Chuyển Dịch Cơ Cấu Lao Động Tại Việt Nam: Các Yếu Tố Tác Động và Vai Trò Đối Với Tăng Trưởng Kinh Tế

Chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng kinh tế là hai vấn đề then chốt trong kinh tế học. 170 trang · Trường Đại học Kinh tế Quốc dân · 2017.

• Tác giả: Vũ Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Minh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Chuyển Dịch Cơ Cấu Lao Động Tại Việt Nam: Tác Động và Vai Trò Đối Với Tăng Trưởng Kinh Tế
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Cơ cấu lao động
• 1.3. Chuyển dịch cơ cấu lao động
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu
• 1.4.1. Tổng quan nghiên cứu về vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng kinh tế
• 1.4.2. Tổng quan nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động
• 1.5. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đo lường chuyển dịch cơ cấu lao động
• 2.2. Phương pháp phân tích chuyển dịch tỷ trọng
• 2.3. Phương pháp hạch toán tăng trưởng
• 2.3.1. Phân tách tăng trưởng theo mức tổng thể
• 2.3.2. Phân tách tăng trưởng theo ngành
• 2.4. Một số mô hình kinh tế lượng
• 2.4.1. Mô hình số liệu mảng
• 2.4.2. Mô hình số liệu mảng đa bậc
• 2.4.3. Mô hình số liệu mảng không gian
• 2.5. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1995-2014
• 3.1. Bối cảnh quốc tế
• 3.2. Thực trạng tăng trưởng và phát triển kinh tế Việt Nam
• 3.3. Một số chính sách có liên quan đến chuyển dịch cơ cấu lao động
• 3.3.1. Nhóm chính sách định hướng chuyển dịch cơ cấu lao động
• 3.3.2. Nhóm chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện cho chuyển dịch cơ cấu lao động
• 3.4. Thực trạng về chuyển dịch cơ cấu lao động và các yếu tố liên quan tại Việt Nam
• 3.4.1. Cơ cấu lao động và năng suất lao động theo ngành của Việt Nam
• 3.4.2. Chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành và các yếu tố đầu vào ảnh hưởng đến sản lượng
• 3.4.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành
• 3.4.4. Chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành trong các tỉnh /thành phố
• 3.5. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG VÀ TĂNG TRƯỞNG TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Các mô hình đánh giá tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động lên tăng trưởng kinh tế Việt Nam
• 4.1.1. Mô hình hồi qui theo số liệu mảng đa bậc
• 4.1.2. Mô hình phân tích chuyển dịch tỷ trọng
• 4.1.3. Mô hình hạch toán tăng trưởng
• 4.2. Mô hình đánh giá tác động của các yếu tố đến chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành tại Việt Nam
• 4.2.1. Mô hình hồi qui số liệu mảng đa bậc đánh giá tác động của các yếu tố đến chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành
• 4.2.2. Mô hình hồi qui số liệu mảng đa bậc đánh giá tác động của các yếu tố đến chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành của ngành công nghiệp chế biến chế tạo
• 4.3. Mô hình hồi qui số liệu mảng không gian đánh giá tác động của các yếu tố đến chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành
• 4.3.1. Quy trình nghiên cứu, số liệu và các biến số
• 4.3.2. Mô hình nghiên cứu
• 4.3.3. Kết quả ước lượng
• 4.4. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Đề xuất các khuyến nghị về chính sách
• 5.1.1. Định hướng chuyển dịch cơ cấu lao động
• 5.1.2. Một số khuyến nghị về chính sách
• 5.2. Những phát hiện mới của luận án
• 5.2.1. Đóng góp về mặt lý luận, học thuật
• 5.2.2. Những kết luận, đề xuất mới rút ra từ các kết quả nghiên cứu
• 5.3. Hạn chế của luận án
• 5.4. Đề xuất một số hướng nghiên cứu mở rộng
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ NỘI DUNG LIÊN QUAN TRỰC TIẾP ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Dịch Cơ Cấu Lao Động Việt Nam

Chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng kinh tế là hai vấn đề then chốt trong kinh tế học. Các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách đặc biệt quan tâm đến mối quan hệ này. Từ Adam Smith, người ta đã nhận thấy vai trò của tư bản trong việc nâng cao năng suất lao động thông qua phân công lao động. Đến thế kỷ 20, vai trò của chuyển dịch cơ cấu nói chung và chuyển dịch cơ cấu lao động nói riêng càng được nhấn mạnh. Quá trình tăng trưởng kinh tế luôn đi kèm với sự tái phân bổ sức lao động. Đầu tư, tiến bộ công nghệ và thay đổi thể chế là động cơ, còn chuyển dịch lao động là 'dầu bôi trơn' để động cơ hoạt động trơn tru. Nếu không có sự chuyển dịch này, tăng trưởng khó có thể duy trì liên tục. Nhiều nghiên cứu tại Việt Nam đã đề cập đến chuyển dịch cơ cấu lao động, tuy nhiên, phần lớn tiếp cận từng vấn đề đơn lẻ. Luận án này mong muốn bổ sung và làm sáng tỏ một số nhận định trước đó bằng cách sử dụng đa dạng các phương pháp nghiên cứu định lượng.

1.1. Khái Niệm Cơ Bản Về Cơ Cấu Lao Động Hiện Nay

Cơ cấu lao động phản ánh sự phân bổ lực lượng lao động theo các tiêu chí khác nhau như ngành nghề, khu vực kinh tế, trình độ học vấn, giới tính, và độ tuổi. Sự thay đổi trong cơ cấu này, hay còn gọi là chuyển dịch cơ cấu lao động, là một quá trình tất yếu trong quá trình phát triển kinh tế. Quá trình này chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như tiến bộ công nghệ, thay đổi trong nhu cầu thị trường, và các chính sách của nhà nước. Hiểu rõ khái niệm và các yếu tố tác động là tiền đề quan trọng để phân tích và dự báo xu hướng thị trường lao động.

1.2. Vai Trò Của Chuyển Dịch Cơ Cấu Lao Động Với Kinh Tế

Chuyển dịch cơ cấu lao động đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Khi lao động di chuyển từ các ngành có năng suất thấp sang các ngành có năng suất cao hơn, năng suất lao động tổng thể của nền kinh tế sẽ tăng lên. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các nước đang phát triển như Việt Nam, nơi mà phần lớn lao động vẫn còn tập trung trong khu vực nông nghiệp. Việc chuyển dịch lao động sang khu vực công nghiệp và dịch vụ có thể tạo ra sự đột phá trong năng suất lao động và thu nhập.

II. Thách Thức Trong Chuyển Dịch Cơ Cấu Lao Động Ở Việt Nam

Mặc dù chuyển dịch cơ cấu lao động mang lại nhiều lợi ích, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt kỹ năng của người lao động. Nhiều lao động, đặc biệt là lao động từ khu vực nông thôn, không có đủ kỹ năng cần thiết để làm việc trong các ngành công nghiệp và dịch vụ hiện đại. Điều này dẫn đến tình trạng thất nghiệp hoặc làm việc trong các công việc có thu nhập thấp. Bên cạnh đó, sự bất bình đẳng trong cơ hội việc làm giữa các vùng miền và các nhóm dân cư cũng là một vấn đề đáng quan ngại. Cần có các giải pháp đồng bộ để giải quyết những thách thức này.

