Đặt vấn đề Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có điều kiện thuận lợi cho việc trồng các loại cây như cây ăn quả, cây thực phẩm. Trong những năm gần đây do giá trị về kinh tế mà các loại cây ăn quả mang lại ngày càng cao, thì ngày càng có nhiều diện tích đất nông nghiệp được chuyển đổi sang trồng các loại cây này, để đáp ứng với nhu cầu ngày càng tăng của thị trường thì việc sản xuất thâm canh trên quy mô lớn đang ngày càng mở rộng. Một trong các loại cây ăn quả đang được trồng phổ biến ở các tỉnh phía Bắc là cây ổi, những vùng trồng ổi nổi tiếng ở vùng Bắc Bộ được kể đến như là huyện Thanh Hà tỉnh Hải Dương, xã Đông Dư- huyện Gia Lâm- Hà Nội. Tuy nhiên, cùng với những thuận lợi do thiên nhiên mang lại thì người nông dân phải đối mặt với những thách thức trong trồng trọt, một trong những vấn đề nan giải đó là sâu bệnh hại.
Một trong những loài dịch hại nguy hiểm cho vùng trồng ổi trong những năm gần đây là loài ruồi đục quả do việc trồng độc canh gây ra. Ruồi đục quả là một trong những đối tượng gây hại nghiêm trọng hàng đầu ở tất cả các vùng trồng cây rau và cây ăn quả. Mức độ thiệt hại hàng năm do ruồi đục quả gây ra rất lớn vì chúng có rất nhiều loài, gây hại trên nhiều loại rau quả và hầu như gây hại quanh năm. Tác hại của ruồi (sâu non gọi là dòi) gây hại trong quả, ăn thịt quả, gây rụng quả hàng loạt dẫn đến làm giảm năng suất, thậm chí gây thất thu.
Ở nước ta, ruồi đục quả Bactrocera correcta (Bezzi) gây hại trên một số loại cây ăn quả, gây ảnh hưởng đến chất lượng, giá thành sản phẩm, gây tổn thất lớn cho người sản xuất. Một số loại quả có lợi thế trong xuất khẩu của Việt Nam như bưởi, vú sữa, xoài, thanh long cũng đều bị ruồi đục quả gây hại. Thực tế 1 ruồi đục quả gây ra thiệt hại kinh tế rất lớn cho tất cả các loại cây ăn quả, rau trồng tập trung ở nước ta. Việc đẩy mạnh phát triển và mở rộng diện tích canh tác một loại cây nào đó không tránh được và kéo theo xuất hiện dịch hại.
Ruồi cái thường dùng bộ phận đẻ trứng chọc thủng vỏ quả và đẻ trứng vào trong vùng tiếp giáp giữa vỏ và thịt quả. Vết chích rất nhỏ chỉ nhìn thấy nhờ vết mủ trái chảy ra. Sâu non nở ra đục và ăn phần mềm quả, thải phân làm thối và tạo điểu kiện cho các loại vi khuẩn, nấm phát triển và gây rụng quả. Ngoài ra ruồi đục quả Bactrocera correcta (Bezzi) còn là đối tượng kiểm dịch thực vật quan trọng và rào cản xuất nhập khẩu quả tươi nhiệt đới sang các nước phát triển.
Theo kết quả thực hiện dự án quản lý ruồi hại quả ở Việt Nam (1999-2000) đã phát hiện và giám định được 30 loài. Hiện nay việc kiểm soát ruồi đục quả trong sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất cây ăn quả, gặp rất nhiều khó khăn và thách thức do các biện pháp như sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và các loại bẫy chưa mang lại hiệu quả cao. Do vậy cần nghiên cứu để tìm ra phương pháp mới có hiệu quả tốt hơn. Nghiên cứu về kỹ thuật nhân nuôi ruồi đục quả để hiểu rõ về các đặc điểm sinh học, sinh thái của ruồi đục quả Batrocera correcta (Bezzi) là cần thiết để cung cấp các dữ liệu để tìm ra các biệp pháp phòng chống phù hợp và có hiệu quả cao.
