Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Hành vi chuyển giá của các doanh nghiệp và hoạt động chống chuyển giá của chính phủ các nước là mâu thuẫn luôn luôn tồn tại, bởi khi một chính phủ có biện pháp kiểm soát chuyển giá có hiệu quả thì doanh nghiệp nghĩ ra các thủ thuật khác để tiếp tục chuyển giá, vì mục tiêu cuối cùng của doanh nghiệp là lợi nhuận. Hành vi chuyển giá sẽ gây ra nhiều thiệt hại cho nước nhận đầu tư như gây thất thu ngân sách, tăng nhập siêu, làm méo mó môi trường đầu tư, cạnh tranh không bình đẳng đối với các doanh nghiệp không thực hiện chuyển giá, bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp về thực hiện nghĩa vụ với ngân sách nhà nước… Do đó, từ góc độ quản lý nhà nước cũng như kinh tế chính trị, chuyển giá đang là vấn đề nóng, được nhiều quốc gia trên thế giới và khu vực quan tâm. Chính vì vậy, vấn đề chuyển giá cũng được nhiều tác giả quan tâm. Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề chuyển giá với nhiều cách tiếp cận, mục tiêu, phương pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm các vấn đề về lý luận và thực tiễn, nhằm làm rõ khái niệm, bản chất, đặc điểm, phương thức chuyển giá; những tác động của chuyển giá; các giải pháp (của nước tiếp nhận đầu tư) kiểm soát hành vi chuyển giá… Những nghiên cứu nước ngoài xoay quanh câu chuyện các công ty đa quốc gia đã dựa trên các điều kiện của công ty có quan hệ liên kết và các quyền của công ty mẹ đối với công ty con hay giữa các thành viên trong cùng một công ty mẹ, để xác định giá chuyển giao sản phẩm hàng hóa, dịch vụ… một cách có chủ đích, không theo giá thị trường, nhằm điều phối thu nhập chịu thuế, từ đó tối đa hóa lợi nhuận thông qua việc giảm thiểu nghĩa vụ nộp thuế.
Các nghiên cứu nước ngoài cũng đã cung cấp thực tiễn về việc “chuyển sai giá” (xác định giá chuyển giao giữa các thành viên có quan hệ liên kết không theo giá thị trường) của các công ty lớn và hành động của chính phủ trong kiểm soát giá chuyển giao để đảm bảo quyền đánh thuế, tránh thất thu thuế. Lý thuyết liên quan đến giá chuyển giao và việc định giá chuyển giao cũng đã được các nghiên cứu nước ngoài đưa ra. Có thể nêu một số tác 11 giả với các nghiên cứu như: Sanjaya Lall (1973) - “Chuyển giá trong các Công ty đa quốc gia” (Transfer pricing by multinational firms); Stewart J. Beetsma (2003) - “Tại sao phải trả nhiều tiền thuế? Tránh thuế doanh nghiệp bằng hình thức chuyển giá tại các nước thuộc OECD” (Why pay more? Corporate tax avoidance through transfer pricing in OECD countries); Pascalis Raimondos Moller & Kimberley Scharft (2002) - “Quy định về chuyển giá và sự cạnh tranh với chính phủ” (Trasfer pricing rules and competing governmemt); Prem Sikka & Hugh Willmott (2010) - “Mặt tối của chuyển giá: Vai trò trong việc tránh thuế và giữ lại lợi nhuận” (The dark side of transfer pricing: Its role in tax avoidance and wealth retentiveness)… Tổ chức Hợp tác kinh tế OECD và Liên hiệp quốc cũng đã ban hành “Hướng dẫn chung về phương pháp xác định giá chuyển giao giữa các thành viên liên kết”, như một “cẩm nang”, một “Luật” chung để làm căn cứ xác định giá thị trường trong các giao dịch của các bên liên kết, hạn chế chuyển giá để trốn thuế trong các công ty đa quốc gia, đảm bảo sự công bằng, cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh nghiệp.