2.1. Thiếu Hụt Kỹ Năng Nghề Nghiệp Của Người Lao Động

Một trong những rào cản lớn nhất đối với chuyển dịch cơ cấu lao động là sự thiếu hụt kỹ năng của người lao động. Nhiều lao động, đặc biệt là lao động từ khu vực nông thôn, không được trang bị đầy đủ các kỹ năng cần thiết để đáp ứng yêu cầu của các ngành công nghiệp và dịch vụ hiện đại. Điều này đòi hỏi cần có các chương trình đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng phù hợp để giúp người lao động thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động.

2.2. Bất Bình Đẳng Trong Cơ Hội Việc Làm Giữa Các Vùng

Sự bất bình đẳng trong cơ hội việc làm giữa các vùng miền cũng là một thách thức đáng kể. Các khu vực thành thị và các tỉnh có đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thường có nhiều cơ hội việc làm hơn so với các khu vực nông thôn và các tỉnh nghèo. Điều này dẫn đến tình trạng di cư lao động từ nông thôn ra thành thị, gây áp lực lên hạ tầng và các dịch vụ công cộng ở các thành phố lớn. Cần có các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế và tạo việc làm ở các vùng nông thôn để giảm bớt sự chênh lệch này.

2.3. Tác Động Của COVID 19 Đến Thị Trường Lao Động

Đại dịch COVID-19 đã gây ra những tác động tiêu cực đến thị trường lao động. Nhiều doanh nghiệp phải đóng cửa hoặc cắt giảm sản xuất, dẫn đến tình trạng mất việc làm và giảm thu nhập của người lao động. Các ngành du lịch, dịch vụ và vận tải bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Để giảm thiểu tác động của đại dịch, cần có các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động, đồng thời đẩy mạnh quá trình chuyển đổi số và phát triển các ngành kinh tế mới.

III. Giải Pháp Thúc Đẩy Chuyển Dịch Cơ Cấu Lao Động Hiệu Quả

Để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động hiệu quả, cần có một hệ thống các giải pháp đồng bộ. Đầu tư vào giáo dục và đào tạo là yếu tố then chốt để nâng cao kỹ năng của người lao động. Cần có các chương trình đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo. Bên cạnh đó, cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi để thu hút đầu tư và tạo thêm nhiều việc làm mới. Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

3.1. Đầu Tư Vào Giáo Dục Và Đào Tạo Nguồn Nhân Lực

Đầu tư vào giáo dục và đào tạo là yếu tố then chốt để nâng cao kỹ năng của người lao động và đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động. Cần có các chương trình đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu của các ngành công nghiệp và dịch vụ, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo. Việc nâng cao chất lượng giáo dục đại học và sau đại học cũng rất quan trọng để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

3.2. Tạo Môi Trường Kinh Doanh Thuận Lợi Cho Doanh Nghiệp

Một môi trường kinh doanh thuận lợi là yếu tố quan trọng để thu hút đầu tư và tạo thêm nhiều việc làm mới. Cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp cận vốn và công nghệ. Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Theo tài liệu gốc, Chính phủ Việt Nam đã xây dựng mục tiêu: chuyển dịch cơ cấu kinh tế phải gắn với chuyển dịch cơ cấu lao động.

3.3. Phát Triển Thị Trường Lao Động Linh Hoạt Và Hiệu Quả

Thị trường lao động cần phải linh hoạt và hiệu quả để đáp ứng những thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế. Cần có các chính sách hỗ trợ người lao động tìm kiếm việc làm, đồng thời tạo điều kiện cho người lao động di chuyển giữa các vùng miền và các ngành nghề. Việc bảo vệ quyền lợi của người lao động cũng rất quan trọng để đảm bảo sự công bằng và ổn định trong thị trường lao động.

IV. Ứng Dụng Mô Hình Nghiên Cứu Về Chuyển Dịch Lao Động

Các mô hình nghiên cứu định lượng đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động đến tăng trưởng kinh tế. Các mô hình này có thể giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa chuyển dịch lao động và các yếu tố kinh tế khác, từ đó đưa ra các quyết định chính sách phù hợp. Các phương pháp nghiên cứu như phân tích chuyển dịch tỷ trọng, mô hình số liệu mảng, và mô hình hạch toán tăng trưởng có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu và đưa ra các kết luận có giá trị.

4.1. Mô Hình Hồi Quy Số Liệu Mảng Đa Bậc Để Phân Tích

Mô hình hồi quy số liệu mảng đa bậc là một công cụ mạnh mẽ để phân tích tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động đến tăng trưởng kinh tế. Mô hình này cho phép kiểm soát các yếu tố không quan sát được và các yếu tố đặc trưng theo thời gian, giúp đưa ra các ước lượng chính xác hơn về tác động của chuyển dịch lao động. Mô hình này cũng có thể được sử dụng để phân tích tác động của các yếu tố khác như vốn, công nghệ, và thể chế đến tăng trưởng kinh tế.

4.2. Phân Tích Chuyển Dịch Tỷ Trọng Để Đánh Giá Đóng Góp

Phân tích chuyển dịch tỷ trọng (SSA) là một phương pháp đơn giản nhưng hiệu quả để đánh giá đóng góp của chuyển dịch cơ cấu lao động vào tăng trưởng kinh tế. Phương pháp này cho phép phân tách tăng trưởng kinh tế thành các thành phần khác nhau, bao gồm tăng trưởng do tăng năng suất trong từng ngành và tăng trưởng do chuyển dịch lao động giữa các ngành. Kết quả phân tích có thể giúp các nhà hoạch định chính sách xác định các ngành có tiềm năng tăng trưởng cao và các ngành cần được hỗ trợ để nâng cao năng suất.

4.3. Mô Hình Hạch Toán Tăng Trưởng Để Xác Định Các Yếu Tố

Mô hình hạch toán tăng trưởng là một phương pháp khác để phân tích các yếu tố đóng góp vào tăng trưởng kinh tế. Mô hình này cho phép phân tách tăng trưởng kinh tế thành các thành phần khác nhau, bao gồm tăng trưởng do tăng vốn, tăng lao động, và tăng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP). Kết quả phân tích có thể giúp các nhà hoạch định chính sách xác định các yếu tố quan trọng nhất để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đưa ra các chính sách phù hợp.

V. Kết Luận Và Khuyến Nghị Về Chính Sách Lao Động

Nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam cho thấy quá trình này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, để quá trình này diễn ra hiệu quả hơn, cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp. Các khuyến nghị chính sách bao gồm đầu tư vào giáo dục và đào tạo, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, và phát triển thị trường lao động linh hoạt. Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ các nhóm lao động yếu thế và giảm thiểu tác động tiêu cực của quá trình chuyển dịch lao động.

5.1. Định Hướng Chuyển Dịch Cơ Cấu Lao Động Trong Tương Lai

Trong tương lai, chuyển dịch cơ cấu lao động cần tập trung vào việc chuyển dịch lao động từ các ngành có năng suất thấp sang các ngành có năng suất cao hơn, đặc biệt là các ngành công nghệ cao và dịch vụ hiện đại. Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào các ngành này và tạo điều kiện cho người lao động tiếp cận các kỹ năng mới. Việc phát triển các khu công nghiệp và khu kinh tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút đầu tư và tạo việc làm.

5.2. Khuyến Nghị Về Chính Sách Để Thúc Đẩy Chuyển Dịch

Để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động hiệu quả, cần có các chính sách đồng bộ trên nhiều lĩnh vực. Các chính sách này bao gồm đầu tư vào giáo dục và đào tạo, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, phát triển thị trường lao động linh hoạt, và hỗ trợ các nhóm lao động yếu thế. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương để đảm bảo tính hiệu quả của các chính sách.

