Đặc Điểm Dịch Tễ, Lâm Sàng và Biến Chứng Của Bệnh Sởi Ở Người Lớn Tại Bệnh Viện Bệnh Nhiệt Đới

Chuyên khảo y tế phân tích Đặc điểm dịch tễ lâm sàng và biến chứng của bệnh sởi người lớn tại bệnh viện bệnh nhiệt đới năm, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Bùi Thị Nhất Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Cao Ngọc Nga
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Truyền Nhiễm
• Đề tài: Đặc Điểm Dịch Tễ và Biến Chứng Bệnh Sởi Ở Người Lớn Tại Bệnh Viện Bệnh Nhiệt Đới
• Loại tài liệu: Luận Văn Bác Sĩ Nội Trú
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tổng quan về sởi
• 2.1.1. Dịch tễ
• 2.1.2. Đối tượng mắc sởi
• 2.1.3. Tác nhân gây bệnh
• 2.1.4. Sinh bệnh học của sởi
• 2.1.5. Đáp ứng miễn dịch của cơ thể với sởi
• 3. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 4.2. Đối tượng nghiên cứu
• 4.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 4.4. Cỡ mẫu của nghiên cứu
• 4.5. Phương pháp và công cụ đo lường, thu thập số liệu
• 4.6. Quy trình nghiên cứu
• 4.7. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 4.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Đặc điểm chung của các bệnh nhân sởi trong nghiên cứu
• 5.2. Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh nhân sởi
• 5.3. Đặc điểm bệnh nhân sởi người lớn có biến chứng
• 5.3.1. Đặc điểm bệnh nhân sởi biến chứng viêm phổi
• 5.3.2. Đặc điểm sởi trên phụ nữ có thai
• 5.3.3. Đặc điểm bệnh nhân sởi biến chứng viêm não
• 6. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Phiếu thu thập số liệu
• Phụ lục 2. Danh sách bệnh nhân
• Phụ lục 3. Phiếu chấp thuận của Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu Y sinh học Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Sởi Ở Người Lớn Dịch Tễ Học Tác Nhân

Bệnh sởi ở người lớn đang trở thành một vấn đề y tế công cộng đáng quan tâm. Sởi là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do siêu vi thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, lây truyền qua đường hô hấp. Bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vắc-xin. Tuy nhiên, vẫn còn một tỷ lệ đáng kể người lớn chưa có miễn dịch. Theo WHO, năm 2019 thế giới có 527.636 trường hợp sởi mới được báo cáo. Tại Việt Nam, số ca sởi năm 2018 là 2.004 ca. Nghiên cứu cho thấy người lớn mắc sởi có triệu chứng rầm rộ hơn trẻ em và có nguy cơ biến chứng cao hơn. Cần có cái nhìn tổng quát và đầy đủ hơn về bệnh sởi ở người lớn để nâng cao hiệu quả điều trị.

1.1. Dịch Tễ Học Sởi Tình Hình Lây Lan Toàn Cầu và Tại Việt Nam

Bệnh sởi là bệnh lây nhiễm rất cao. Những năm gần đây, dịch sởi đã trở lại và bùng phát trên toàn thế giới. Theo báo cáo của WHO vào năm 2017 có đến 110.000 trường hợp tử vong do sởi chủ yếu là trẻ < 5 tuổi ở các nước đang phát triển. Trong năm 2019, theo số liệu chưa chính thức có 527.636 ca sởi được báo cáo. Tại Việt Nam, năm 2018 báo cáo 2.766 ca sởi, số ca sởi tăng cao từ nửa cuối năm 2018 đến sang năm 2019. Việc không tiêm phòng vắc xin sởi, các cuộc xung đột, đói nghèo là nguyên nhân chính làm tăng số trường hợp mắc sởi trên phạm vi toàn cầu.

1.2. Tác Nhân Gây Bệnh Sởi Đặc Điểm Sinh Học và Khả Năng Lây Nhiễm

Siêu vi sởi thuộc họ Paramyxoviridae, giống Morbillivirus, là siêu vi RNA, có cấu trúc hình cầu. Siêu vi sởi chỉ có một tuýp huyết thanh duy nhất nhưng có nhiều kiểu gen khác nhau. Hiện nay WHO phân siêu vi sởi thành 8 nhóm. Siêu vi sởi có thụ thể là các phân tử CD46, CD 150 và CD147. Siêu vi sởi được tìm thấy trong chất nhầy ở hầu họng, máu và nước tiểu vào cuối thời kỳ ủ bệnh và một thời gian sau khi bệnh nhân đã phát ban. Thời kỳ lây truyền bệnh sởi thông thường khoảng 4 ngày trước khi phát ban đến 4-5 ngày sau khi phát ban.

II. Triệu Chứng Sởi Ở Người Lớn Cách Nhận Biết Phân Biệt

Triệu chứng sởi ở người lớn có thể khác biệt so với trẻ em. Bệnh thường bắt đầu với sốt, viêm long đường hô hấp, và dấu Koplik. Sau đó, phát ban đặc hiệu xuất hiện. Tuy nhiên, ở người lớn, các triệu chứng có thể rầm rộ hơn, bao gồm mệt mỏi, suy nhược, viêm long đường hô hấp nặng hơn, và ban mọc dày hơn. Khoảng 1/3 bệnh nhân sởi người lớn có biến chứng như viêm phổi, viêm mũi-xoang, viêm tai giữa. Ngoài ra, khoảng 1/3 bệnh nhân sởi người lớn có biểu hiện viêm gan thứ phát. Việc nhận biết sớm các triệu chứng là rất quan trọng để điều trị kịp thời.

