phần Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận văn được triển khai trong ba chương: Chƣơng 1: Hồi ký trong sự nghiệp trước tác của Vũ Bằng Chƣơng 2: Đặc điểm hồi ký Vũ Bằng nhìn từ phương diện nội dung Chƣơng 3: Đặc điểm hồi ký của Vũ Bằng nhìn từ phương diện nghệ thuật thể hiện Tài liệu tham khảo 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: HỒI KÝ TRONG SỰ NGHIỆP TRƢỚC TÁC CỦ A VŨ BẰNG 1. Một số vấn đề về thể loại của hồi ký 1. Khái niệm và đặc trưng của thể ký Thể loại văn học là một hiện tượng phân loại hình thức và nội dung văn học, đề cập đến một kiểu tổ chức tác phẩm, một cách tiếp xúc với đời sống hiện thực, một kiểu thể hiện chủ thể trong sáng tác, một kiểu giao tiếp nghệ thuật để tạo nên tác phẩm. Thể loại có những đặc trưng riêng, có tính lịch sử, tính dân tộc, tính thời đại, tính biến đổi và được hình thành bởi yêu cầu xã hội về nghệ thuật và tài năng của nhà văn.
Sự hình thành và phát triển của thể loại văn học cũng có nghĩa là sự hình thành và phát triển của văn học qua các giai đoạn, bởi văn học không thể tồn tại mà không có thể loại. Vì vậy, thể loại bao giờ cũng chiếm vị trí trung tâm trong đời sống văn học. Khi nói đến lịch sử văn học về mặt thể loại là nói đến chuỗi hình thức đa dạng của nó. Do đó, để chiếm lĩnh các quy luật tổ chức thể loại văn học, từ xưa người ta tiến hành cách phân loại khác nhau.
Cụ thể như: Ở phương Tây có cách chia văn học ra làm ba loại: tự sự, trữ tình, kịch của Arixtốt (trong Nghệ thuật thi ca). Đây cũng là cách phân loại của Hôratxơ, Boalô, Biêlinxki. Ở Trung Quốc với những điều kiện xã hội - lịch sử - văn hóa khác lại có truyền thống phân loại khác. Cách phân chia thể loại sớm nhất ở đây là cách chia văn học thành hai loại: Thơ và văn xuôi.
Trải qua các thời kỳ lịch sử, đến cuối đời Thanh, sách vở báo chí Trung Quốc đều thống nhất chia văn học thành bốn loại: Thơ ca, văn xuôi, tiểu thuyết và kịch. Ở Việt Nam, các giáo trình lý luận văn học chủ yếu dựa trên cơ sở lối “chia ba”, nhưng chọn trình bày bốn thể loại tiêu biểu: thơ trữ tình, kịch, tiểu thuyết, ký. Gần đây nhất, trong giáo trình Lý luận văn học (Nxb Giáo Dục, tái 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bản lần thứ 4, H.2004) lại chia văn học thành năm loại: tự sự, trữ tình, kịch, ký và văn chính luận. Cần phải thấy rằng, các cách phân loại nói trên có các ưu và nhược điểm riêng và mang tính chất tương đối.
Bởi vì trên thực tế, thể loại văn học rất đa dạng, không một lối nào bao quát được trọn vẹn. Trước hết là các thể loại trung gian, kết hợp loại này với loại kia, không dễ quy hẳn về một loại nào. Nhưng trong các cách phân loại trên thì cách phân chia năm có nhiều ưu điểm hơn, “kết hợp được truyền thống phân loại phương Tây với đặc điểm của văn học cổ xưa và hiện đại, đồng thời, khắc phục được nhược điểm của cách chia ba, chia bốn. Ngoài ra, cách chia này cũng đáp ứng được yêu cầu nghiên cứu giảng dạy văn học ở các khoa văn cũng như yêu cầu giảng dạy bộ môn văn học ở các trường trung học” [11, tr.