Xuất phát từ yêu cầu trên, được sự phân công của Bộ môn Côn trùng khoa Nông học Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Lê Ngọc Anh tôi thực hiện đề tài: “Thành phần ruồi đục quả họ Tephritidae tại Hà Nội, một số đặc điểm sinh học, sinh thái loài ruồi đục quả Bactrocera correcta (Bezzi) năm 2021” 1. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1. Mục đích Xác định thành phần loài ruồi đục quả họ Tephritidae, diễn biến mật độ ruồi đục quả chính trên ổi. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái loài 2 ruồi đục quả Bactrocera correcta (Bezzi) từ đó đề xuất các biện pháp phòng trừ phù hợp.
Yêu cầu - Xác định thành phần loài ruồi đục quả họ Tephiritidae trên cây ổi tại Gia Lâm, Hà Nội. - Điều tra diễn biến mật độ ruồi đục quả Bactrocera correcta (Bezzi) cây ổi tại Gia Lâm, Hà Nội. - Xác định được một số đặc điểm cơ bản về sinh học, sinh thái của loài ruồi đục quả Batrocera correcta (Bezzi) trong phòng thí nghiệm. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC 2.
Tình hình nghiên cứu ngoài nước về ruồi đục quả 2. Thành phần loài, sự phân bố và ý nghĩa kinh tế của ruồi đục quả giống Bactrocera * Lịch sử và phân bố: Vị trí phân loại: Ngành: Chân đốt (Arthropoda); Lớp: Côn trùng (Insecta); Bộ: Hai cánh (Diptera); Họ: Ruồi đục quả (Tephritidae); Chi: Bactrocera; Loài: correcta Có khoảng 4.500 loài ruồi đục quả họ Tephritidae đã được phát hiện trên toàn thế giới. Chúng sống nhiều ở các vùng ôn đới, cận xích đạo và vùng nhiệt đới. Ngoài gây hại trên quả thì có một số loài ruồi đục quả họ Tephritidae còn tấn công các bộ phận khác của cây trồng.
Trong số này có 50 loài là đối tượng gây hại nghiêm trọng cho các loại cây ăn quả, cây rau ăn quả và 30 loài là đối tượng gây hại thứ yếu. Tại khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương chỉ riêng thuộc phân họ Dacinae đã ghi nhận có 642 loài ruồi đục quả (Drew Richard Ai & Romig, 2001). Cogan & Munro (1980) ghi nhận có khoảng 140 loài thuộc giống Bactrocera, 65 loài thuộc Ceratitis và khoảng 170 loài giống Dacus tồn tại ở vùng Sahara Nam Phi. Theo Champ & cs., (1993) ở vùng Đông Phương, bao gồm cả Indonesia đến Đông Irian Jaya, đảo Ryukyu của Nhật Bản và ở Trung Quốc đến Nam sông Giang Tử đã tìm thấy 160 giống thuộc họ Tephritidae, trong đó giống Bactrocera có khoảng 180 loài và giống Dacus có 30 loài.
Theo thống kê ở khu vực các nước Châu Phi thuộc phía nam của sa mạc Sahara có 140 loài thuộc giống Bactrocera, 65 loài thuộc giống Ceratitis và khoảng 170 loài thuộc giống Dacus, được gọi chung là nhóm Afrotropical. Ở khu vực Châu Âu, một phần Châu Á ôn đới, Trung Đông và Bắc Phi có khoảng 4 140 giống ruồi đục quả họ Tephritidae, trong đó giống Bactrocera có 13 loài, giống Dacus có 5 loài, giống Rhagoletis có 22 loài và một số loài thuộc giống Ceratitis (Kugler & Freidberg, 1976). Ruồi đục quả B. correcta đang xuất hiện phổ biến và gây hại lớn.
Theo CABI (2016) loài ruồi đục quả B. correcta đã được ghi nhận ở Ấn Độ từ Pusa (Bihar), Coimbatore, Guindy và Tiruchirappalli (Tamil Nadu), Bangalore, Balechonnur, Bijapur, Hagari (Karnataka), South Gujarat, Bilaspur (Madya Pradesh), Haryana, Himachal Pradesh and Punjab. Ruồi đục quả Bactrocera được xếp vào loại đầu bảng trong danh sánh những loại côn trùng cần được kểm soát và là đối tượng kiểm dịch thực vật quan trọng nhất của nhiều nước như Nhật Bản, Mỹ, Đài Loan, New Zealand. Mức độ gây hại hàng năm của ruồi đục quả là rất lớn, nhiều loài gây hại trên nhiều loại rau quả và gần như quanh năm.