2.1. Giai Đoạn Khởi Phát Sởi Các Triệu Chứng Ban Đầu Cần Lưu Ý

Trong giai đoạn khởi phát, bệnh nhân thường có các triệu chứng như sốt, viêm long đường hô hấp (chảy nước mũi, ho), và viêm kết mạc (đỏ mắt, chảy nước mắt). Dấu Koplik, những chấm trắng nhỏ li ti như hột cám ở niêm mạc má trong, là một dấu hiệu đặc trưng của sởi. Tuy nhiên, dấu Koplik có thể không phải lúc nào cũng xuất hiện, đặc biệt ở người lớn.

2.2. Giai Đoạn Toàn Phát Sởi Đặc Điểm Phát Ban và Các Triệu Chứng Đi Kèm

Giai đoạn toàn phát đặc trưng bởi sự xuất hiện của phát ban. Ban sởi thường bắt đầu ở mặt và lan xuống thân mình và các chi. Ban có dạng dát sẩn, màu đỏ, và có thể hợp lại thành từng mảng lớn. Các triệu chứng đi kèm có thể bao gồm sốt cao, ho nhiều, và khó chịu. Ở người lớn, ban sởi có thể dày và lan rộng hơn so với trẻ em.

2.3. Giai Đoạn Hồi Phục Sởi Quá Trình Ban Bay và Các Biến Chứng Muộn

Trong giai đoạn hồi phục, ban sởi bắt đầu bay dần theo thứ tự xuất hiện. Sốt giảm và các triệu chứng khác cũng dần cải thiện. Tuy nhiên, bệnh nhân vẫn có thể cảm thấy mệt mỏi và suy nhược trong một thời gian. Các biến chứng muộn như viêm phổi, viêm não có thể xảy ra, đặc biệt ở những người có hệ miễn dịch suy yếu.

III. Biến Chứng Sởi Ở Người Lớn Nguy Cơ Cách Phòng Tránh

Biến chứng sởi ở người lớn có thể nghiêm trọng và thậm chí gây tử vong. Các biến chứng thường gặp bao gồm viêm phổi, viêm não, viêm tai giữa, và viêm gan. Phụ nữ mang thai mắc sởi có nguy cơ sẩy thai hoặc sinh non. Người có hệ miễn dịch suy yếu như nhiễm HIV/AIDS, lymphoma, hoặc đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ biến chứng cao hơn. Phòng ngừa bằng vắc-xin là biện pháp hiệu quả nhất để giảm nguy cơ biến chứng.

3.1. Viêm Phổi Do Sởi Triệu Chứng Chẩn Đoán và Điều Trị Hiệu Quả

Viêm phổi là một trong những biến chứng thường gặp nhất của sởi ở người lớn. Triệu chứng bao gồm sốt cao, ho có đờm, khó thở, và đau ngực. Chẩn đoán dựa vào khám lâm sàng, chụp X-quang phổi, và xét nghiệm máu. Điều trị bao gồm sử dụng kháng sinh để điều trị bội nhiễm vi khuẩn, hỗ trợ hô hấp, và các biện pháp chăm sóc khác.

3.2. Viêm Não Do Sởi Dấu Hiệu Cảnh Báo và Phương Pháp Điều Trị

Viêm não là một biến chứng hiếm gặp nhưng rất nghiêm trọng của sởi. Dấu hiệu cảnh báo bao gồm sốt cao, đau đầu dữ dội, co giật, rối loạn ý thức, và liệt. Chẩn đoán dựa vào khám thần kinh, chụp CT hoặc MRI não, và xét nghiệm dịch não tủy. Điều trị bao gồm sử dụng thuốc kháng virus (ribavirin), thuốc chống co giật, và các biện pháp hỗ trợ khác.

3.3. Sởi và Phụ Nữ Mang Thai Nguy Cơ và Biện Pháp Phòng Ngừa

Phụ nữ mang thai mắc sởi có nguy cơ cao bị biến chứng như viêm phổi và có thể dẫn đến sẩy thai hoặc sinh non. Việc tiêm phòng vắc-xin sởi trước khi mang thai là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất. Nếu phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch và tiếp xúc với người mắc sởi, cần được tiêm globulin miễn dịch để giảm nguy cơ mắc bệnh.

IV. Chẩn Đoán Sởi Ở Người Lớn Phương Pháp Xét Nghiệm Tiêu Chuẩn

Chẩn đoán sởi ở người lớn dựa vào các triệu chứng lâm sàng và kết quả xét nghiệm. Xét nghiệm máu có thể phát hiện kháng thể IgM đặc hiệu với virus sởi, cho thấy nhiễm trùng gần đây. Xét nghiệm PCR có thể phát hiện RNA của virus sởi trong mẫu bệnh phẩm đường hô hấp. Tiêu chuẩn chẩn đoán thường bao gồm các triệu chứng lâm sàng điển hình và kết quả xét nghiệm dương tính.

4.1. Xét Nghiệm Huyết Thanh Học Phát Hiện Kháng Thể IgM và IgG Đặc Hiệu

Xét nghiệm huyết thanh học là phương pháp chẩn đoán thường được sử dụng để phát hiện kháng thể IgM và IgG đặc hiệu với virus sởi. Kháng thể IgM xuất hiện sớm sau khi nhiễm trùng và biến mất sau vài tuần. Kháng thể IgG xuất hiện muộn hơn và tồn tại suốt đời, cho thấy đã có miễn dịch với sởi.