5.3. Hạn Chế Của Nghiên Cứu Và Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng

Nghiên cứu này có một số hạn chế, bao gồm việc sử dụng dữ liệu thứ cấp và phạm vi nghiên cứu giới hạn. Trong tương lai, cần có các nghiên cứu sâu hơn về tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động đến các khía cạnh khác của nền kinh tế, chẳng hạn như bất bình đẳng thu nhập và phát triển bền vững. Việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu mới và thu thập dữ liệu sơ cấp cũng có thể giúp cải thiện tính chính xác và độ tin cậy của các kết quả nghiên cứu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế học chuyên ngành Kinh tế học (Toán kinh tế), mã số 62310101, với đề tài "Chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam: Các yếu tố tác động và vai trò đối với tăng trưởng kinh tế", do nghiên cứu sinh Vũ Thị Thu Hương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Minh tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2017).

Về tính cấp thiết, nguồn lực lao động là một trong những yếu tố đầu vào cơ bản của quá trình sản xuất. Cùng với quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế, sự thay đổi trong công nghệ, cầu hàng hóa và mức độ hội nhập quốc tế dẫn đến sự xuất hiện cũng như suy giảm của các loại hình công việc, đòi hỏi sự tái phân bổ sức lao động. Tuy nhiên, chuyển dịch cơ cấu lao động không phải là một tiến trình tự diễn ra một cách tối ưu, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển và có nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam, nơi thị trường lao động chưa hoàn thiện.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra gồm hai điểm chính:

1. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (như Phạm Quý Thọ, 2006; Nguyễn Thị Tuệ Anh, 2007; Đinh Phi Hổ, 2014; Nguyễn Thị Cẩm Vân, 2015) phần lớn tiếp cận các vấn đề đơn lẻ, chủ yếu sử dụng số liệu cấp ngành vĩ mô hoặc phân tích định tính, chưa có công trình tổng hợp sử dụng đồng thời các phương pháp định lượng hiện đại để giải quyết song song hai khía cạnh: đánh giá đóng góp của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng kinh tế và lượng hóa các yếu tố tác động đến sự chuyển dịch này.
2. Vấn đề chuyển dịch cơ cấu lao động trong nội bộ ngành (nội ngành) chưa được nghiên cứu sâu bằng các công cụ kinh tế lượng đa cấp và chỉ số đo lường thích hợp.

Mục tiêu nghiên cứu chung của luận án là phân tích các yếu tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu lao động và vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng kinh tế nhằm đưa ra các khuyến nghị chính sách giúp quá trình chuyển dịch đạt hiệu quả cao hơn, đóng góp tốt hơn cho tăng trưởng.

Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích và đánh giá thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam giai đoạn 1995–2014.
2. Đánh giá đóng góp của chuyển dịch cơ cấu lao động lên tăng trưởng năng suất lao động và tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 1995–2014.
3. Xây dựng mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành lên sản lượng của nền kinh tế.
4. Xây dựng mô hình kinh tế lượng đánh giá các yếu tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành và giữa các ngành tại Việt Nam.
5. Đề xuất các khuyến nghị chính sách giúp quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động hiệu quả hơn, đóng góp tốt hơn cho tăng trưởng kinh tế.

Các câu hỏi nghiên cứu tương ứng:

1. Chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành tại Việt Nam diễn ra như thế nào trong giai đoạn 1995–2014?
2. Chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành tại Việt Nam có tác động như thế nào đến tăng trưởng kinh tế xét trong không gian tổng thể và không gian các tỉnh, thành phố?
3. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành tại Việt Nam trong thời gian qua?
4. Các đề xuất, khuyến nghị nào về chính sách để có thể thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động hợp lý hơn, đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng kinh tế; các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động.
• Phạm vi nội dung: Chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành kinh tế (bao gồm chuyển dịch giữa các ngành và chuyển dịch trong nội bộ ngành). Tăng trưởng kinh tế được phân tích theo các chỉ tiêu GDP, năng suất lao động (NSLĐ) và giá trị sản xuất ở cấp quốc gia, cấp tỉnh và cấp ngành.
• Phạm vi không gian: 63 tỉnh/thành phố trên phạm vi cả nước Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1995–2014 đối với số liệu vĩ mô và cấp ngành; giai đoạn 2000–2014 đối với dữ liệu cấp doanh nghiệp; giai đoạn 2006–2014 đối với số liệu Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện hệ thống hóa các công trình nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm theo hai nhóm chủ đề chính:

Vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng kinh tế

• Các lý thuyết kinh điển và hiện đại: Lý thuyết của Adam Smith (1776) về phân công lao động xã hội và tích lũy tư bản nhằm tăng năng suất; quan điểm của Karl Marx (1867) về tác động của cơ giới hóa và phân công lao động đến thất nghiệp công nghệ; mô hình kinh tế hai khu vực của Arthur Lewis (1954) về chuyển dịch lao động dư thừa từ nông nghiệp sang công nghiệp; mô hình ba giai đoạn của Ranis – Fei (1961) bổ sung điều kiện về thị trường hàng hóa và giá nông sản; mô hình hai ngành của Baumol (1967) và Baumol và cộng sự (1985) về sự dịch chuyển lao động giữa ngành tiến bộ và ngành lạc hậu; nghiên cứu của Fabricant (1942) về tái phân bổ lao động gắn với việc làm mới; các nghiên cứu của Simon Kuznets (1930, 1966, 1973), Fourastie (1969), Maddison (1980), Ngai và Pissarides (2007) về quy luật biến đổi tỷ trọng lao động nông nghiệp, công nghiệp (theo đồ thị hình bướu lạc đà) và dịch vụ.
• Các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế: McMillan và Rodrik (2011) sử dụng phân tích chuyển dịch tỷ trọng (SSA) trên 38 quốc gia giai đoạn 1990–2005; Chansomphou và Ichihashi (2013) phân tích nhóm nước BRIC; Timmer và Szirmai (2000) nghiên cứu ngành công nghiệp chế biến chế tạo (CNCBCT) tại 4 nền kinh tế châu Á (Ấn Độ, Indonesia, Hàn Quốc, Đài Loan); Lakhwinder Singh (2004) tại Hàn Quốc; Anders Isaksson (2009) so sánh các nhóm nước đang phát triển và công nghiệp hóa; Helene Poirson (2000) sử dụng mô hình bảng cho 75 quốc gia; Nirvikar Singh (2015) phân tích 16 bang tại Ấn Độ qua chỉ số Lilien; các mô hình tăng trưởng nội sinh của Romer (1986, 1993) và Lucas (1988).
• Các nghiên cứu tại Việt Nam: Nguyễn Thị Tuệ Anh (2007) đánh giá đóng góp của 20 ngành cấp 1 giai đoạn 1991–2006 qua phương pháp SSA; Giang Thanh Long và cộng sự (2015) nghiên cứu 9 ngành kinh tế giai đoạn 2001–2012; Vũ Thị Thu Hương và Nguyễn Thị Minh (2016); mô hình kinh tế lượng của Martin Rama (2001), Nguyễn Thị Minh (2009), Nguyễn Thị Cẩm Vân (2015).

