng ®Õn kh¶ n¨ng lao ®éng, häc tËp, s¸ng t¹o vµ g©y tæn thÊt lín vÒ mÆt kinh tÕ trong tương lai [46],[62],[78],[79]. Mặc dù đã có nhiều biến chuyển tích cực trong những năm gần đây, tình hình SDD ở trẻ em dưới 5 tuổi hiện vẫn đang là một vấn đề có ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng rất phổ biến tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Theo thông báo cña UNICEF, năm 2009 trªn thÕ 2 giíi cã tíi 129 triÖu trÎ em d-íi 5 tuæi ë c¸c n-íc ®ang ph¸t triÓn bÞ SDD thể nhẹ c©n (CN/T), trong ®ã 10% bÞ suy dinh d-ìng nÆng, vµ cã kho¶ng 195 triệu trẻ em < 5 tuæi bÞ SDD thÊp cßi (CC/T), trong đó 90% trẻ em sống ở khu vực châu Phi và châu Á.
Đây là hai châu lục có tỷ lệ SDD cao nhất: thấp còi (stunting) là 40% và 36% ; nhẹ cân (underweight) là 21 và 27% [113]. Theo thống kê của WHO và UNICEF, năm 2005 trên toàn cầu có 750 triệu người bị thiếu máu, các vấn đề thiếu vi chất khác như thiếu vitamin A, thiếu kẽm cũng còn tương đối trầm trọng ở những nước đang phát triển, đặc biệt là nước nghèo [50],[111]. Tại Việt Nam, tû lÖ suy dinh d-ìng thể nhẹ c©n gi¶m kh¸ nhanh: tõ møc suy dinh d-ìng rÊt cao theo ph©n lo¹i cña tæ chøc Y tÕ thÕ giíi (51,5% n¨m1985) xuèng møc trung b×nh (cßn 18,9% vào năm 2009). Tuy nhiªn tû lÖ SDD thÓ thÊp cßi vÉn cßn lµ vÊn ®Ò hÕt søc nghiªm träng: n¨m 2009 tû lÖ nµy vÉn ë møc cao (31,9%) [38].Tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị thiếu máu còn cao trên 30%, tỷ lệ thiếu máu do thiếu sắt ở phụ nữ mang thai tính chung trên phạm vi toàn quốc vẫn còn ở mức 32,6% [26]; Thiếu vitamin A thể tiền lâm sàng (hàm lượng vitamin A huyết thanh và sữa mẹ thấp) vẫn còn là vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng: Đến năm 2009 tỷ lệ thiếu vitamin A thể tiền lâm sàng ở trẻ dưới 5 tuổi vẫn còn 14,2% [42].
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và UNICEF đã khuyến cáo bổ sung vi chất dinh dưỡng nên là một giải pháp cần thiết trong phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em. Nhận thức về tầm quan trọng của vi chất dinh dưỡng trong vấn đề sức khoẻ cộng đồng đang gia tăng trong những năm gần đây và nhiều nước cũng đã tích cực triển khai các chương trình phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng. Bổ sung vi chất dinh dưỡng đã và đang là một giải pháp trung 3 hạn, hiệu quả, bền vững nhằm thanh toán thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng, góp phần vào công cuộc giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em ở nước ta cũng như trên thế giới. Cải thiện tình trạng dinh dưỡng, nâng cao tầm vóc và thể lực người Việt Nam là một vấn đề then chốt và cấp bách hiện nay.
Với thực trạng dinh dưỡng ở nước ta hiện nay, việc nghiªn cøu sù t¨ng tr-ëng cña trÎ trong giai ®o¹n 2 n¨m ®Çu vµ c¸c can thiÖp dinh d-ìng sím trong giai ®o¹n nµy cã vai trß quan träng, gãp phÇn ®¸ng kÓ vµo viÖc thóc ®Èy t¨ng tr-ëng, c¶i thiÖn tình trạng dinh d-ìng trÎ em để nâng cao tầm vóc, thể lực và trí tuệ của người Việt Nam. Chính vì vậy nghiên cứu “Đặc điểm tăng trưởng và hiệu quả bổ sung s¶n phÈm giàu dinh d-ìng trên trẻ từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại huyện Sóc Sơn- Hà Nội” đã được tiến hành. Mục tiêu nghiên cứu: Mục tiêu chung: Mô tả đặc điểm tăng trưởng cña trÎ em tõ s¬ sinh ®Õn 24 tháng tuæi và đ¸nh gi¸ hiÖu qu¶ cña biÖn ph¸p can thiÖp bæ sung s¶n phÈm giàu dinh d-ìng tíi tăng trưởng và bệnh tật cña trÎ tõ s¬ sinh ®Õn 24 tháng tuæi t¹i huyÖn Sãc S¬n- Hµ Néi. Mục tiêu cụ thể: 1.
Mô tả đặc điểm tăng trưởng và đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi. Đánh giá hiệu quả của bổ sung s¶n phÈm giàu dinh d-ìng tới sự phát triển chiều cao, cân nặng, tình trạng dinh dưỡng và bệnh tật của trẻ em từ 6 đến 24 tháng tuổi. Giả thuyết nghiên cứu: 4 1. Các chỉ số nhân trắc (cân nặng và chiều cao) của trẻ em từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại Sóc Sơn (ngoại thành Hà Nội) năm 2009 cao hơn so với những trẻ em cùng lứa tuổi ở nội thành Hà Nội năm 1981 và 1998.
Bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng (Đavin-kid) trên trẻ em có hiệu quả cải thiện tăng trưởng (cân nặng, chiều cao) và tình trạng dinh dưỡng của trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi: nhóm trẻ được bổ sung Đavin-kid có mức tăng cân và tăng chiều cao cao hơn và tình trạng dinh dưỡng tốt hơn so với nhóm chứng. Bổ sung sản phẩm giàu dinh dưỡng (Đavin-kid) trên trẻ em có hiệu quả cải thiện tình trạng mắc bệnh (NKHH và tiêu chảy) ở trẻ 6 đến 24 tháng tuổi: nhóm trẻ được bổ sung Đavin-kid có tần suất và số ngày mắc bệnh trung bình thấp hơn so với nhóm chứng. SỰ TĂNG TRƯỞNG THỂ CHẤT Ở TRẺ EM Khái niệm:Tăng trưởng là một khái niệm bao gồm quá trình lớn (growth) và phát triển (development). Quá trình lớn chỉ là sự tăng khối lượng do sự tăng sinh và phì đại của tế bào, còn quá trình phát triển là sự biệt hoá về hình thái và sự trưởng thành về chức năng của các bộ phận và hệ thống trong cơ thể.
Có thể nói có hai loại tăng trưởng: tăng trưởng về thể chất (physical growth) hay thân thể (somatic growth), và tăng trưởng về chức năng (funtional growth). Hai quá trình này có mối liên quan mật thiết với nhau. Các chỉ tiêu để đánh giá tăng trưởng: có thể xếp làm 3 nhóm: 1) Nhóm các chỉ tiêu về nhân trắc: cân nặng, chiều cao, chu vi các vòng, tỷ lệ giữa các phần trong cơ thể, 2) Tuổi xương, 3) Các chỉ số trưởng thành tích cực: lông mu, vú, tuổi xuất hiện kinh nguyệt hoặc xuất tinh lần đầu. Trẻ em là một cơ thể đang lớn và phát triển.
Quá trình lớn và phát triển của trẻ em cũng tuân theo quy luật chung của sự tiến hoá: đi từ thấp lên cao, từ đơn giản đến phức tạp. Quá trình tiến hoá này không phải là một quá 5 trình tuần tiến mà có những bước nhảy vọt; có sự khác về chất chứ không đơn thuần về số lượng. Vì vậy khi nói đến trẻ em, không thể nói chung, mà mỗi lứa tuổi có những đặc điểm sinh học riêng, chi phối đến sự phát triển bình thường cũng như quá trình bệnh lý của trẻ [2]. Các thời kỳ phát triển của trẻ em Sự phân chia các thời kỳ (hoặc giai đoạn) của trẻ em là một thực tế khách quan, nhưng ranh giới giữa các giai đoạn không rõ ràng và có sự khác biệt đối với từng đứa trẻ, giai đoạn trước chuẩn bị cho giai đoạn sau.
Các cách chia đều dựa vào những đặc điểm cơ bản về sinh học của trẻ, nhưng cách gọi tên mỗi thời kỳ cũng như phân đoạn thời gian cũng khác nhau tuỳ theo từng trường phái. Cách phân chia các thời kỳ sau đây là của trường phái các nhà Nhi khoa Liên Xô (A.F Tua), đã được sử dụng rộng rãi ở nước ta: 1) Thời kỳ trong tử cung (hay thời kỳ bào thai), gồm thời kỳ phôi (embryon) và thai nhi (foetus), 2) Thời kỳ sơ sinh: Từ lúc trẻ đẻ cho đến 28 ngày (4 tuần hoặc 1 tháng), 3) Thời kỳ bú mẹ, hay còn gọi là nhũ nhi: Từ 1- 12 tháng sau đẻ. Các tác giả phương tây cho thời kỳ bú mẹ tới 24 – 36 tháng, 4) Thời kỳ răng sữa: Từ 1 – 5 tuổi, 5) Thời kỳ thiếu niên, hay tuổi học đường: từ 6 – 15 tuổi, 6) Thời kỳ dậy thì [94]. Hiện nay theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới thì tuổi vị thành niên là lứa tuổi từ 10 đến 19 tuổi (WHO,1995) và từ 20 tuổi trở lên là người trưởng thành [117].
Thời kỳ trong tử cung Thời kỳ này được tính từ lúc thụ thai cho đến khi đẻ. Sự phát triển bình thường từ 280 – 290 ngày, tính từ ngày đầu tiên của kỳ kinh nguyệt cuối cùng. Thời kỳ này chia làm 2 giai đoạn: - Giai đoạn phát triển phôi: Ba tháng đầu, dành cho sự hình thành và biệt hoá bộ phận (organogenesis). Vào tuần thứ 8, phôi nặng khoảng 1g và dài 2,5cm; đến cuối tuần thứ 12, nặng 14g và dài khoảng 7,5cm.
Như vậy trong giai đoạn này thai tăng cân ít, chủ yếu phát triển chiều dài, đến cuối 6 thời kỳ này tất cả các bộ phận đã hình thành đầy đủ để tạo nên một con người thật sự. Nếu có những yếu tố độc hại (hoá chất như dioxin, virus, một số thuốc…) có thể gây rối loạn hoặc cản trở hình thành các bộ phận, sẽ gây quái thai hoặc các dị tật sau này [72]. - Giai đoạn phát triển thai nhi: Đến tháng thứ 4 đã hình thành rau thai và qua đó người mẹ trực tiếp nuôi con. Vì vậy thời gian này thai lớn rất nhanh: ở tuần thứ 16, cân nặng tăng đến 100g và dài khoảng 17cm, và tuần thứ 28 cân nặng đạt được 1000g và dài 35cm.
Sự tăng cân của thai nhi phụ thuộc vào sự tăng cân của mẹ, cũng như khả năng giãn nở của tử cung.