4.2. Xét Nghiệm PCR Phát Hiện RNA Của Virus Sởi Trong Mẫu Bệnh Phẩm

Xét nghiệm PCR là một phương pháp chẩn đoán nhạy cảm và đặc hiệu để phát hiện RNA của virus sởi trong mẫu bệnh phẩm đường hô hấp (như dịch tỵ hầu, dịch họng). Xét nghiệm PCR có thể được sử dụng để chẩn đoán sởi trong giai đoạn sớm của bệnh, khi kháng thể IgM có thể chưa xuất hiện.

V. Điều Trị Sởi Ở Người Lớn Phác Đồ Biện Pháp Hỗ Trợ

Hiện tại, không có thuốc kháng virus đặc hiệu để điều trị sởi ở người lớn. Điều trị chủ yếu là hỗ trợ, bao gồm hạ sốt, giảm đau, bù nước, và chăm sóc dinh dưỡng. Trong trường hợp có biến chứng, cần điều trị các biến chứng đó. Ví dụ, viêm phổi do bội nhiễm vi khuẩn cần được điều trị bằng kháng sinh. Bệnh nhân cần được theo dõi chặt chẽ để phát hiện và điều trị kịp thời các biến chứng.

5.1. Điều Trị Triệu Chứng Hạ Sốt Giảm Đau và Bù Nước Hiệu Quả

Điều trị triệu chứng là một phần quan trọng trong điều trị sởi. Hạ sốt bằng paracetamol hoặc ibuprofen. Giảm đau bằng các thuốc giảm đau thông thường. Bù nước bằng đường uống hoặc truyền tĩnh mạch để tránh mất nước do sốt và tiêu chảy.

5.2. Điều Trị Biến Chứng Sử Dụng Kháng Sinh và Các Biện Pháp Hỗ Trợ

Trong trường hợp có biến chứng như viêm phổi do bội nhiễm vi khuẩn, cần sử dụng kháng sinh. Các biện pháp hỗ trợ khác có thể bao gồm thở oxy, hút đờm, và chăm sóc dinh dưỡng.

VI. Phòng Ngừa Sởi Ở Người Lớn Vaccine Các Biện Pháp Khác

Phòng ngừa sởi ở người lớn chủ yếu dựa vào tiêm vaccine. Vaccine sởi là an toàn và hiệu quả. Người lớn chưa có miễn dịch (chưa từng mắc sởi hoặc chưa tiêm vaccine) nên tiêm vaccine. Các biện pháp khác bao gồm tránh tiếp xúc với người mắc sởi, đeo khẩu trang, và rửa tay thường xuyên. Việc nâng cao nhận thức về bệnh sởi và tầm quan trọng của vaccine là rất quan trọng.

6.1. Vaccine Sởi Lịch Tiêm và Đối Tượng Cần Tiêm Phòng

Vaccine sởi thường được tiêm dưới dạng vaccine phối hợp sởi-quai bị-rubella (MMR). Lịch tiêm thường gồm hai mũi. Mũi đầu tiên được tiêm khi trẻ 12-15 tháng tuổi, và mũi thứ hai được tiêm khi trẻ 4-6 tuổi. Người lớn chưa có miễn dịch nên tiêm hai mũi vaccine MMR cách nhau ít nhất 28 ngày.

6.2. Các Biện Pháp Phòng Ngừa Khác Tránh Tiếp Xúc và Vệ Sinh Cá Nhân

Ngoài tiêm vaccine, các biện pháp phòng ngừa khác bao gồm tránh tiếp xúc với người mắc sởi, đeo khẩu trang khi tiếp xúc với người có triệu chứng hô hấp, và rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dịch sởi là bệnh truyền nhiễm cấp tính lây qua đường hô hấp do virus sởi gây ra, từng được xem là bệnh lý điển hình ở trẻ nhỏ từ 2 đến 6 tuổi. Tuy nhiên, theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2019 toàn cầu đã ghi nhận hơn 527.636 ca mắc sởi với sự dịch chuyển rõ rệt về mô hình lứa tuổi. Tại Việt Nam, riêng năm 2018 ghi nhận 2.004 ca sởi bùng phát, trong đó tỷ lệ bệnh nhân trưởng thành chiếm tỷ trọng ngày càng lớn. Việc gia tăng số ca sởi ở người lớn kéo theo nhiều thách thức trong công tác chẩn đoán và điều trị do triệu chứng lâm sàng thường rầm rộ hơn, nguy cơ biến chứng tổn thương đa cơ quan cao hơn và bệnh cảnh phức tạp trên các cơ địa nhạy cảm.

Nghiên cứu của Bác sĩ Bùi Thị Nhất Hạnh dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Cao Ngọc Nga tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh đã khảo sát toàn diện 294 bệnh nhân sởi người lớn điều trị nội trú tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ tháng 10/2018 đến tháng 05/2020. Mục tiêu chính của luận văn là mô tả đặc điểm dịch tễ học, phân tích biểu hiện lâm sàng, cận lâm sàng, đồng thời xác định tỷ lệ và các dạng biến chứng nguy hiểm ở người trưởng thành, đặc biệt là nhóm phụ nữ mang thai.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp bộ dữ liệu lâm sàng chuẩn xác, giúp các bác sĩ truyền nhiễm nhận diện sớm dấu hiệu cảnh báo, giảm tỷ lệ chẩn đoán nhầm và hạ thấp tỷ lệ chuyển biến nặng xuống dưới 10% trong các đợt bùng phát dịch sởi tại bệnh viện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng dựa trên lý thuyết sinh bệnh học và miễn dịch học kinh điển của virus sởi thuộc họ Paramyxoviridae, chi Morbillivirus. Virus xâm nhập cơ thể qua niêm mạc đường hô hấp hoặc kết mạc mắt nhờ gắn kết với các thụ thể bề mặt như CD46, CD150 trên tế bào lympho và CD147 trên biểu mô đường thở. Quá trình nhân lên của virus kích hoạt sự hình thành các tế bào khổng lồ đa nhân Hecht tại tổ chức lympho và biểu mô khí phế quản, đồng thời gây ức chế miễn dịch qua trung gian tế bào T tạm thời trong nhiều tuần, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn cơ hội xâm nhập.