Các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động

• Hướng tiếp cận theo lực đẩy và lực kéo: Lực đẩy từ tăng năng suất nông nghiệp (Rostow, 1960; Matsuyama, 1991; Ngai và Pissarides, 2007); lực kéo từ năng suất và tiền công khu vực phi nông nghiệp (Lewis, 1954; Vollrath, 2009); rào cản từ chi phí tái phân bổ (Hayashi và Prescott, 2008; Lu và Lin, 2013).
• Hướng tiếp cận từ phía cung và phía cầu: Khác biệt về độ co giãn thu nhập theo Luật Engel (Swiecki, 2013; Stijepic, 2010); khác biệt về công nghệ và năng suất nhân tố tổng hợp - TFP (Herrendorf, Rogerson, Valentinyi, 2013).
• Vai trò của thương mại quốc tế, thể chế và vốn con người: Freeman và Katz (1991), Revenga (1992), Papageorgiou và cộng sự (1991), Menezes-Filho và Muendler (2011); di chuyển lao động (Lee và Wolpin, 2006); vốn con người và chính sách công (Malhar Nabar và Kai Yan, 2013; Helene Poirson, 2000; Syrquin, 1986).
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Phạm Quý Thọ (2006), Phí Thị Hằng (2014) chủ yếu tiếp cận theo hướng định tính và thống kê mô tả.

Khoảng trống mà luận án giải quyết: Luận án tích hợp đồng thời việc đo lường chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành bằng chỉ số Lilien mở rộng, áp dụng phương pháp hạch toán tăng trưởng của Ngân hàng Thế giới (2012), kết hợp các mô hình kinh tế lượng hiện đại (mô hình số liệu mảng đa bậc, mô hình số liệu mảng không gian) trên hệ dữ liệu vi mô Điều tra doanh nghiệp và dữ liệu cấp tỉnh giai đoạn 1995–2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm sử dụng

• Cơ cấu lao động: Tỷ lệ của một bộ phận lao động trong tổng số lao động xã hội, phân loại theo ngành kinh tế, thành phần kinh tế, vùng địa lý, khu vực nông thôn - thành thị, trình độ chuyên môn kỹ thuật.
• Chuyển dịch cơ cấu lao động (CDCCLĐ): Sự biến động cơ cấu lao động theo không gian và thời gian, bao gồm:
  • CDCCLĐ giữa các ngành: Quá trình tái phân bổ lao động giữa các ngành kinh tế khác nhau.
  • CDCCLĐ nội ngành: Quá trình tái phân bổ lao động giữa các phân ngành (ngành con) bên trong một ngành kinh tế lớn.

Phương pháp đo lường chuyển dịch cơ cấu lao động

Luận án mở rộng chỉ số Lilien (David M. Lilien, 1982) bằng cách xấp xỉ vi phân qua hàm logarit tự nhiên để đo lường mức độ biến động cơ cấu:

1. Chỉ số Lilien đo chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành trong địa phương $r$ tại thời gian $t$: $$IL_{rt} = \sqrt{\sum_{i} S_{irt} \left[ \ln\left(\frac{L_{irt}}{L_{ir,t-1}}\right) - \ln\left(\frac{L_{rt}}{L_{r,t-1}}\right) \right]^2}$$ Trong đó: $i$ là chỉ số ngành, $S_{irt}$ là tỷ trọng lao động của ngành $i$, $L_{irt}$ là lao động ngành $i$, $L_{rt}$ là tổng lao động của vùng $r$.

2. Chỉ số Lilien đo chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành $j$ thuộc tỉnh $k$ tại thời gian $t$: $$IL_{jkt} = \sqrt{\sum_{i} S_{ijkt} \left[ \ln\left(\frac{L_{ijkt}}{L_{ijk,t-1}}\right) - \ln\left(\frac{L_{jkt}}{L_{jk,t-1}}\right) \right]^2}$$ Trong đó: $i$ là ngành con nằm trong ngành lớn $j$, $S_{ijkt}$ là tỷ trọng lao động ngành con $i$ trong ngành lớn $j$ tại tỉnh $k$.

Phương pháp phân tích chuyển dịch tỷ trọng (Shift-Share Analysis - SSA)

Tăng trưởng năng suất lao động tổng thể được phân tách thành 3 thành phần theo Fabricant (1942): $$\frac{\Delta P_t}{P_{t-k}} = \frac{\sum (P_{it} - P_{i,t-k}) S_{i,t-k}}{P_{t-k}} + \frac{\sum P_{i,t-k} (S_{it} - S_{i,t-k})}{P_{t-k}} + \frac{\sum (P_{it} - P_{i,t-k}) (S_{it} - S_{i,t-k})}{P_{t-k}}$$

• Thành phần 1 (Tăng trưởng nội sinh - intra effect): Tăng năng suất bên trong từng ngành.
• Thành phần 2 (Tác động tĩnh - static shift effect): Lao động dịch chuyển giữa các ngành, lấy trọng số là năng suất năm cơ sở. Dương khi lao động chuyển sang ngành có năng suất cao hơn.
• Thành phần 3 (Tác động động - dynamic shift effect): Tương tác giữa thay đổi tỷ trọng lao động và thay đổi năng suất của ngành.

Phương pháp hạch toán tăng trưởng theo phân tách Shapley

Phương pháp của World Bank (2012) phân rã GDP bình quân đầu người ($y = c \cdot e \cdot g$) thành 3 cấu phần: $$\Delta y = \Delta \bar{g} + \Delta \bar{e} + \Delta \bar{c}$$

• $\Delta \bar{g}$: Đóng góp do thay đổi năng suất lao động chung.
• $\Delta \bar{e}$: Đóng góp do thay đổi tỷ lệ lao động có việc làm trong lực lượng lao động.
• $\Delta \bar{c}$: Đóng góp do thay đổi tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động (yếu tố nhân khẩu học).

Phần thay đổi năng suất ($\Delta g$) tiếp tục được phân rã theo 9 ngành kinh tế thành:

• Tăng trưởng năng suất nội bộ các ngành ($\Delta g_w$).
• Tái phân bổ lao động giữa các ngành ($\Delta g_s$).

Các mô hình kinh tế lượng

• Mô hình số liệu mảng truyền thống: Mô hình gộp (POLS), mô hình tác động cố định (FE), mô hình tác động ngẫu nhiên (RE), sử dụng các kiểm định $F$-test, Breusch-Pagan Lagrange Multiplier test và Hausman test để lựa chọn mô hình.
• Mô hình số liệu mảng đa bậc (Multilevel Panel Data Model): Xử lý cấu trúc dữ liệu phân tầng 3 cấp (ngành cấp 2 nằm trong ngành cấp 1, nằm trong các tỉnh/thành phố) nhằm kiểm soát hiện tượng tương quan nội nhóm và phương sai sai số thay đổi (Andrew Gelman & Jennifer Hill, 2006; Stephen Raudenbush & Anthony S. Bryk, 1986). Mô hình gồm phần tác động cố định và phần tác động ngẫu nhiên (hệ số chặn ngẫu nhiên, hệ số góc ngẫu nhiên), ước lượng bằng phương pháp hợp lý cực đại (ML/REML) và tính hệ số tương quan nội lớp (ICC).
• Mô hình số liệu mảng không gian (Spatial Panel Data Model): Đánh giá sự phụ thuộc không gian và tác động tràn giữa 63 tỉnh/thành phố.