Ở Việt Nam, những nghiên cứu có giá trị đầu tiên về giá chuyển giao và vấn đề chuyển giá được thực hiện vào những năm cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21. Từ năm 2010 đến nay, tình trạng doanh nghiệp FDI báo lỗ ở diện rộng, đặt ra nghi vấn “lỗ giả, lãi thật”, chuyển giá để tránh thuế, đã thu hút sự chú ý của xã hội, do vậy nghiên cứu về chuyển giá được quan tâm nhiều hơn. Tuy nhiên, nghiên cứu ở cấp độ Tiến sỹ, đề tài khoa học cấp Bộ (và tương đương) rất ít. Cấp độ Thạc sỹ, có một số học viên cao học đã chọn vấn đề này làm luận văn tốt nghiệp.
Phần nhiều trong nghiên cứu về chuyển giá là các bài báo khoa học, bài nghiên cứu tham gia hội thảo khoa học. Có thể nêu một số nghiên cứu sau: 12 - Sách chuyên khảo có: “Định giá chuyển giao và chuyển giá tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở thành phố Hồ Chí Minh” (2000) của TS. Nguyễn Ngọc Thanh (Chủ biên) và tập thể tác giả Viện nghiên cứu Tài chính; “Định giá chuyển giao và thủ thuật chuyển giá của các công ty đa quốc gia ở Việt Nam” (2001) của TS. Nguyễn Ngọc Thanh, Ths.
Nguyễn Hoàng Dũng; “Các phương pháp định giá công nghệ và giá chuyển giao bên trong các công ty đa quốc gia” (2008) của TS. Đoàn Văn Trường; “Tăng cường kiểm soát nhà nước đối với hoạt động chuyển giá trong doanh nghiệp trong điều kiện hội nhập kinh tế ở Việt Nam” (2014) của PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa (Chủ biên) và các tác giả TS. Phạm Đức Bình, PGS.TS Nguyễn Thanh Hà, TS. Bùi Thị Minh Hải, TS.
Nguyễn Thị Thu Liên. - Đề tài nghiên cứu khoa học có: “Giải pháp hạn chế các thủ thuật chuyển giá trong điều kiện hiện nay của các công ty đa quốc gia đang hoạt động ở Việt Nam” (2012), đề tài cấp Bộ do PGS.TS Ngô Thế Chi làm chủ nhiệm; “Chống chuyển giá đối với các doanh nghiệp trong lĩnh vực sản xuất kinh doanh xuất khẩu chè trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng” (2012), của Cục Thuế tỉnh Lâm Đồng (Nguyễn Trọng Thoan chủ nhiệm); “Nghiên cứu vấn đề chuyển giá của các doanh nghiệp FDI trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh: Thực trạng và giải pháp” (2014), đề tài nghiên cứu khoa học cấp thành phố do TS. Ngô Thị Ngọc Huyền chủ nhiệm. - Luận án Tiến sỹ có: “Hoàn thiện phương pháp định giá chuyển giao trong chính sách thuế Việt Nam” (2002), của NCS.
Phan Hiển Minh; “Các giải pháp hạn chế việc trốn thuế và tránh thuế của các công ty đa quốc gia hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam” (2009), của NCS. Nguyễn Thị Lan; “Pháp luật về kiểm soát chuyển giá ở Việt Nam” (2010), của NCS. Phan Thị Thành Dương; “Kiểm soát nhà nước đối với gian lận chuyển giá tại Việt Nam” (2015), của NCS Nguyễn Văn Phượng. - Các bài báo khoa học khá nhiều, có thể nêu một số nghiên cứu sau: Đoàn Văn Trường (2005): “Vấn đề chuyển giá của các công ty đa quốc gia”; Phan Thị Thành Dương (2006): “Chống chuyển giá ở Việt Nam”, “Pháp luật về kiểm soát chuyển giá ở Việt Nam” (2010); Dương Thị Nhi (2011): “Chống chuyển giá, bài toán khó giải”; Phạm Tiến Đạt (2011): “Giải pháp chống chuyển giá trong doanh nghiệp FDI”; Phan Văn Tính (2011): “Kinh nghiệm chống chuyển giá của một số quốc gia”; Lê Xuân Trường (2012): “Chống chuyển giá ở Việt Nam: Tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và các điều kiện thực hiện”; Nguyễn Quang Tiến (2012): 13 “Quản lý thuế đối với hoạt động chuyển giá, thực trạng và giải pháp”; Vũ Đình Ánh (2012): “Chống chuyển giá và một số vấn đề tài chính liên quan đến FDI”; Nguyễn Đình Tài (2013) “Chống chuyển giá đối với các doanh nghiệp FDI”… Qua nghiên cứu các tài liệu, có thể thấy những nội dung trọng tâm, cơ bản được nhiều tác giả ngoài nước và trong nước quan tâm và đã giải quyết được về lý thuyết cũng như thực tiễn về vấn đề chuyển giá, như sau: 1.