Các khái niệm then chốt được sử dụng xuyên suốt công trình bao gồm:

1. Dấu Koplik: Tổn thương nội ban đặc hiệu ở niêm mạc má xuất hiện trước ban ngoài da 1 đến 2 ngày, hình thành do hiện tượng tăng sinh tế bào nội mạch và xuất tiết huyết thanh.
2. Hội chứng viêm long: Phản ứng viêm xuất tiết cấp tính ở kết mạc mắt và niêm mạc đường hô hấp trên.
3. Đáp ứng kháng thể đặc hiệu: Sự xuất hiện của IgM từ ngày đầu phát ban (đạt đỉnh sau 7 đến 10 ngày) và IgG bảo vệ dài hạn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả loạt ca hồi cứu dựa trên nguồn số liệu thứ cấp từ hồ sơ bệnh án của 294 bệnh nhân thỏa mãn tiêu chuẩn: từ 16 tuổi trở lên, điều trị nội trú tại ba khoa mũi nhọn (Khoa Nội A, Khoa Nhiễm Việt Anh và Khoa Hồi sức tích cực - Chống độc người lớn) thuộc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Thành phố Hồ Chí Minh, có kết quả xét nghiệm huyết thanh IgM sởi dương tính bằng kỹ thuật ELISA hoặc PCR. Ban đầu mẫu thu nhận 296 trường hợp, sau khi loại trừ 2 bệnh nhân bỏ viện, cỡ mẫu phân tích chuẩn xác còn lại 294 trường hợp. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ trong khung thời gian nghiên cứu giúp phản ánh trung thực bức tranh dịch bệnh thực tế mà không bị sai lệch chọn mẫu.

Dữ liệu được làm sạch và xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 22.0. Lý do lựa chọn bộ công cụ này nhằm đảm bảo tính chuẩn hóa trong y sinh học: các biến định tính được kiểm định qua phép kiểm Chi-bình phương hoặc Fisher exact; các biến định lượng được kiểm tra phân phối chuẩn bằng kiểm định Shapiro-Wilk để áp dụng phép kiểm Student t-test, ANOVA hoặc Mann-Whitney, Kruskal-Wallis tương ứng với ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05. Đề tài được Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu Y sinh học Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới phê duyệt chính thức theo quyết định số 47/HĐĐĐ ngày 20 tháng 11 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố dịch tễ và lỗ hổng tiêm chủng: Độ tuổi trung bình của bệnh nhân là 29 ± 6 tuổi (dao động từ 16 đến 52 tuổi), trong đó nhóm tuổi 26 đến 35 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 63,0%, nhóm bệnh nhân trên 45 tuổi chỉ chiếm 1,0%. Tỷ lệ nam giới (51,0%) và nữ giới (49,0%) tương đương nhau. Đáng chú ý, có tới 76,9% bệnh nhân không rõ tiền sử tiêm chủng và 22,8% khẳng định chưa từng tiêm vắc-xin sởi; chỉ có 0,3% đã tiêm 1 mũi vắc-xin. Có 67,0% bệnh nhân cư trú tại Thành phố Hồ Chí Minh và 41,1% là đối tượng công nhân viên.

2. Đặc điểm lâm sàng giai đoạn toàn phát: 100% bệnh nhân có biểu hiện sốt cao (thân nhiệt trung bình từ 39 đến 40 độ C) và phát ban dát sẩn mịn dạng nhung đặc trưng mọc tuần tự từ sau tai, mặt lan dần xuống thân mình và chi. Dấu hiệu ho xuất hiện ở 99,7% ca (trong đó 47,6% ho khạc đàm), viêm kết mạc mắt chiếm 98,3% và dấu Koplik được phát hiện ở 79,3% người bệnh. Triệu chứng tiêu chảy xuất tiết ghi nhận ở 38,4% trường hợp nhưng không gây rối loạn điện giải nặng.

3. Tỷ lệ biến chứng và cơ địa đặc biệt: Tỷ lệ bệnh nhân xuất hiện biến chứng chiếm 33,3% (98/294 ca). Biến chứng thường gặp nhất là tổn thương hô hấp (viêm phổi, viêm phế quản), tăng men gan thứ phát (ALT tăng chiếm tỷ lệ cao) và viêm não màng não. Trong tổng số 151 bệnh nhân nữ, có 28 người mang thai (chiếm 18,5%), đa số tập trung ở tam cá nguyệt thứ hai (42,9%) và tam cá nguyệt thứ ba (32,1%), đối mặt với nguy cơ biến chứng hô hấp và sinh non cao hơn nhóm không mang thai.

Thảo luận kết quả

Sự tập trung số ca mắc sởi ở nhóm thanh niên 26-35 tuổi giải thích cho hiện tượng suy giảm nồng độ kháng thể bảo vệ theo thời gian sau các mũi tiêm thuở nhỏ, kết hợp với việc người lớn chưa được tiêm nhắc lại vắc-xin MMR định kỳ. Khác với trẻ em, phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào ở người trưởng thành diễn ra mạnh mẽ hơn, dẫn đến các triệu chứng sốt cao liên tục, suy nhược toàn thân và phản ứng viêm niêm mạc dữ dội.

