CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm giải phẫu, sinh lý của đồi thị liên quan tới đề tài 1. Giải phẫu học đồi thị Đồi thị là thành phần lớn nhất của gian não. Mặt trong của nó tạo nên thành của não thất, trong khi các mặt ngoài tạo nên bờ của bao trong.
Hai đồi thị nằm đối xứng nhau qua não thất ba. Đồi thị được chia thành 3 vùng bởi mảnh tủy trong hình chữ Y: vùng đồi thị trước, vùng đồi thị trong và vùng đồi thị bên. Mỗi vùng được cấu tạo bởi các nhân đồi thị. - Vùng trước: gồm các nhân đồi thị trước.
- Vùng trong: gồm các nhân đồi thị trong. - Vùng bên: được chia thành hai nhóm nhân. + Nhóm nhân lưng: gồm nhân lưng bên và nhân sau bên, đồi chẩm. + Nhóm nhân bụng: gồm nhân bụng trước, nhân bụng bên, nhân bụng sau.
+ Thể gối ngoài, thể gối trong: nằm phía sau đồi chẩm. + Nhân trong mảnh: nhân đồi thị nằm trong mảnh tủy trong và các nhân nhỏ dọc theo thành của não thất ba. + Nhân lưới: là lớp tế bào thần kinh mỏng bao bọc toàn bộ mặt ngoài của đồi thị, được tách ra từ phiến lá tủy ngoài. Giải phẫu đồi thị (Nguồn: Felten David L, Jozefowicz Ralph (2003), Netter's Atlas of Human Neuroscience, Elsevier Health Sciences, pp 34, [14]) 1.
Chức năng đồi thị Đồi thị là cấu trúc dưới vỏ được cấu tạo từ nhiều nhân khác nhau. Đồi thị nằm ở đỉnh của não giữa và giữ chức năng rất quan trọng là liên kết giữa vỏ não và thân não [15]. Dựa vào chức năng, nhân đồi thị được chia thành 5 nhóm [16]: Nhóm nhân lưới và nhân gian màng - Nhân lưới đồi thị: là nhân dạng lưới bao quanh đồi thị và dẫn truyền tín hiệu từ riêng vỏ não tới đồi thị. Nó có vai trò quan trọng đối với sự kích thích, sự chú ý, và đặc biệt trong việc xem xét sinh lý bệnh của bệnh động kinh.
- Nhân gian màng nhận tín hiệu từ thân não, tủy sống, tiểu não và liên kết với vùng tương ứng của bán cầu não cùng bên. Nhóm nhân vận động - Nhân bụng trước: nhận thông tin từ hạch nền và chuyển tới vùng vỏ não tiền vận động. - Nhân bụng bên: chủ yếu nhận thông tin từ tiểu não và một phần của hạch nền, chuyển tới vùng vỏ não tiền vận động và vùng vỏ não vận động. 5 Nhóm nhân cảm giác - Nhân bụng sau bên nhận dẫn truyền cảm giác từ toàn thân (thân mình, chân, tay) và nhân bụng sau trong nhận dẫn truyền cảm giác từ đầu, cổ [16].
Các thông tin này sẽ được phóng chiếu tới vùng vỏ não cảm giác tương ứng ở thùy đỉnh. Tổn thương nhóm nhân này gây rối loạn cảm giác và rối loạn ngôn ngữ. Đặc điểm của rối loạn ngôn ngữ giống mất ngôn ngữ xuyên vỏ. - Thể gối trong: nhận thông tin từ lồi não dưới và phóng chiếu tới vùng vỏ não thính giác nguyên thủy thuộc hồi thái dương trên.
- Thể gối ngoài: nhận thông tin từ dải thị giác và phóng chiếu tới vùng vỏ não thị giác nguyên thủy. Nhóm nhân limbic - Gồm các nhân đồi thị trước, nhân lưng bên: nhận dẫn truyền từ thể vú (bó vú-đồi thị) phóng chiếu đến vỏ não hồi đai sau. Các nhân này có vai trò trong điều chỉnh sự tỉnh táo, có liên quan tới học tập và trí nhớ. Nhóm nhân liên kết - Nhân lưng trong: nhận các phóng chiếu từ vỏ não trán trước vùng khứu và vùng lưng bên, amygdala, cầu nhạt và chất đen.
