Chương 1 : Tổng quan về đề tài nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập, khả năng sinh lời tại các NHTM Chương 3: Thực trạng đa dạng hóa thu nhập và khả năng sinh lời tại Việt Nam 2013-2023 Chương 4: Phương pháp và kết quả nghiên cứu Chương 5: Giải pháp nâng cao khả năng sinh lời thông qua đa dạng hóa thu nhập 5 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP, KHẢ NĂNG SINH LỜI TẠI CÁC NHTM VIỆT NAM 2. Đa dạng hóa thu nhập 2.Các khái niệm liên quan Khái niệm đa dạng hoá chỉ đơn giản là sở hữu nhiều loại hình đầu tư khác nhau và có hiệu suất khác nhau vào từng thời điểm, tuy nhiên nghiên cứu chưa đánh giá được phạm vi của nó, (Markowitz, 1952) đã xác định rằng, bằng cách hiểu và lợi ích đem lại nên phân bổ các khoản đầu tư vào nhiều danh mục khác nhau, khi chẳng may khoản đầu tư khác sụt giảm thì lựa chọn tăng trưởng đa dạng hoá ở những lĩnh vực khác sẽ giảm bớt rủi ro cho nhà đầu tư. Theo nghiên cứu của Elsas và công sự (2010) các NHTM thường tăng hiệu quả hoạt động và biên lợi nhuận từ lợi nhuận thuần ngoài lãi nhờ vào chuyển dịch từ hoạt động kinh doanh tạo nguồn thu chính sang hoạt động dịch vụ. Osman và cộng sự (2013) đa dạng hóa thu nhập trong lĩnh vực ngân hàng việc tăng tỷ trọng các nguồn thu nhập từ phí dịch vụ, lợi nhuận ròng, khoản thu nhập ngoài lãi so với tổng thu nhập của hoạt động kinh doanh trong ngân hàng.
Điều này không chỉ kiểm soát rủi ro mà còn giúp cải thiện hiệu quả hoạt động. Đa dạng hóa nguồn thu trong ngân hàng thương mại còn là quá trình ngân hàng mở rộng từ hoạt động kinh doanh truyền thống như nhận tiền gửi, cho vay,. Sang các hoạt động phi truyền thống khác vì mục tiêu lợi nhuận và nâng cao hiệu quả hoạt động. Nguyễn Minh Sáng (2017) Theo Nguyễn Thu Trang và cộng sự (2019) Đa dạng hóa thu nhập ngân hàng là đa dạng các sản phẩm tài chính, dịch vụ mở rộng từ hoạt động kinh doanh truyền thống của ngân hàng.
Là quá trình dịch chuyển từ hoạt động tín dụng sang phi tín dụng, các nguồn thu nhập này có thể đến từ nguồn thu phí dịch vụ thanh toán, hoa hồng, bán bảo hiểm, tư vấn tài chính, đầu tư chứng khoán hay kinh doanh ngoại hối,vv… Ngoài ra, có thể đến từ hoạt động quản lý tài sản cho khách hàng, uỷ thác đầu tư, môi giới chứng khoán,vv… Phát triển sản phẩm phi tín dụng cũng là một chiến lược gia tăng thu nhập ngoài lãi: Cung cấp nhiều sản phẩm dịch vụ phi tín dụng, từ hiện đại hoá công nghệ để cải thiện nâng cao chất lượng sử dụng dịch vụ cho khách hàng, đa dạng hoá trong hoạt động đầu tư. 6 Tựu chung lại, đa dạng hóa thu nhập chính là cách tối ưu hóa nguồn thu đồng thời giảm rủi ro tài chính bằng cách mở rộng hình thức tín dụng truyền thống sang hoạt động kinh doanh phi truyền thống. Đây là xu hướng tất yếu để các ngân hàng đáp ứng được nhu cầu khách hàng ngày càng khắt khe hơn, và cạnh tranh giữa nhiều ngân hàng ngày càng lớn mà vừa có thể tối đa được hiệu quả kinh doanh bền vững, dài hạn của ngân hàng. Các tiêu chí đánh giá đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng thương mại Tiêu chí đánh giá mức độ đa dạng hoá thu nhập ở các ngân hàng thương mại, những nghiên cứu dùng chỉ số HHI (Herfindahl Hirschman index) như Abdul (2015), Elyasiani, E.