Các dữ liệu nghiên cứu khi đối chiếu trên biểu đồ phân bố triệu chứng lâm sàng cho thấy dấu Koplik có giá trị định hướng chẩn đoán rất cao trong 3 ngày đầu của bệnh trước khi ban bay hoàn toàn. So sánh với các nghiên cứu quốc tế tại Pháp và Hàn Quốc, tỷ lệ tăng men gan và bội nhiễm phế quản phổi tại Việt Nam có mối liên quan mật thiết với thời gian nhập viện muộn (trung vị ngày thứ 5 của bệnh). Điều này khẳng định việc phân tầng nguy cơ biến chứng sớm là yếu tố quyết định để giảm thời gian nằm viện (trung bình 7 ngày) và ngăn ngừa các di chứng thần kinh - hô hấp nguy hiểm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai chiến dịch tiêm chủng nhắc lại vắc-xin MMR cho người lớn: Bộ Y tế và Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật (CDC) cần xây dựng chương trình tiêm phòng bổ sung vắc-xin Sởi - Quai bị - Rubella cho người trưởng thành từ 18 đến 35 tuổi, ưu tiên lực lượng công nhân tại các khu công nghiệp và nhân viên y tế tuyến đầu. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ bao phủ miễn dịch cộng đồng đạt trên 95% trước năm 2028.

2. Chuẩn hóa quy trình sàng lọc và chẩn đoán sớm tại các cơ sở khám chữa bệnh: Các bệnh viện đa khoa và phòng khám tuyến cơ sở cần tăng cường đào tạo kỹ năng phát hiện dấu Koplik và dấu hiệu viêm long sớm cho bác sĩ đa khoa. Thiết lập quy trình cách ly hô hấp nghiêm ngặt ngay tại phòng khám nhằm giảm tỷ lệ lây nhiễm chéo trong bệnh viện xuống dưới 2% trong giai đoạn 2025-2027.

3. Xây dựng phác đồ theo dõi chuyên biệt cho phụ nữ mang thai mắc sởi: Phối hợp liên chuyên khoa giữa Truyền nhiễm và Sản - Phụ khoa để quản lý chặt chẽ sản phụ nhiễm sởi, đặc biệt trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba. Thiết lập các chỉ số theo dõi hô hấp định kỳ bằng SpO2 và siêu âm thai sát sao nhằm giảm thiểu tỷ lệ dọa sinh non và sảy thai xuống dưới 3%.

4. Ứng dụng phác đồ điều trị hỗ trợ và sử dụng kháng sinh hợp lý: Tránh lạm dụng kháng sinh đại trà trong giai đoạn khởi phát chưa có bội nhiễm vi khuẩn; đồng thời chỉ định bổ sung vitamin A liều cao và liệu pháp Globulin miễn dịch tiêm tĩnh mạch (IVIG) kịp thời đối với các ca sởi ác tính, suy hô hấp tiến triển hoặc có dấu hiệu viêm não cấp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Truyền nhiễm và Hồi sức cấp cứu: Cung cấp nguồn tư liệu lâm sàng thực chứng về diễn tiến bệnh học sởi người lớn, hỗ trợ phân loại mức độ nặng và chỉ định kịp thời các can thiệp hồi sức hô hấp chuyên sâu.

2. Bác sĩ chuyên ngành Sản - Phụ khoa: Giúp nắm vững các đặc điểm bệnh lý sởi trên cơ địa thai kỳ, từ đó xây dựng kế hoạch chăm sóc tiền sản, tiên lượng nguy cơ sinh non và bảo vệ an toàn cho cả mẹ và thai nhi.

3. Cán bộ y tế dự phòng và nhà hoạch định chính sách y tế: Sử dụng các số liệu dịch tễ học thực tế về lỗ hổng tiêm chủng ở người trưởng thành để đề xuất các chiến lược tiêm chủng mở rộng và kiểm soát dịch bệnh tại các đô thị đông dân cư.

4. Học viên sau đại học, bác sĩ nội trú và sinh viên Y Dược: Phục vụ như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu hồi cứu, kỹ thuật thu thập biến số lâm sàng - cận lâm sàng và phương pháp phân tích số liệu dịch tễ học bằng SPSS.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao người lớn vẫn có nguy cơ mắc bệnh sởi và gặp biến chứng nặng?

Người lớn chưa từng tiêm vắc-xin hoặc đã tiêm nhưng lượng kháng thể suy giảm sau 10 đến 15 năm đều có nguy cơ nhiễm bệnh. Khi mắc sởi, đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào ở người trưởng thành diễn biến rất mạnh mẽ, làm tăng phản ứng viêm toàn thân và dễ dẫn đến các biến chứng như viêm phổi kẽ, tăng men gan hoặc viêm não màng não.

2. Dấu hiệu lâm sàng sớm nào giúp phân biệt sởi với các bệnh sốt phát ban khác?

Dấu hiệu có giá trị chẩn đoán cao nhất trong giai đoạn khởi phát là dấu Koplik (những chấm trắng nhỏ li ti như hạt cám trên nền niêm mạc má sung huyết đỏ), xuất hiện ở 79,3% bệnh nhân trước khi phát ban từ 1 đến 2 ngày, đi kèm sốt cao đột ngột và hội chứng viêm long mắt - mũi - họng đặc trưng.