Nguồn dữ liệu và công cụ xử lý

• Dữ liệu Điều tra doanh nghiệp hàng năm (2000–2014) do Tổng cục Thống kê ban hành.
• Dữ liệu thống kê kinh tế vĩ mô và 9 ngành kinh tế chủ yếu (1995–2014) của Tổng cục Thống kê.
• Dữ liệu Điều tra Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) giai đoạn 2006–2014 của VCCI.
• Phần mềm hỗ trợ xử lý dữ liệu và ước lượng kinh tế lượng: STATA.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu

Chương này tập trung xác lập cơ sở lý thuyết về phân công lao động, tái phân bổ nguồn lực và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tác giả tổng hợp các học thuyết tăng trưởng của Adam Smith, Karl Marx, Lewis, Ranis – Fei, Baumol, Kuznets, Fourastie. Chương 1 cũng phân loại chi tiết các phương pháp đo lường chuyển dịch cơ cấu lao động trước đây (như sai khác tỷ trọng tuyệt đối của Wacziarg, phương pháp góc vectơ Cosin của WB) và làm rõ sự phù hợp của chỉ số Lilien mở rộng. Đồng thời, chương 1 điểm cứu toàn diện các tài liệu thực nghiệm quốc tế và trong nước về hai nhánh vấn đề: tác động của CDCCLĐ đến tăng trưởng năng suất/GDP và các nhân tố thúc đẩy/cản trở chuyển dịch lao động, từ đó khẳng định khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn nghiên cứu.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết cơ sở toán học và quy trình thực hiện của các phương pháp định lượng:

1. Thiết lập công thức chỉ số Lilien mở rộng áp dụng cho chuyển dịch giữa các ngành theo vùng và chuyển dịch nội bộ ngành cấp 1 tại từng tỉnh.
2. Thiết lập khung phân tích chuyển dịch tỷ trọng (SSA), định nghĩa rõ ràng ba thành phần: tăng trưởng nội sinh, tác động dịch chuyển tĩnh và tác động dịch chuyển động.
3. Thiết lập khung hạch toán tăng trưởng kinh tế dựa trên thuật toán phân tách Shapley của Ngân hàng Thế giới (2012) ở cấp vĩ mô và chi tiết cho 9 ngành kinh tế.
4. Trình bày lý thuyết mô hình số liệu mảng (POLS, FE, RE), mô hình số liệu mảng đa bậc (công thức dạng ma trận, cấu trúc phương sai - hiệp phương sai của phần ngẫu nhiên, ước lượng ML/REML, hệ số tương quan nội lớp ICC) và mô hình số liệu mảng không gian kèm ma trận trọng số không gian.

Phương pháp	Mục đích phân tích	Phạm vi dữ liệu áp dụng
Chỉ số Lilien mở rộng	Đo lường mức độ tái phân bổ lao động nội ngành và liên ngành	Số liệu Điều tra doanh nghiệp và số liệu vĩ mô 63 tỉnh
Phân tích SSA	Tách tăng trưởng NSLĐ thành hiệu ứng nội ngành, tĩnh, động	9 ngành kinh tế giai đoạn 1995–2013
Hạch toán Shapley (WB)	Phân rã GDP/người theo NSLĐ, việc làm, nhân khẩu học và ngành	9 ngành kinh tế và tổng thể nền kinh tế 1995–2013
Hồi quy mảng đa bậc	Đánh giá tác động của CDCCLĐ nội ngành lên sản lượng và các nhân tố tác động	Dữ liệu doanh nghiệp phân tầng theo ngành và tỉnh (2000–2014)
Hồi quy mảng không gian	Đánh giá tương tác không gian và các yếu tố ảnh hưởng CDCCLĐ liên ngành	Dữ liệu 63 tỉnh/thành phố giai đoạn 2000–2014 kèm chỉ số PCI

Chương 3: Thực trạng về tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam giai đoạn 1995–2014

Chương 3 phân tích bức tranh thực tế về kinh tế Việt Nam qua 20 năm:

• Tăng trưởng kinh tế và chính sách: Đánh giá bối cảnh hội nhập quốc tế (gia nhập ASEAN, AFTA, ASEM, WTO) và các nhóm chính sách định hướng, hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và thị trường lao động.
• Thực trạng cơ cấu và năng suất theo 9 ngành kinh tế chủ yếu: Tỷ trọng lao động ngành Nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm mạnh nhưng vẫn chiếm tỷ trọng lớn; khu vực Công nghiệp chế biến chế tạo và Xây dựng có tốc độ tăng năng suất và thu hút lao động cao.
• Thực trạng CDCCLĐ nội ngành và cấp tỉnh: Phân tích giá trị chỉ số Lilien bình quân của 63 tỉnh/thành phố giai đoạn 2000–2014; mối quan hệ giữa CDCCLĐ nội ngành với các biến số vốn ($K$), lao động ($L$), sản lượng ($Y$), cường độ vốn ($K/L$); thực trạng đào tạo nghề và năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI). Chỉ số Lilien bình quân của các phân ngành cấp 2 trong ngành CNCBCT giai đoạn 2007–2014 phản ánh sự khác biệt rõ rệt giữa các địa phương.

Chương 4: Các mô hình nghiên cứu định lượng về chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng tại Việt Nam

Chương 4 chứa đựng các kết quả ước lượng thực nghiệm cốt lõi của luận án:

1. Đánh giá tác động của CDCCLĐ lên tăng trưởng kinh tế:
   • Mô hình hồi quy số liệu mảng đa bậc: Đánh giá tác động của biến CDCCLĐ nội ngành (chỉ số Lilien) lên sản lượng, kiểm soát các biến đầu vào vốn, lao động, tỷ lệ vốn/lao động và các thành phần ngẫu nhiên theo nhóm ngành và địa phương.
   • Kết quả phân tích SSA giai đoạn 1995–2013: Xác định tỷ trọng đóng góp của tăng trưởng nội ngành (intra), tác động dịch chuyển tĩnh (static) và tác động dịch chuyển động (dynamic). Kết quả cho thấy tác động tĩnh đóng góp tích cực lớn nhất, trong khi tác động động mang dấu âm ở một số ngành truyền thống.
   • Kết quả phân tách Shapley: Lượng hóa tỷ lệ đóng góp của tăng trưởng NSLĐ tổng thể, tỷ lệ lao động có việc làm và yếu tố nhân khẩu học vào tăng trưởng GDP bình quân đầu người; xác định tỷ trọng đóng góp của từng ngành trong 9 ngành kinh tế.
2. Đánh giá tác động của các yếu tố đến CDCCLĐ nội ngành:
   • Ước lượng mô hình đa bậc cho toàn bộ các ngành cấp 1 và riêng ngành CNCBCT (cấp 2), kiểm định vai trò của tốc độ tăng vốn, tốc độ tăng lao động, tiền lương, đào tạo lao động, doanh thu, lợi nhuận và các biến tương tác chéo.
3. Đánh giá tác động của các yếu tố đến CDCCLĐ giữa các ngành bằng mô hình mảng không gian:
   • Phân tích sự phụ thuộc không gian giữa các tỉnh, vai trò của cơ sở hạ tầng, chi tiêu ngân sách, mức độ mở cửa thương mại, FDI, chất lượng quản trị cấp tỉnh (thông qua điểm số PCI) và đào tạo lao động đến tốc độ chuyển dịch cơ cấu lao động liên ngành.