Ruồi đục quả có ảnh hưởng nghiêm trọng đến kinh tế, chúng làm mất mùa, giảm xuất khẩu và tăng các yêu cầu, đòi hỏi trong công tác kiểm dịch thực vật. Ruồi gây tồn hại cây trồng khi mà con trưởng thành cái chọc thủng lớp vỏ quả và đẻ trứng vào trong quả, ấu trùng ăn thịt quả, và những tác hại đó khiến cho quả tiếp tục bị thối rữa bởi các loại vi sinh vật. Ấu trùng ăn thịt quả là dạng tác hại nghiêm trọng nhất khiến quả bị thối hỏng nhanh chóng và không thể tiêu thụ được (CABI, 2016). Ở những vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới như Úc, Châu Á, Châu Phi và các hòn đảo ở Thái Bình Dương, sự phá hoại của ruồi đục quả là phổ biến và là trở ngại chính của sản xuất và xuất khẩu rau quả.
* Ký chủ: Ruồi đục quả đã ghi nhận gây hại trên 150 ký chủ bao gồm cả quả và rau như mận, bơ, chuối, cam, cafe, quả vả, xoài, ổi, quả chanh leo, đào, hồng, dứa. Trong số đó ký chủ bi tấn công nhiều nhất là xoài, ổi, đu đủ. Ở Hawai, sâu non được tìm thấy trên 125 loài ký chủ, bị nhiễm từ 50 – 80% đã được ghi nhận trên lê, đào, mận và các loài quả khác ở miền Tây Pakistan. Chúng cũng là ký chủ nguy 5 hiểm trên cam và các loại quả nhiệt đới ở Nhật Bản, Okinawa và các hòn đảo Amami, Miyako và Bonin ở Nhật Bản trước khi chúng bị tiêu diệt (CABI, 2016).
Ruồi đục quả B. correcta là một trong những loài gây hại nghiêm trọng cho nhiều loại quả của nhiều nhóm cây trồng, một số ít còn gây hại quả của các cây họ bầu bí. Loài ruồi đục quả B. correcta được xếp vào một trong năm loài ruồi đục quả quan trọng ở khu vực Đông Nam Á (Allwood & Drew, 1997).
Đây là loài có phổ ký chủ rất rộng chúng gây hại trên cả các loại rau và quả, mức độ thiệt hại do ruồi đục quả gây ra có thể lên đến 100% đối với các loại quả không được bao gói. Vì chúng có phân bố rộng, khả năng ảnh hưởng của chúng đến thị trường tiêu thụ rất lớn, ruồi đục quả được coi là mối đe dọa với nhiều nước, do vậy nên cần yêu cầu các biện pháp kiểm dịch thực vật một cách chặt chẽ và các biện pháp phòng trừ ruồi đục quả. * Thiệt hại do ruồi đục quả gây ra: Ruồi đục quả B. correcta có ảnh hưởng nghiêm trọng đến kinh tế, chúng làm mất mùa, giảm sản lượng xuất khẩu, làm tăng các yêu cầu và đòi hỏi trong công tác kiểm dịch thực vật.
Trưởng thành cái ruồi đục quả chọc thủng lớp vỏ quả và đẻ trứng trong quả, sau đó, sâu non (dòi) sẽ ăn phần thịt quả làm cho quả bị thối rữa và hư hỏng nghiêm trọng bởi xuất hiện các loại vi sinh vật và quả không thể tiêu thụ được (Armstrong & Jang, 1997). Theo Mohamed (1996), loài ruồi đục quả B. correcta gây thiệt hại 80% số quả bị hại trong hai tuần của tháng 7 và tháng 8. Số lượng ruồi đục quả cao hơn trong tháng 6 đến tháng 9 so với tháng 10- 12.
Không có mối tương quan thuận đáng kể nào giữa việc bẫy ruồi trưởng thành và tỷ lệ quả bị hại. Ở Mauritius, tổng chi phí cho việc tổ chức chiến lược loại trừ ruồi đục quả đã gần tới 1 triệu USD.