Sau đó, nó phóng chiếu lại vỏ não trán trước vùng ổ mắt, vùng lưng và trong. Hoạt động của nó có liên quan tới kiểm soát vận động của mắt, cảm xúc, trí nhớ. Tổn thương vùng này liên quan tới giảm trí nhớ và giảm chú ý. Thiếu hụt ngôn ngữ được mô tả: mất khả năng định danh (anomia), giảm chú ý (bao gồm giảm ngôn ngữ).
- Đồi chẩm: nhận dẫn truyền từ củ não sinh tư trên cũng như từ vỏ não liên kết tới các vùng thị giác thứ cấp và các khu vực liên kết trong vùng thái dương đỉnh. Vùng này liên quan tới thị giác và chuyển động của mắt. Nhân sau bên có liên kết và chức năng giống đồi chẩm. 6 Rãnh trung tâm CM giữa trong LD lưng ngoài LP sau ngoài MD lưng trong VA bụng trước VI bụng trung gian VL bụng ngoài VP bụng sau VPL bụng sau ngoài VPM bụng sau trong Mảnh tủy trong Nhân trong mảnh Nhân trước Các nhân giữa khác Mép xám Đồi chẩm Thể gối trong Bó thính giác Nhân lưới Từ Thể gối ngoài tiểu não Bó thị giác Hình 1.
Nhân đồi thị và sự phóng chiếu lên vỏ não Nguồn: http://www. Tưới máu đồi thị Động mạch Động mạch thông sau màng mạch sau Động mạch dưới ngoài Động mạch củ-đồi thị Động mạch cạnh giữa Động mạch màng mạch sau bên Nhánh giữa Nhánh dưới Động mạch não sau Động mạch tiểu não Động mạch thân nền Hình 1.3: Các nhánh mạch máu cung cấp cho các vùng của đồi thị (Nguồn: Schmahmann JD (2003), "Vascular syndromes of the thalamus", Stroke, 34(9), 2264-2278 [16]) Đồi thị chủ yếu được cung cấp máu bởi nhiều mạch máu nhỏ có nguồn gốc từ động mạch thông sau, đoạn P1, P2 của động mạch não sau. Có bốn nhánh mạch máu đồi thị chính, mỗi nhánh cung cấp cho một nhóm nhân đồi thị riêng. Dựa vào nguồn máu cung cấp, đồi thị được chia thành 4 vùng: - Vùng trước: được cung cấp bởi động mạch củ - đồi thị xuất phát từ động mạch thông sau.
- Vùng cạnh giữa: thông thường vùng cạnh giữa được cung cấp máu bởi động mạch cạnh giữa (động mạch xuyên) có nguồn gốc từ đoạn P1 của động mạch não sau. 8 - Vùng dưới bên: được cung cấp bởi động mạch gối đồi thị, xuất phát từ đoạn P2 của động mạch não sau. - Vùng sau: được cung cấp bởi động mạch màng mạch sau xuất phát từ đoạn P2 của động mạch não sau. Tưới máu các nhân đồi thị A: nhìn từ ngoài vào.
B: nhìn từ trên xuống. Động mạch cảnh, 2. Phần P1 của ĐM não sau, 4. ĐM màng mạch sau.
DM: nhân lưng trong, VA: nhân bụng trước, VP: nhân bụng bên, P: đồi chẩm (pulvinar), IL: nhân tủy (gian màng). (Nguồn: Schmahmann JD. Vascular Syndromes of the Thalamus.2264-2278 [16]) Vùng cấp máu Động mạch màng mạch sau Động mạch củ-đồi thị Động mạch dưới ngoài Động mạch cạnh giữa Hình 1. Khu vực cấp máu của các động mạch cho các phần đồi thị (Nguồn: Schmahmann JD.
Vascular Syndromes of the Thalamus. Đặc điểm giải phẫu, sinh lý hệ thống não thất liên quan 1. Đặc điểm giải phẫu hệ thống não thất Phần trung Não thất bên bên phải tâm của não thất bên Não thất bên bên trái Não thất ba Cống não Đám rối màng mạch Não thất bốn Ống trung tâm Hình 1. Giải phẫu não thất (Nguồn: FitzGerald Maurice John Turlough, Folan-Curran Jean (2002), Clinical neuroanatomy and related neuroscience, WB Saunders Company) Hệ thống não thất ở người gồm não thất bên, não thất ba và não thất bốn.