Chương 5: Kết luận và khuyến nghị

Chương 5 đúc kết các phát hiện chính, đối chiếu với mục tiêu ban đầu, chỉ ra những đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn, đồng thời đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách: định hướng chuyển dịch lao động gắn liền với nâng cao chất lượng việc làm; tăng cường đầu tư vào giáo dục - đào tạo nghề có địa chỉ; hoàn thiện thể chế thị trường lao động và môi trường kinh doanh cấp tỉnh; đẩy mạnh liên kết vùng trong quy hoạch phân bổ lao động. Cuối cùng, chương nêu rõ các giới hạn của nghiên cứu và gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và học thuật

1. Về phương pháp đo lường: Luận án tiếp cận và ứng dụng chỉ số Lilien mở rộng để đo lường mức độ chuyển dịch cơ cấu lao động cho cả hai phạm vi: chuyển dịch giữa các ngành theo tỉnh/vùng và chuyển dịch nội bộ ngành cấp 1, cấp 2 tại Việt Nam.
2. Về phương pháp phân tích: Luận án áp dụng kết hợp đồng thời phương pháp hạch toán tăng trưởng theo công cụ phân tách Shapley (WB, 2012) và phương pháp phân tích chuyển dịch tỷ trọng (SSA) 3 cấu phần để phân rã chi tiết nguồn gốc tăng trưởng năng suất và GDP bình quân đầu người của Việt Nam theo 9 ngành kinh tế.
3. Về mô hình kinh tế lượng: Luận án ứng dụng mô hình số liệu mảng đa bậc (Multilevel Panel Model) để giải quyết đặc tính phân tầng của dữ liệu doanh nghiệp (ngành cấp 2 nằm trong ngành cấp 1, nằm trong các tỉnh), kiểm soát phương sai thay đổi và đo lường hệ số tương quan nội lớp (ICC); đồng thời áp dụng mô hình số liệu mảng không gian (Spatial Panel Model) để lượng hóa tác động tương hỗ giữa các địa phương lân cận.

Kết luận thực nghiệm và đóng góp thực tiễn

1. Đóng góp của CDCCLĐ vào tăng trưởng: Chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành và trong nội bộ ngành đóng vai trò tích cực đối với tăng trưởng năng suất và GDP bình quân đầu người tại Việt Nam. Tác động dịch chuyển "tĩnh" là nguồn đóng góp dương chủ đạo do lao động dịch chuyển từ ngành có năng suất thấp (nông nghiệp) sang ngành có năng suất cao hơn (công nghiệp chế biến, xây dựng, dịch vụ). Tuy nhiên, tác động "động" còn mang giá trị âm ở một số khu vực do dòng lao động chuyển dịch chưa bắt kịp với tốc độ cải thiện công nghệ và năng suất.
2. Các yếu tố tác động đến chuyển dịch lao động: Quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành và giữa các ngành chịu sự chi phối có ý nghĩa thống kê bởi: tốc độ tích lũy vốn đầu tư, trình độ đào tạo nghề của lực lượng lao động, mức tiền công/tiền lương bình quân, quy mô doanh nghiệp, độ mở kinh tế, nguồn vốn FDI và chất lượng thể chế điều hành cấp tỉnh (PCI). Yếu tố không gian giữa các tỉnh lân cận có ảnh hưởng lan tỏa rõ rệt đến chuyển dịch lao động.

Khuyến nghị chính sách đề xuất

• Định hướng chuyển dịch cơ cấu lao động phải gắn liền với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo chiều sâu, ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp chế biến chế tạo có giá trị gia tăng cao và dịch vụ hiện đại.
• Đẩy mạnh chính sách đào tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đào tạo nghề theo nhu cầu thị trường nhằm giảm chi phí dịch chuyển việc làm và khắc phục hiện tượng tác động dịch chuyển động mang dấu âm.
• Cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), tạo điều kiện minh bạch hóa thông tin thị trường lao động.
• Xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội có tính liên kết vùng, khai thác hiệu ứng lan tỏa không gian giữa các địa phương để thúc đẩy phân bổ lao động hợp lý.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Dữ liệu nghiên cứu vĩ mô dừng ở năm 2014 và chuỗi số liệu PCI từ năm 2006 đến 2014, chưa bao quát được các biến động kinh tế trong giai đoạn sau năm 2014.
• Việc phân loại ngành kinh tế dựa trên hệ thống phân ngành chuẩn của Tổng cục Thống kê có sự thay đổi giữa các thời kỳ điều tra, đòi hỏi việc chuẩn hóa dữ liệu có thể phát sinh sai số kỹ thuật nhất định.
• Luận án tập trung chủ yếu vào khu vực doanh nghiệp chính thức qua Điều tra doanh nghiệp, chưa bao quát đầy đủ khu vực kinh tế phi chính thức và lao động tự do nông thôn.

Hướng nghiên cứu mở rộng

• Cập nhật chuỗi số liệu thứ cấp và dữ liệu điều tra doanh nghiệp đến các năm gần nhất để kiểm định tính ổn định của các tham số ước lượng.
• Đi sâu nghiên cứu chuyển dịch lao động nội ngành ở các phân ngành cấp 3, cấp 4 hoặc các ngành dịch vụ công nghệ cao, dịch vụ hỗ trợ kinh doanh.
• Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng vi mô dựa trên số liệu điều tra mức sống dân cư (VHLSS) hoặc điều tra lao động việc làm (LFS) để phân tích hành vi di cư và chuyển đổi việc làm của từng cá nhân người lao động.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho các đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Toán kinh tế, Kinh tế học, Kinh tế phát triển: Giá trị tham khảo nổi bật nằm ở Chương 2 và Chương 4, nơi trình bày chi tiết khung lý thuyết và quy trình ước lượng các mô hình kinh tế lượng mảng đa bậc, kinh tế lượng không gian và các kỹ thuật phân rã Shapley, SSA.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM): Giá trị tham khảo tập trung ở Chương 3, Chương 4 và Chương 5, cung cấp các bằng chứng thực nghiệm về đóng góp của từng ngành kinh tế và các nhân tố thể chế, hạ tầng đối với quá trình tái phân bổ lực lượng lao động.
• Cán bộ quản lý và cơ quan xúc tiến đầu tư tại các địa phương: Cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá năng lực cạnh tranh (PCI), đào tạo nguồn nhân lực và hoạch định chiến lược thu hút đầu tư gắn với chuyển dịch việc làm nội tỉnh và liên kết vùng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số Lilien mở rộng trong luận án khác gì so với chỉ số Lilien gốc năm 1982?

Chỉ số Lilien gốc (Lilien, 1982) đo lường sự tái phân bổ lao động giữa các ngành dựa trên độ lệch chuẩn có trọng số của tốc độ tăng trưởng lao động ngành so với tốc độ tăng trưởng lao động toàn nền kinh tế. Luận án đã ứng dụng phép xấp xỉ vi phân logarit tự nhiên để thiết lập công thức Lilien mở rộng, cho phép đo lường đồng thời ở hai cấp độ: (1) chuyển dịch lao động giữa các ngành trong từng tỉnh/thành phố và (2) chuyển dịch lao động nội bộ các ngành con (cấp 2) bên trong một ngành kinh tế lớn (cấp 1) tại từng địa phương.

2. Ý nghĩa của ba thành phần trong phân tích chuyển dịch tỷ trọng (SSA) là gì?