Các quan điểm về khái niệm “giá chuyển giao” trong công ty có quan hệ liên kết Phát hiện đầu tiên đặt nền móng cho nghiên cứu về chuyển giá được Ronald Harry Coase nêu ra trong nghiên cứu “The nature of the firm” (Bản chất của Hãng) năm 1937. Tác giả cho rằng, việc hình thành các công ty có lợi hơn so với việc tạo ra một sản phẩm hoàn toàn thông qua các giao dịch trên thị trường, thậm chí trong những điều kiện cạnh tranh hoàn hảo. Theo Coase, các công ty có thể định giá nội bộ (giá chuyển giao) cho các sản phẩm và dịch vụ vì mục đích kế toán cũng như giảm thời gian và công sức để có được thông tin và đàm phán khi giao dịch ngoài thị trường mở. Đây là một hoạt động căn bản trong kinh doanh và kế toán [127].
Sau này, Sanjaya Lall (1973) [134], J. (1985) [135] và nhiều tác giả khác đều chỉ ra rằng, các công ty đa quốc gia khi thực hiện giao dịch hàng hóa, dịch vụ và tài sản (bao gồm cả hàng hóa hữu hình và các dịch vụ vô hình) giữa các thành viên trong tập đoàn hoặc là giữa các công ty (con) với công ty mẹ, đều thực hiện một mức giá nội bộ. Các nghiên cứu nước ngoài cho rằng việc định giá nội bộ cho sản phẩm không thông qua các giao dịch “mua bán ngoài” như vậy không có gì là bất hợp pháp, thiếu đạo đức hay vô nguyên tắc nếu nó được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật nước sở tại. Hoạt động này được coi là một phương thức phân chia lợi nhuận được sử dụng để tính toán và phân bố lãi (hoặc lỗ) thuần trước thuế của các MNC tại các nước mà họ đang hoạt động.
Về nguyên tắc, “giá chuyển giao” nội bộ này phải tương xứng với giá người bán tính cho khách hàng độc lập bên ngoài hoặc với giá người mua trả cho nhà cung cấp độc lập bên ngoài. Nghĩa là các bên liên kết trao đổi với nhau như các công ty độc lập, với các điều kiện về thương mại và tài chính được xác định như thị trường cạnh tranh. Theo đó, việc xác định “giá chuyển giao” không có gì là tiêu cực và các 14 giao dịch này là các giao dịch hoàn toàn hợp pháp trong hoạt động bình thường của các công ty đa quốc gia hiện đại. Các nghiên cứu của Việt Nam cơ bản thống nhất “giá chuyển giao” là một thuật ngữ quốc tế chung phản ánh về cách tính giá trong các giao dịch kinh tế nội bộ giữa các bên trong một công ty đa quốc gia.
Đó là giá mà các công ty đa quốc gia định ra trong các nghiệp vụ xuất khẩu và nhập khẩu của các công ty thành viên. Tuy nhiên, trong khi các nhà nghiên cứu nước ngoài nghiên cứu về giá chuyển giao với tư cách là một khái niệm độc lập thì các nhà nghiên cứu Việt Nam lại đặt khái niệm “giá chuyển giao” trong mối quan hệ cụ thể với một hành vi giao dịch.