Qua sự lí giải trên, ta thấy rằng, ký được xem là một thể loại văn học, đồng đẳng, ngang hàng với các thể loại khác như tự sự, trữ tình, kịch và văn chính luận. Điều này đồng nghĩa với việc khẳng định ký là một thể loại văn học có những đặc trưng thể loại riêng không trộn lẫn với các thể loại khác. Trong thực tế, thể loại ký văn học đã tạo nên những tài năng trong văn học. Có thể kể đến những nhà văn viết ký nổi tiếng trên thế giới như: Tư Mã Thiên, Giôn Rít, M.Gorki, Pautôpxki…Ở Việt Nam, không thể không nhắc đến những gương mặt ký như Nguyễn Tuân, Thép Mới, Tô Hoài, Vũ Bằng…Ký đã có tác động sâu rộng nhiều mặt đến người đọc bằng sức sống trực tiếp, mạnh mẽ và hấp dẫn của nhiều tác phẩm.
Nhà văn Tô Hoài cho rằng: “Từ sự nhầm lẫn vô tình hay cố ý, người ta lại muốn sắp đặt chỗ ngồi cho ký: có thể đây là thể loại đàn em. Trong sáng tạo không thể so sánh các thể loại theo lối định mức. Bất cứ một sáng tạo văn học nào, khi đạt tới xuất sắc, đều chiếm lĩnh những đỉnh cao của thể loại ấy và của nền văn học chung”[26, tr. Ký là một thể loại văn học bao gồm nhiều “tiểu loại”.
Hoàng Ngọc Hiến viết: “Ký là một thuật ngữ được dùng để gọi tên một thể loại văn học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bao gồm nhiều thể hoặc tiểu loại: bút ký, hồi ký, ký chính luận, du ký, phóng sự, tuỳ bút, tạp văn, tiểu phẩm…” [21, tr. Và ngay trong phạm vi của các thể ký nêu trên, tình hình phân loại cũng chưa phải là đã rõ ràng, dứt khoát. Nói chung, đây là một luận điểm chưa có sự thống nhất hoàn toàn trong giới nghiên cứu về ký. Tô Hoài từng nói: “Có một chuyện thời sự được bàn cãi sôi nổi.
Câu chuyện có mấy loại ký…” [22, tr. Bởi thông thường, mỗi thể loại văn học thường gắn với một phương thức biểu hiện, riêng ký lại gắn với nhiều phương thức thể hiện khác nhau. Trong ký, có cả phương thức tự sự lẫn phương thức trữ tình… Do đó, khi nghiên cứu về ký, chúng ta còn gặp nhiều khó khăn, nhất là khi đi vào từng tiểu loại cụ thể của nó. Từ trước đến nay, khi bàn về thể ký văn học, các nhà nghiên cứu dễ thống nhất với nhau về tầm quan trọng của các thể ký, nhưng xác định một định nghĩa về ký lại là vấn đề khá phức tạp, gây nhiều tranh cãi.
Chính vì thế, việc xác định đặc trưng của ký cũng không phải là vấn đề đơn giản. Do đó, ở đây, khi trình bày về các đặc trưng của ký nói chung và tiểu loại hồi ký nói riêng chúng ta cũng nên thống nhất về một quan niệm tương đối nhất về ký và tiểu loại hồi ký. Nhà văn Tô Hoài cho rằng: “Ký cũng như truyện ngắn, truyện dài hoặc thơ, hình thù nó đấy nhưng vóc dáng luôn luôn mới đòi hỏi sáng tạo và thích ứng. Cho nên, càng chẳng nên trói nó vào một cái khuôn.
Cũng không có thể làm việc ấy được” [26, tr. Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, ký được xem là “một loại hình văn học tái hiện cuộc sống qua sự ghi chép, miêu tả người thật, việc thật. Hình tượng của ký có địa chỉ chính xác của nó trong cuộc sống. Do đó, tính chính xác tối đa là đặc trưng cơ bản của ký …Ký phản ánh cuộc sống kịp thời và thuyết phục người đọc bằng người thật việc thật” [20, tr.