Phương pháp SSA phân tách mức tăng năng suất lao động tổng thể thành ba cấu phần:

• Tăng trưởng nội sinh (intra effect): Thể hiện phần tăng năng suất thuần túy do nội bộ từng ngành cải tiến kỹ thuật, quản lý hay công nghệ, không phụ thuộc vào di chuyển lao động.
• Tác động dịch chuyển tĩnh (static shift effect): Thể hiện phần đóng góp khi tỷ trọng lao động dịch chuyển từ các ngành có mức năng suất thấp sang ngành có mức năng suất cao hơn (tính tại năm cơ sở).
• Tác động dịch chuyển động (dynamic shift effect): Đo lường sự tương tác đồng thời giữa tốc độ tăng năng suất và sự thay đổi tỷ trọng lao động của ngành. Nếu lao động dịch chuyển sang ngành có tốc độ tăng năng suất nhanh thì mang dấu dương; ngược lại nếu chuyển sang ngành có năng suất tăng chậm/suy giảm thì mang dấu âm ("gánh nặng cơ cấu").

3. Phương pháp phân tách Shapley của Ngân hàng Thế giới (2012) được luận án thực hiện như thế nào?

Luận án sử dụng thuật toán phân tách Shapley để phân rã sự thay đổi của GDP bình quân đầu người ($y$) thành ba cấu phần không trùng lặp: thay đổi trong năng suất lao động tổng thể ($g$), thay đổi trong tỷ lệ dân số có việc làm ($e$) và thay đổi trong tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động ($c$). Sau đó, phần đóng góp của năng suất lao động tiếp tục được phân tách chi tiết cho 9 ngành kinh tế cấp 1 thành hai yếu tố: năng suất nội bộ ngành và hiệu ứng tái phân bổ lao động liên ngành.

4. Tại sao luận án sử dụng mô hình số liệu mảng đa bậc thay vì mô hình OLS gộp thông thường?

Dữ liệu Điều tra doanh nghiệp giai đoạn 2000–2014 có cấu trúc phân tầng 3 cấp: các doanh nghiệp/ngành cấp 2 nằm trong các ngành cấp 1 và nằm trong các tỉnh/thành phố khác nhau. Các quan sát trong cùng một nhóm ngành hoặc cùng một địa phương thường có những đặc điểm tương đồng và phụ thuộc lẫn nhau, vi phạm giả thiết về phương sai sai số không đổi và tính độc lập của OLS gộp. Mô hình số liệu mảng đa bậc cho phép ước lượng đồng thời phần tác động cố định chung và phần tác động ngẫu nhiên (hệ số chặn và hệ số góc ngẫu nhiên theo nhóm), giúp kiểm soát sai số, đo lường hệ số tương quan nội lớp (ICC) và mang lại kết quả ước lượng vững, hiệu quả.

5. Những nguồn dữ liệu chính nào được sử dụng trong các mô hình định lượng của luận án?

Luận án sử dụng ba nguồn dữ liệu thứ cấp chính:

1. Bộ dữ liệu Điều tra doanh nghiệp hàng năm từ năm 2000 đến năm 2014 do Tổng cục Thống kê thực hiện.
2. Hệ thống số liệu thống kê vĩ mô tổng thể và số liệu thống kê theo 9 ngành kinh tế chủ yếu của Việt Nam giai đoạn 1995–2014 do Tổng cục Thống kê cung cấp.
3. Bộ chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) giai đoạn 2006–2014 của 63 tỉnh/thành phố do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) điều tra và công bố.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Thu Hương là công trình nghiên cứu kinh tế lượng thực nghiệm về mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam giai đoạn 1995–2014. Bằng việc kết hợp chỉ số Lilien mở rộng, phương pháp phân tích chuyển dịch tỷ trọng SSA, phân tách tăng trưởng Shapley cùng các mô hình số liệu mảng đa bậc và số liệu mảng không gian, luận án đã lượng hóa rõ nét đóng góp của chuyển dịch lao động liên ngành và nội ngành đối với năng suất và sản lượng. Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò của tích lũy vốn, đào tạo nhân lực, năng lực quản trị cấp tỉnh và liên kết không gian trong việc định hình dòng dịch chuyển lao động, từ đó cung cấp căn cứ khoa học xác đáng cho việc hoạch định các chính sách lao động và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu một số khái niệm quan trọng về chuyển dịch cơ cấu lao động và tổng quan các nghiên cứu về hai chủ đề: (i) tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động đến tăng trưởng kinh tế; và (ii) các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động.1 Một số khái niệm 1.1 Cơ cấu lao động Cơ cấu lao động là một phạm trù kinh tế tổng hợp thể hiện tỷ lệ của một bộ phận lao động nào đó trong tổng số lao động do các bộ phận đó hợp thành (Phạm Quý Thọ, 2006; Lê Du Phong và Nguyễn Thành Độ, 1999;. Các nhà thống kê và các nhà nghiên cứu kinh tế - xã hội đã thống nhất một số tiêu chí phân loại cơ cấu lao động, bao gồm cách phân loại: theo ngành kinh tế; theo thành phần kinh tế; theo vùng kinh tế; theo khu vực nông thôn và thành thị; theo trình độ chuyên môn, kỹ thuật;. Hoặc theo các tiêu chí phân loại khác phù hợp với mục tiêu nghiên cứu.2 Chuyển dịch cơ cấu lao động Chuyển dịch cơ cấu lao động là sự thay đổi trong cơ cấu lao động theo một không gian và một khoảng thời gian nào đó. Sự chuyển dịch này có thể là kết quả của sự di chuyển lao động từ bộ phận này sang bộ phận khác, hoặc do sự thay đổi trong lựa chọn của lực lượng mới gia nhập thị trường lao động.

Theo tác giả Phạm Quý Thọ (2006), thực chất của chuyển dịch cơ cấu lao động là quá trình tổ chức, phân công lại lực lượng lao động, còn được gọi là tái phân bổ lao động, qua đó làm thay đổi quan hệ tỷ trọng giữa các bộ phận của tổng thể. Trong luận án, tác giả tập trung nghiên cứu sự chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành kinh tế, bao gồm chuyển dịch cơ cấu lao động trong nội bộ ngành và chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành. Chuyển dịch cơ cấu lao động trong nội bộ ngành được hiểu là quá trình thay đổi cơ cấu lao động của các ngành con chứa bên trong một ngành lớn hay quá trình tái phân bổ lao động giữa các phân ngành chứa trong một ngành lớn theo một không gian và thời gian xác định. 8 Chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành là quá trình thay đổi cơ cấu lao động giữa các ngành hay quá trình tái phân bổ lao động giữa các ngành trong một không gian và thời gian xác định.3 Đo lường chuyển dịch cơ cấu lao động Đo lường sự thay đổi trong tỉ trọng lao động Phổ biến nhất trong các nghiên cứu, chuyển dịch cơ cấu lao động theo thời gian được tính bằng cách so sánh tỷ trọng lao động của từng bộ phận trong tổng thể kỳ này với kỳ trước đó, còn chuyển dịch cơ cấu lao động theo không gian được tính bằng cách so sánh tỉ trọng lao động giữa các bộ phận trong tổng thể với nhau để thấy được đã tăng lên (hay giảm đi) bao nhiêu phần trăm.