3. Phụ nữ mang thai mắc bệnh sởi có gây dị tật thai nhi như Rubella không?

Virus sởi không gây dị tật bẩm sinh cho thai nhi như virus Rubella. Tuy nhiên, sởi trong thai kỳ làm tăng đáng kể nguy cơ sốt cao gây sảy thai, thai chết lưu, chuyển dạ sinh non và khiến thai phụ dễ bị biến chứng suy hô hấp cấp do dung tích phổi bị hạn chế trong các tháng cuối thai kỳ.

4. Tỷ lệ biến chứng của bệnh sởi người lớn trong nghiên cứu là bao nhiêu?

Nghiên cứu ghi nhận 33,3% bệnh nhân sởi người lớn có biến chứng (98/294 ca). Trong đó, biến chứng đường hô hấp và tổn thương men gan là thường gặp nhất, kế đến là các rối loạn tiêu hóa và biến chứng thần kinh hiếm gặp nhưng tiên lượng nặng như viêm não cấp tính.

5. Người trưởng thành có nên tiêm nhắc lại vắc-xin phòng sởi không?

Các chuyên gia truyền nhiễm khuyến cáo người trưởng thành, đặc biệt là phụ nữ có kế hoạch mang thai trước 3 tháng và nhân viên tại các môi trường làm việc đông đúc, nên thực hiện xét nghiệm kháng thể IgG hoặc chủ động tiêm nhắc lại 1 mũi vắc-xin phối hợp MMR để củng cố hàng rào miễn dịch vững chắc.

Kết luận

• Luận văn khẳng định sự chuyển dịch mô hình bệnh sởi sang nhóm người trưởng thành trẻ tuổi với độ tuổi trung bình 29 ± 6 tuổi, trong đó nhóm 26-35 tuổi chiếm đa số (63,0%).
• Đã xác định lỗ hổng miễn dịch lớn trong cộng đồng người lớn khi có tới 99,7% bệnh nhân chưa tiêm vắc-xin hoặc không nắm rõ tiền sử tiêm chủng của bản thân.
• Ghi nhận tỷ lệ biến chứng chung ở mức 33,3%, nổi bật là các tổn thương hô hấp, biến đổi chức năng gan và các nguy cơ sản khoa trên phụ nữ mang thai (chiếm 18,5% số ca nữ).
• Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy giúp tối ưu hóa hướng dẫn chẩn đoán sớm dựa vào dấu Koplik và phác đồ điều trị triệu chứng, hỗ trợ hô hấp kịp thời tại các bệnh viện tuyến đầu.
• Để phòng ngừa các đợt bùng phát dịch mới, các cơ quan quản lý y tế cần sớm phê duyệt kế hoạch tiêm chủng bổ sung vắc-xin MMR cho người trưởng thành và nâng cao năng lực giám sát dịch tễ ngay từ năm 2025. Bạn đọc và các nhà nghiên cứu y khoa quan tâm nên tham khảo chi tiết toàn văn tài liệu để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn lâm sàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sởi là một bệnh nhiễm trùng truyền nhiễm cấp tính do siêu vi thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, lây truyền qua đƣờng hô hấp nên khả năng lây lan cao và dễ gây dịch lớn. Bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vắc-xin và miễn dịch có đƣợc bền vững trong thời gian dài. Biểu hiện lâm sàng của bệnh sởi thƣờng là sốt, viêm long đƣờng hô hấp, dấu Koplik và phát ban đặc hiệu. Một số trƣờng hợp sởi có biến chứng nhƣ viêm phổi, viêm não.

có thể dẫn đến tử vong [6]. Theo y văn, bệnh sởi thƣờng xảy ra ở trẻ em từ 2-6 tuổi. Khi chƣơng trình tiêm ngừa sởi đƣợc áp dụng rộng rãi trên thế giới, 90% trẻ trên 10 tuổi có kháng thể chống bệnh sởi hiệu quả [3], và số lƣợng ca mắc sởi ngày càng giảm, nhiều nƣớc trên thế giới đã công bố loại trừ bệnh sởi. Tuy nhiên vẫn còn khoảng 20- 30% thanh niên tuổi từ 25-30 chƣa có miễn dịch [6].

Từ năm 2008 đến nay, bệnh sởi bùng phát trở lại trên toàn thế giới, tập trung ở khu vực Châu Phi, Châu Âu, Tây Thái Bình Dƣơng. Theo thống kê của WHO, năm 2019 thế giới có 527.636 trƣờng hợp sởi mới đƣợc báo cáo. Ở Việt Nam, số ca sởi năm 2018 là 2.004 ca và 5 tháng đầu năm 2020 có 118 ca đƣợc báo cáo [57]. Nhƣ đã đề cập, bệnh sởi thƣờng gặp ở trẻ em, nhƣng hiện nay các nghiên cứu trên thế giới cho thấy sởi không chỉ là bệnh của trẻ em mà là bệnh hay gặp ở cả ngƣời lớn.

Tại Mỹ, theo CDC, tỷ lệ bệnh nhân ngƣời lớn mắc sởi năm 1973 là 3%, nhƣng đến năm 1984 là 24% và năm 2001 là 48%. Trong 5 tháng đầu năm 2000, trên 14 tỉnh, 34 huyện ở miền Bắc đã có 7.172 trƣờng hợp mắc sởi, tỷ lệ trẻ dƣới 5 tuổi chiếm 18%, từ 5 đến 9 tuổi chiếm 36%, 10 đến 15 tuổi chiếm 39% và trên 15 tuổi chiếm 39% [14], [46]. Một số tài liệu nghiên cứu ghi nhận ngƣời lớn khi mắc bệnh sởi có triệu chứng rầm rộ hơn ở trẻ em. Cụ thể nhƣ mệt mỏi suy nhƣợc nhiều hơn, viêm long đƣờng hô hấp nặng hơn, ban mọc dày hơn, triệu chứng viêm long đƣờng tiêu hóa.