Hai não thất bên nối thông với nhau bằng lỗ liên não thất (hay còn gọi là lỗ Monro) và não thất ba. Não thất ba kết nối với não thất bốn bởi cống não (hay cống Sylvius). Ngách bên của não thất bốn có hai lỗ mở ra hai bên hay còn gọi là lỗ Luschka. Ở giữa vòm của não thất bốn có một lỗ gọi là lỗ Magendie.
Đây là ba đường đi của dịch não tủy vào khoang dưới nhện. Màng não thất ngăn cách nhu mô não và não thất được cấu tạo bởi một lớp tế bào biểu mô có nhung mao nằm sát nhau, giữa các bề mặt của tế bào có các khớp liên kết chặt chẽ. 10 Dịc h kẽ đồi thị Chất dinh dưỡng, oxy Tế bào nội mô Mao mạch Tế bào nội mô Mao mạch CO2 Hàng rào máu não Chất thải Liên kết T Tế bào thần kinh Tế bào hình sao Tế bào màng mạch Chất cặn bã Amino aci d (khi cần thiết) Ions (Na +, K-, Cl -, Ca 2+, Mg2+) Vita mi ns Chất dinh dưỡng Oxy Màng mạc h Liên kết T Dịch não tủy trong não thất ba Hình 1. Cấu tạo của đám rối mạch mạc và màng não thất Dịch não tủy được tạo thành chủ yếu từ đám rối mạch mạc của não thất bên, não thất ba và não thất bốn.
Đám rối mạch mạc của não thất ba được hình thành từ cấu trúc mạch mạc, ở trên là trần não thất. Mạch máu tạo nên mạch mạc đi xuống dưới mỗi bên của đường giữa, nằm trong màng não thất. Nó gồm một lớp tế bào biểu mô bao quanh lớp mô đệm của mao mạch và liên kết mô ở trong. Giữa các tế bào biểu mô có các khớp liên kết chặt tạo thành hàng rào máu dịch não tủy [17].
Lưu thông dịch não tủy Sự lưu thông dịch não tủy bắt đầu từ việc bài tiết dịch từ đám rối mạch mạc trong não thất và từ bề mặt não. Dịch này đi từ não thất bên vào não thất ba qua lỗ liên não thất (lỗ Monro) đi xuống não thất bốn qua cống não hẹp (cống não Sylvius). Sự tuần hoàn này được hỗ trợ bởi sự đập của động mạch đám rối màng mạch và bởi các vi mao trên bề mặt tế bào màng não thất. Từ não thất bốn, một phần dịch não tủy trực tiếp di chuyển vào ống tủy sống và chủ yếu dịch đi qua lỗ giữa (lỗ Magendie), lỗ bên đi ở ngách bên của não thất bốn (lỗ Luschka) vào bể magna.
Sau đó dịch não tủy được bơm lên trên vào khoảng không của lều tiểu não đến phần dưới của bề mặt đại não và di chuyển 11 ở khoang dưới nhện bề mặt não và sang hai bên mỗi bán cầu đại não. Một ít dịch não tủy di chuyển xuống phía dưới ở khoang dưới nhện quanh tủy sống và chùm đuôi ngựa. Sự hấp thu dịch não tủy chủ yếu là qua các vi mao màng nhện chủ yếu nằm trong xoang tĩnh mạch đặc biệt là xoang tĩnh mạch dọc trên. Tốc độ sản sinh và hấp thu dịch não tủy ở mức sinh lý vào khoảng 0,3-0,4ml/phút.
Như vậy, mỗi ngày cơ thể con người tiết ra và đồng thời cũng hấp thu trở lại một lượng dịch não tủy từ 450 đến 580ml. Sự lưu thông dịch não tủy 1. Ảnh hưởng của chảy máu não thất Khi có máu trong não thất sẽ gây ra những tác động lên hệ thống não thất, gây tăng áp lực nội sọ, thay đổi thành phần dịch não tủy và hậu quả cuối cùng là gây ứ giãn não thất. Những tác động này đều có thể làm diễn biến của bệnh xấu đi.
Tràn dịch não Tràn dịch não là biến chứng nặng nề của chảy máu não thất.