Wacziarg (2002) đã sử dụng công thức đo chuyển dịch cơ cấu lao động bằng quốc gia/ khu vực qua
năm. giá trị tuyệt đối của sai khác giữa tỷ trọng lao động ngành i so với tổng số lao động của  (
) = |  −  | Trong đó:  là tỉ trọng lao động của ngành i trong tổng số lao động của một quốc gia/ vùng, tại năm t. Phương pháp vecto (hệ số Cosin) Phương pháp vecto (hay hệ số Cos) do các chuyên gia của Ngân hàng thế giới đề xuất, được dùng để đánh giá mức độ chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các thời kỳ. Nguyễn Quốc tế, Nguyễn Thị Đông (2013) đã sử dụng phương pháp vecto và bộ số liệu vĩ mô của ba ngành cấp một để tính độ chuyển dịch cơ cấu ngành và chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành, từ đó xác định tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành tới chuyển dịch cơ cấu lao động và tạo việc làm theo ngành.

Ở đó, hệ số chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành được tính theo công thức sau: ∑  ( ). ∑  ( ) Trong đó:  ( ) là tỷ trọng lao động ở ngành i trong tổng số lao động đang làm việc trong nền kinh tế tại thời điểm t0.  ( ) là tỷ trọng lao động ở ngành i trong tổng số lao động đang làm việc trong nền kinh tế tại thời điểm t1. 9 Tỷ lệ chuyển dịch cơ cấu lao động của ngành sẽ là:  = ∗ 100 (%)   Chỉ số Lilien Lilien(1982) đã giới thiệu một cách đo độ tái phân bổ lao động giữa các ngành và/hoặc các vùng.

Trong đó, đo bình phương sai số có trọng số của tốc độ tăng lao động trong ngành i với tốc độ tăng lao động chung.  ! = "#  ($ − $ )   là tỷ trọng lao động của ngành i; $ là tốc độ tăng lao động của ngành i; $ là tốc độ tăng Trong đó: các chỉ số i và t theo thứ tự là chỉ số chỉ ngành và thời gian; lao động chung. Luận án sẽ tiếp cận chỉ số Lilien mở rộng để đo lường chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành và chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành. Phương pháp này sẽ được trình bày chi tiết hơn trong chương 2.2 Tổng quan nghiên cứu 1.1 Tổng quan nghiên cứu về vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng kinh tế Một số lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu lao động Các nhà nghiên cứu về lý thuyết thay đổi cơ cấu đưa ra giả thuyết: tình trạng kém phát triển là hậu quả của việc không sử dụng hết các nguồn lực do các yếu tố về cấu trúc, thể chế ở cả trong và ngoài nước gây ra.

Nguồn lực lao động là một trong những yếu tố đầu vào quan trọng của quá trình sản xuất. Sử dụng hiệu quả nguồn lực lao động sẽ góp phần nâng cao sản lượng của nền kinh tế, qua đó thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động, cụ thể về nội dung phân công lao động xã hội được thảo luận trong một số lý thuyết kinh điển của Adam Smith (1776) và Karl Marx (1867). Adam Smith đã nhìn thấy sự phân chia lao động như một nguồn tích cực của năng suất ngày càng tăng của thị trường tư bản công nghiệp.

Trong tác phẩm "Bàn về bản chất và nguồn gốc giàu có của các quốc gia", Adam Smith cho rằng: nguồn gốc tạo ra giá trị cho xã hội là do sử dụng lao động một cách hiệu quả. Ông coi sự gia tăng tư bản đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao năng suất lao động, bởi vì lượng tư bản tăng sẽ thúc đẩy phân công lao động xã hội cùng với các kĩ 10 năng riêng biệt sẽ giúp tăng năng suất. Cái nhìn sâu sắc của Adam Smith về nguồn gốc gia tăng năng suất có thể đến từ công nghệ hoặc tiến bộ công nghệ là do nguồn nhân lực và nguồn vốn vật chất, công nghệ được kết hợp một cách hiệu quả. Karl Marx đồng ý với Adam Smith về quan điểm cho rằng sự phân chia lao động là một phần trung tâm của chủ nghĩa tư bản, nhưng ông cho rằng nâng cao năng suất lao động bằng tiến bộ công nghệ, cải tiến máy móc hay phân công lao động xã hội không phải là cách thúc đẩy tăng trưởng hoàn toàn có lợi.

Bởi vì, Marx cho rằng sự phát triển của chủ nghĩa tư bản sẽ dẫn đến máy móc thay thế lao động, kéo theo tình trạng thất nghiệp do tốc độ sa thải lao động lớn hơn tốc độ tái sử dụng lao động bị sa thải. Ngoài ra, theo Marx, sự phân chia lao động ngày càng tăng dẫn đến người lao động có tay nghề không cao và thiếu nhiệt tình với công việc, do họ chỉ làm một công đoạn cụ thể, một công việc lặp đi lặp lại của qui trình sản xuất mà không nắm được toàn bộ qui trình làm ra sản phẩm. Điều đó cũng dẫn đến người lao động ít sáng tạo và bị phụ thuộc nhiều hơn vào người sử dụng lao động. Lý thuyết nhị nguyên còn được biết đến với tên gọi là mô hình chuyển dịch cơ cấu trong nền kinh tế hai khu vực của Lewis (1954) đã lý giải quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động và cơ chế ảnh hưởng của quá trình này đến tăng trưởng kinh tế ở các nước nghèo và chậm phát triển.

Mô hình có những đặc điểm sau: Về cơ cấu kinh tế: nền kinh tế gồm hai khu vực: (1) ngành nông nghiệp truyền thống, (2) ngành công nghiệp hiện đại. Hai ngành này không đồng nhất về cấu trúc và không thể gộp làm một. Về cung lao động: không giới hạn về cung lao động giản đơn. Ngành nông nghiệp truyền thống luôn dư thừa lao động do không đáp ứng hết nhu cầu việc làm.

Số lao động này chuyển sang làm việc cho ngành công nghiệp hiện đại mà không làm giảm giá trị gia tăng của ngành nông nghiệp. Về cầu lao động và mức tiền công: ngành công nghiệp hiện đại có mức tiền công cao hơn, năng suất cao hơn, có lợi nhuận cao hơn và tái đầu tư mở rộng sản xuất dẫn đến tăng cầu về lao động. Những lao động nông nghiệp có mức thu nhập và năng suất thấp hơn sẵn sàng chuyển sang làm việc trong ngành công nghiệp hiện đại. Điều đó lý giải cho dòng dịch chuyển lao động từ ngành nông nghiệp có năng suất thấp sang ngành công nghiệp có năng suất cao hơn.

Quá trình này dẫn đến chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng tăng năng suất và góp phần tăng trưởng kinh tế. Rainis – Fei (1961) đã chỉ ra hai khiếm khuyết cơ cản của mô hình Lewis là: (i) Quá trình chuyển dịch cơ cấu có điểm dừng khi không còn lao động dư thừa trong ngành nông nghiệp, (ii) Bỏ qua thị trường hàng hóa và phát triển chỉ số giá hàng hóa 11 giữa các ngành. Nhằm khắc phục những hạn chế nêu trên, các tác giả đã xây dựng mô hình phát triển ba giai đoạn ở các nước nghèo. Giai đoạn thứ nhất: Có sự di chuyển lao động và chuyển dịch cơ cấu theo hướng tăng năng suất do dư thừa lao động trong ngành nông nghiệp.

Giai đoạn thứ hai: trong quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành, thị trường hàng hóa thay đổi, giá nông sản tăng tương đối so với giá hàng công nghiệp, lao động nông nghiệp dư thừa cạn dần, khả năng duy trì mức chênh lệch về tiền lương ngày một khó, ngành công nghiệp muốn tuyển thêm lao động thì phải tăng lương, do vậy phải giảm tích lũy, đầu tư, dẫn đến giảm năng suất.