(2012), Chronopoulos & cộng sự (2011),Nguyễn Minh Sáng 2017, Nguyễn Kim Phước 2024. HHI là thước đo, chỉ số phản ánh mức độ tập trung hay đa dạng hoá của một danh mục. Trong lĩnh vực ngân hàng, HHI đại diện cho việc đo lường đa dạng hóa thu nhập giữa các mục thu nhập ngoài lãi và thu nhập từ lãi(Tạp chí ngân hàng). Để biết được mức độ tập trung hoặc phân tán của các nguồn thu nhập, hệ số đa dạng hóa thu nhập HHI (Herfindahl-Hirschman Index) được dùng chủ yếu trong trường hợp này.
Công thức HHI (Herfindahl-Hirschman Index) được tham khảo từ các nghiên cứu đi trước như Nguyễn Kim Phước(2024); Sanya & Wolfe (2011) HHI= 1 - [(NET/NETOP)^2+ (NON?NETOP)^2] (1) Tác giả áp dụng vào bài nghiên cứu: HHI = 1- (NH1^2+NH2^2+NH3^2) (2) Trong đó, NH1 là thu nhập từ hoạt động dịch vụ trong tổng doanh thu; NH2 là thu nhập từ hoạt động kinh doanh ngoại hối trong tổng doanh thu; NH3 là thu nhập từ việc mua bán chứng khoán và góp vốn trên tổng doanh thu. Nếu HHI càng lớn, chứng tỏ mức đa dạng hoá nguồn thu của ngân hàng càng mạnh, ít phụ thuộc vào nguồn thu nhập thuần từ lãi của ngân hàng. Đa dạng hóa thu nhập là công cụ chủ yếu trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng, mức độ tập trung thị trường cũng như tình hình tài chính của ngân hàng đó, trong nghiên cứu của Stiroh (2004), HHI được sử dụng để đo lường mức độ đa dạng hoá, mặc dù có thể giảm rủi ro nhưng vẫn có thể dẫn đến hiệu suất kém nếu quản lý chưa tốt. Trong một vài báo cáo của ngân hàng Thế giới, HHI 7 có thể là một tiêu chí để đánh giá mức độ cạnh tranh và đa dạng hóa thu nhập từ nhiều ngân hàng trên thế giới, nhờ đó có đánh giá tổng quan về mức độ ổn định, hiệu quả của toàn hệ thống.
Nghiên cứu của Trương Vũ Tuấn Tú 2019, chỉ số HHI càng cao, đa dạng hóa dịch vụ tại các ngân hàng càng tốt. Giá trị của HH dao động từ 0 tới 1, tiến gần 0 cho thấy mức độ phân bổ giữa các nguồn đồng đều, đa dạng hoá thu nhập cao. Tiến gần 1 cho thấy mức độ phân tán giữa các nguồn, chủ yếu tập trung vào các danh mục trọng yếu, mức độ đa dạng hoá thấp. Nghĩa rằng HHI cao, ngân hàng tập trung cao vào một số nguồn thu nhập chiếm tỷ trọng lớn, kém đa dạng hoá.
Ngược lại HHI thấp cho thấy thu nhập của ngân hàng được phân bổ đồng đều hơn giữa nhiều nguồn, đa dạng hoá của ngân hàng tốt hơn. Vì vậy, nếu HHI giảm dần, ngân hàng đang ngày càng mở rộng các hoạt động phi truyền thống như dịch vụ tài chính, bảo hiểm, đầu tư, giảm rủi ro và tăng hiệu quả hoạt động. Ngoài chỉ số HHI, DIV cũng được sử dụng làm tiêu chí đánh giá đa dạng hoá thu nhập của ngân hàng Chiorazoo và cộng sự (2008), Trần Anh Tuấn 2022, Ts Đào lê kiều oanh, cộng sự 2023 Tương tự HHI, DIV là thước đo sử dụng để đánh giá mức độ đa dạng hoá thu nhập của các ngân hàng thương mại, phản ánh sự phân bổ giữa các nguồn thu nhập khác nhau trong ngân hàng như thu nhập từ lãi và ngoài lãi. DIV được tính theo công thức sau: DIV= 1- HHI= 1- [(NET/NETOP)^2+ (NON?NETOP)^2] (3) Trong đó NET(Net Interest Income): thu nhập từ lãi thuần NETOP(Total Operating Income):Tổng thu nhập hoạt động,bao gồm cả NET và NON.