Có khoảng 1/3 bệnh nhân sởi ngƣời lớn có biến chứng nhƣ viêm phổi, viêm mũi-xoang, viêm tai giữa. Ngoài ra khoảng 1/3 bệnh nhân sởi ngƣời lớn có biểu hiện viêm gan thứ phát [28]. Trên một số cơ địa đặc biệt nhƣ phụ nữ mang thai, bệnh sởi sẽ không gây dị tật thai nhƣng có nguy cơ sẩy thai hoặc sanh non và có tỷ lệ biến chứng viêm phổi nhiều hơn cơ địa bình thƣờng. Cơ địa suy giảm miễm dịch nhƣ nhiễm HIV/AIDS, lymphoma, suy giảm miễn dịch tế bào bẩm sinh, đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch.

một khi mắc sởi, bệnh sẽ diễn tiến nặng hơn, nhiều biến chứng hơn và nguy cơ tử vong cao hơn [34]. Nhiều nghiên cứu về bệnh sởi đã đƣợc thực hiện, nhƣng chƣa nhiều ở đối tƣợng ngƣời lớn và trên cơ địa đặc biệt nhƣ phụ nữ có thai, suy giảm miễn dịch… cũng chƣa đƣợc đề cập. Ở Việt Nam, mặc dù các thầy thuốc lâm sàng có ghi nhận bệnh sởi ở ngƣời lớn có nhiều điểm khác biệt với bệnh sởi ở trẻ em nhƣng chƣa có nghiên cứu thống kê đầy đủ. Do đó, chúng tôi thực hiện nghiên cứu “Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng và biến chứng của bệnh sởi ngƣời lớn tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới” nhằm mục đích tìm hiểu bệnh cảnh sởi ở ngƣời lớn và trên các cơ địa đặc biệt để có cái nhìn tổng quát và đầy đủ hơn, nhằm giúp nâng cao hiệu quả điều trị trong tƣơng lai.

Câu hỏi nghiên cứu: 1) Đặc điểm dịch tễ, biểu hiện lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh sởi ở ngƣời lớn điều trị nội trú tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới năm 2018-2020 nhƣ thế nào? 2) Tỷ lệ biến chứng của bệnh sởi ở ngƣời lớn nhập viện điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới năm 2018-2020 là bao nhiêu? Các biến chứng nào thƣờng gặp? 3) Đặc điểm bệnh sởi trên cơ địa đặc biệt có gì khác hay không?. 3 Mục tiêu nghiên cứu 1. Mô tả đặc điểm dịch tễ, lâm sàng và cận lâm sàng bệnh sởi ở ngƣời lớn nhập viện Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới từ tháng 10 năm 2018 đến tháng 05 năm 2020. Mô tả biến chứng của bệnh sởi ở ngƣời lớn và mô tả đặc điểm bệnh sởi trên các cơ địa đặc biệt.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về sởi 1. Dịch tễ Bệnh sởi là bệnh lây nhiễm rất cao trong số các bệnh truyền nhiễm. Những năm trở lại đây, dịch sởi đã trở lại và bùng phát trên toàn thế giới.

Theo báo cáo của WHO vào năm 2017 có đến 110.000 trƣờng hợp tử vong do sởi chủ yếu là trẻ < 5 tuổi ở các nƣớc đang phát triển, ƣớc tính cứ 100 trẻ bị sởi sẽ có 1 trẻ chết vì các biến chứng nhƣ viêm não, viêm phổi, tiêu chảy nặng mất nƣớc [58]. Trong năm 2019, theo số liệu chƣa chính thức có 527.636 ca sởi đƣợc báo cáo, trong đó Châu Phi, Châu Âu, khu vực Tây Thái Bình Dƣơng chiếm nhiều nhất [60]. Tại khu vực châu Á – Thái Bình Dƣơng, có 9 quốc gia đã công bố loại trừ bệnh sởi, tuy nhiên trong năm 2019 đều đã ghi nhận các trƣờng hợp mắc sởi nhƣ: Úc, Brunei, Campuchia, Hồng Kông, Macao, Nhật Bản, New Zealand, Hàn Quốc và Singapore [57]. Tại Mỹ, sau gần 20 năm công bố loại trừ bệnh sởi, ngay trong đầu năm 2019 đã ghi nhận các ổ dịch sởi tại 22/50 bang với 893 trƣờng hợp mắc; đây là số trƣờng hợp mắc cao nhất trong vòng 25 năm qua kể từ năm 1994, trong khi đó Mỹ đã công bố loại trừ bệnh sởi từ năm 2000.

Nguyên nhân bệnh sởi gia tăng mạnh ở Mỹ là do tỷ lệ tiêm phòng sởi thấp, mới đạt khoảng 91,9% so với yêu cầu đạt tối thiểu 95% để ngăn ngừa sự lây lan của siêu vi sởi [13]. Các nƣớc vùng Đông Nam Á báo cáo 83.907 ca sởi vào năm 2018, chiếm gần ¼ so với toàn thế giới. Các nƣớc xảy ra bùng phát dịch sởi nặng nề là Thái Lan, Indonesia, Myanmar, Philippine [59]. Trong đó Phillipine là đất nƣớc có số ca nhiễm nhiều nhất.