Theo Trần Đình Sử thì: “Ký thực sự là một lĩnh vực văn học đặc thù. Đó là các tác phẩm văn xuôi, tái hiện các hiện tượng đời sống và nhân vật như 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sự thật xã hội, không tô vẽ. Đó là hình thức văn học để chiếm lĩnh các sự thực ngoài văn học của đời sống” [11, tr. Về cơ bản, những ý kiến trên có khá nhiều điểm tương đồng.
Tổng hợp lại, theo chúng tôi, ký là một thể văn học phản ánh hiện thực đời sống một cách nghệ thuật mà chân thực, linh hoạt, bộc lộ những ý nghĩ, cảm xúc trực tiếp của cá nhân riêng lẻ và những sự việc, sự vật, con người, cuộc đời vừa có giá trị thẩm mĩ, có ấn tượng lớn với cá nhân, vừa có tính thời sự được xã hội quan tâm. Dưới góc độ thi pháp thể loại (hay dưới góc độ đời sống con người) thì ký là thể văn xuôi phi hư cấu. Nếu tiểu thuyết tiêu biểu cho dòng văn xuôi hư cấu thì ký tiêu biểu cho tính phi hư cấu. Nói như vậy để thấy rằng, dù được hình thành hay chọn lọc từ nguồn ghi chép, sáng tạo nào, thì ký văn học phải là nơi gặp gỡ của hai nhân tố quan trọng đó là sự thật của đời sống và giá trị sáng tạo nghệ thuật.
Dưới góc độ lí thuyết tiếp nhận, thì nhà văn trong tác phẩm luôn chứng minh được mình nói, phản ánh sự thật. Còn chủ thể tiếp nhận hay bạn đọc luôn mang tâm thế tin vào những điều nhà văn viết. Đây là kênh giao tiếp đặc trưng của ký. Trong bút ký, tính xác thực của đối tượng là một điều kiện cốt yếu.
Thêm hư cấu sẽ khiến cho mọi việc trở thành thực thực hư hư. Điều này mặc định phá vỡ quy tắc về hiện thực đời sống trong tác phẩm và nhà văn không còn “là người thư ký trung thành của thời đại” thì giá trị tác phẩm ký cũng không còn. Hơn nữa, cũng vì có khả năng bám sát đời sống nên ký mới có được tính cơ động của thể loại. Các thể ký văn học trở thành nơi quy tụ và chọn lọc vào cửa ngõ nghệ thuật những ngọn nguồn hoạt động ý thức và ghi chép về đời sống.
Người viết ký có thể viết về một chiến dịch, một cuộc hành quân, một phong trào, một tập thể hay cá nhân và những đối tượng này là những đối tượng xác định, có địa chỉ cụ thể. Trong hồi ký Sống như Anh kể 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về cuộc đời Nguyễn Văn Trỗi, Bất khuất là những trang hồi ký của Nguyễn Đức Thuận trong những ngày bị giam cầm trong nhà lao Mỹ - Diệm. Ở đặc trưng phản ánh đời sống một cách chân thực này, ta lí giải được vì sao có những ý kiến như đã phân tích ở trên cho rằng: ký dễ giao thoa với tư liệu văn học hay với thể loại báo chí. Như vậy, từ thực tế trên có thể xác định đặc điểm bao quát cho thể ký: các thể ký văn học chủ yếu là những hình thức ghi chép linh hoạt và bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của tác giả trong văn xuôi với nhiều dạng tường thuật, miêu tả, biểu hiện, bình luận về những sự kiện và con người thật trong cuộc sống, với nguyên tắc tôn trọng tính xác thực và chú ý đến tính thời sự của đối tượng miêu tả.
Đặc điểm mấu chốt này góp phần xác định ranh giới giữa các thể ký văn học và các thể loại khác ở chỗ viết về cái có thật và tôn trọng tính xác thực của đối tượng mô tả.