NON(Non-Interest Income): Thu nhập thuần ngoài lãi, bao gồm các khoản thu từ lãi,phí dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, chứng khoán, đầu tư từ các hoạt động khác. Giá trị của DIV dao động trong khoảng từ 0 đến 0.5, khi đa dạng hoá đạt giá trị 0,5, mức độ đa dạng hoá càng tốt, ngược lại khi tiến lại gần về 0 (hoặc có thể âm), mức độ đa dạng hoá càng giảm Hồ Thị Hồng Ánh và cộng sự 2020. Áp dụng vào bài nghiên cứu, công thức được sử dụng: 8 DIV = 1-HH1= 1 - (NH1^2+NH2^2+Nh3^2) (3) DIV tăng thể hiện ngân hàng đạt mức độ đa dạng hoá thu nhập cao, điều này biểu thị rằng ngân hàng có sự cân đối đa dạng hoá cả danh mục về thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro tài chính và ổn định hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, DIV giảm cho thấy ngân hàng đang phụ thuộc nhiều vào một số ít nguồn thu nhập cụ thể, điều này đem lại nguy cơ tiềm tàng về rủi ro khi nguồn thu đó bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố vĩ mô.
Vai trò của đa dạng hóa thu nhập đối với hoạt động ngân hàng Trong nền kinh tế hội nhập và phát triển, đa dạng hóa hoạt động kinh doanh nhằm đáp ứng nhu cầu về sản phẩm dịch vụ tài chính của khách hàng ngày càng phong phú và đa dạng. Sự xuất hiện các của các công ty tài chính cũng làm sự cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại trở nên cam go hơn. Không chỉ đóng vai trò quan trọng đối với nhu cầu lớn từ khách hàng mà còn là sự ổn định của hệ thống ngân hàng Đối với khách hàng Lợi ích cụ thể rõ ràng từ việc đa dạng hóa thu nhập là mở rộng được nhiều lựa chọn về các sản phẩm dịch vụ tài chính. Thay vì sử dụng các sản phẩm truyền thống sẵn có thời gian qua như thanh toán, tiết kiệm, vay vốn thì nay khách hàng tiếp cận được nhiều dịch vụ tiền lợi khác như bảo hiểm, đầu tư chứng khoán, tư vấn tài chính, thanh toán mở rộng nhiều dịch vụ khác như vé máy bay, mua sắm,.
Không chỉ giúp khách hàng quản lý tài chính cá nhân hiệu quả, đa dạng được danh mục đầu tư mà còn mang lại trải nghiệm thú vị hơn ngoài các giao dịch truyền thống, nhờ đó có thể giữ chân được khách hàng lâu dài và là lợi thế cạnh tranh cho các ngân hàng. Đối với ngân hàng thương mại Đa dạng hóa nguồn thu giúp ngân hàng tối ưu hoá hiệu quả kinh doanh, đa dạng hóa từ việc giảm sự phụ thuộc vào các khoản thu nhập từ lãi thuần Lê Long Hậu và Phạm Xuân Quỳnh 2016. Vốn dĩ các ngân hàng có nguồn thu chính từ hoạt động tín dụng, nhưng thị trường bao giờ cũng biến động khó lường, các rủi ro tín dụng cũng dễ xuất hiện làm ảnh hưởng đến rất nhiều yếu tố làm giảm hiệu quả hoạt động của ngân hàng và gây bất ổn định. Khi nguồn thu được mở rộng từ hoạt động tín dụng sang phi tín dụng như giao dịch tiện lợi, đầu tư, bảo hiểm,.
sẽ giảm thiểu rủi ro tập trung tại một 9 loại sản phẩm dịch vụ khi lãi suất biến động và nền kinh tế bị suy thoái. Trước đây, khi ngân hàng chủ yếu thu được lợi nhuận thông qua chênh lệch lãi suất giữa việc huy động vốn, tái cung cấp tín dụng bằng việc cho vay. Nếu lợi nhuận biên ngày càng thu hẹp do cạnh tranh mạnh mẽ giữa các tổ chức tài chính và chính sách tiền tệ của NHNN thì việc mở rộng sang nguồn thu nhập ngoài lãi trở thành xu hướng tất yếu.