Philippine chỉ tính riêng hai tháng đầu năm 2019 đã ghi nhận 8.400 ca sởi và 130 trƣờng hợp tử vong trên cả nƣớc, đứng thứ 5 trong số. 5 10 nƣớc nhiễm sởi nhiều nhất thế giới trong 12 tháng gần đây. Tỷ lệ tiêm ngừa vắc-xin sởi ở Philippine giảm từ 80% năm 2008 xuống còn 70% năm 2017 [57]. - Tại Việt Nam Theo số liệu từ WHO, trong năm 2018, Việt Nam báo cáo 2.766 ca sởi, số ca sởi tăng cao từ nửa cuối năm 2018 đến sang năm 2019.004 ca sởi và 5 tháng đầu năm 2020 số ca sởi có giảm xuống chỉ còn 118 ca sởi [59].

Phân bố sởi ở Việt Nam theo tháng từ năm 2018 - 2020 Nguồn: WHO (2020) [59] Nhƣ vậy, bùng phát từ cuối năm 2018, số ngƣời mắc sởi trên thế đã không ngừng tăng lên cho đến hiện tại và gây ra nhiều hậu quả nghiệm trọng về ngƣời và của. Theo WHO, việc không tiêm phòng vắc xin sởi, các cuộc xung đột, đói nghèo là nguyên nhân chính làm tăng tới gần gấp đôi số trƣờng hợp mắc sởi trên phạm vi toàn cầu trong năm 2018 (so với năm 2017) và sẽ tiếp tục tăng vào năm 2019 nếu các nƣớc không có chính sách can thiệp vào vấn đề chủng ngừa cho trẻ em cũng nhƣ điều trị bệnh sởi [58]. Đối tƣợng mắc sởi Ngƣời là ký chủ tự nhiên duy nhất của bệnh sởi, một số nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận bệnh sởi nhẹ có thể xuất hiện ở khỉ. Bệnh nhân bị sởi là nguồn lây bệnh duy nhất và không có ngƣời lành mang mầm bệnh [6].

Theo y văn, sởi thƣờng xảy ra ở trẻ em từ 2-6 tuổi. Từ khi chƣơng trình tiêm chủng đƣợc áp dụng trên thế giới, 90% trẻ trên 10 tuổi có kháng thể chống. 6 bệnh sởi hiệu quả [3], nhƣng khoảng 20-30% thanh niên từ 25-30 vẫn chƣa có miễn dịch [6]. Cùng với dịch sởi bùng phát trở lại, tỷ lệ ngƣời lớn mắc sởi ngày càng nhiều.

Trƣớc thời kỳ có vắc-xin hoặc tại các nƣớc có tỷ lệ phủ vắc-xin sởi thấp, phần lớn sởi xảy ra ở trẻ em từ 4-6 tuổi. Ở nƣớc có tỷ lệ phủ vắc-xin sởi ở trẻ em cao thì lứa tuổi mắc sởi sẽ xảy ra hoặc rất sớm (sau sáu tháng tuổi) hoặc xảy ra trễ hơn (ở lứa tuổi trƣởng thành). Tại Mỹ, theo thống kê của CDC, tỷ lệ bệnh nhân sởi trên 20 tuổi khoảng 3% (1973) sau đó tăng lên 24% (1984) và tỷ lệ này đạt tới 48% tổng số ca sởi vào năm 2001 [14], [46]. Tại Việt Nam thời kỳ trƣớc khi tiêm 1 liều vắc-xin sởi trong chƣơng trình tiêm chủng mở rộng cũng tƣơng tự nhƣ các nƣớc trên thế giới, bệnh sởi phổ biến ở trẻ dƣới 5 tuổi.

Tuy nhiên khi tỷ lệ tiêm chủng đạt cao thì xu hƣớng mắc sởi chuyển qua mắc bệnh ở lứa tuổi cao hơn [2]. Trong 5 tháng đầu năm 2000, trên 14 tỉnh, 34 huyện ở miền Bắc đã có 7172 trƣờng hợp mắc sởi, tỷ lệ trẻ dƣới 5 tuổi chiếm 18%, từ 5 đến 9 tuổi chiếm 36%, 10 đến 15 tuổi chiếm 39%, và trên 15 tuổi chiếm 39%. Qua theo dõi thấy rằng tỷ lệ mắc bệnh đã dịch chuyển lên tuổi cao hơn [5]. Tác nhân gây bệnh Siêu vi sởi thuộc họ Paramyxoviridae (trong nhóm này có siêu vi quai bị, á cúm) giống Morbillivirus, là siêu vi RNA, có cấu trúc hình cầu, đƣờng kính 120 – 250 nm, có vỏ bọc chứa lipid với bề mặt gồ ghề.

Siêu vi sởi chỉ có một tuýp huyết thanh duy nhất nhƣng có nhiều kiểu gen khác nhau. Hiện nay WHO phân siêu vi sởi thành 8 nhóm: A, B, C, D, E, F, G, và H, bao gồm 23 kiểu gen A, B1, B2, B3, C1, C2, D1, D2, D3, D4, D5, D6, D7, D8, D9, D10, E, F, G1, G2, G3, H1, và H2 [53]. Phân loại theo cấu trúc gen, giúp ta xác định chính xác nơi xảy ra dịch là do loại siêu vi sởi có kiểu gen nào gây ra [6]. Siêu vi sởi có thụ thể là các phân tử CD46 (có nhiểu ở bề mặt tế bào của hệ thống bổ thể), CD 150 (tế bào lympho) và CD147 (tế bào biểu mô hô hấp),.

7 ngoài ra các thụ thể này còn tồn tại trên bề mặt của rất nhiều tế bào khác của cơ thể [25].