Nghiên Cứu Chuyển Biến Kinh Tế - Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Ở Tỉnh Lâm Đồng Từ Năm 1975 Đến Năm 2015

Luận án tiến sĩ phân tích chuyển biến kinh tế xã hội của người Cơ Ho Sre ở Lâm Đồng giai đoạn 1975-2015, nêu bật những thay đổi quan trọng.

• Người hướng dẫn: PGS-TS. Cao Thế Trình
• Trường học: Trường Đại Học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Những Chuyển Biến Kinh Tế, Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Tại Lâm Đồng (1975-2015)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Lâm Đồng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ÐOAN
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.2.1. Các công trình nghiên cứu về DTTS có đề cập ngƣời Cơ ho Srê trƣớc năm 1975
• 0.2.2. Các công trình nghiên cứu sau năm 1975
• 0.2.3. Những vấn đề đã đƣợc nghiên cứu
• 0.2.4. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 0.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 0.6. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.6.1. Phƣơng pháp luận
• 0.6.2. Phƣơng pháp nghiên cứu chuyên ngành
• 0.6.3. Phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể
• 0.7. Ðóng góp mới của luận án
• 0.8. Bố cục của luận án
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NHÓM TỘC NGƢỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG
• 1.1. Một số vấn đề về lý thuyết
• 1.1.1. Các khái niệm đƣợc dùng trong luận án
• 1.1.2. Các cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.2. Tổng quan về địa bàn và ngƣời Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng
• 1.2.1. Tổng quan về tỉnh Lâm Đồng
• 1.2.2. Tổng quan về ngƣời Cơ ho và nhóm ngƣời Cơ ho Srê
• 1.3. Tiểu kết chƣơng 1
• 2. KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG TỪ 1975 – 1986
• 2.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 2.1.1. Việt Nam từ 1975 - 1986
• 2.1.2. Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.2. Kinh tế ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.2.1. Nghề thủ công (lơh mơ tê)
• 2.2.2. Hoạt động trao đổi, mua bán
• 2.3. Tổ chức xã hội ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.4. Tiểu kết chƣơng 2
• 3. KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 3.1.1. Tình hình Việt Nam từ 1986 - 2015
• 3.1.2. Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.2. Kinh tế ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.2.1. Nghề thủ công (lơh mơ tê)
• 3.2.2. Hoạt động trao đổi mua bán (kắ vro), dịch vụ
• 3.2.3. Các hình thức sinh kế khác
• 3.3. Tổ chức xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.4. Tiểu kết chƣơng 3
• 4. NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI BỀN VỮNG TRONG CỘNG ĐỒNG NGƢỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG
• 4.1. Nhận xét về chuyển biến kinh tế, xã hội ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 2015
• 4.1.1. Thành tựu và nguyên nhân
• 4.1.2. Những vấn đề còn tồn tại và nguyên nhân
• 4.2. Một số kinh nghiệm
• 4.3. Giải pháp phát triển bền vững kinh tế, xã hội ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng
• 4.4. Tiểu kết chƣơng 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Phiếu trƣng cầu ý kiến ngƣời Cơ ho Srê
• Phụ lục 2. Kết quả xử lý phiếu trƣng cầu ý kiến bằng SPSS
• Phụ lục 3. Danh sách phỏng vấn sâu
• Phụ lục 4. Bản đồ, hình ảnh

Tóm tắt

I. Chuyển Biến Kinh Tế Của Người Cơ Ho Srê Tại Lâm Đồng 1975 1986

Giai đoạn từ 1975 đến 1986 chứng kiến những chuyển biến kinh tế quan trọng của người Cơ Ho Srê tại tỉnh Lâm Đồng. Sau khi thống nhất đất nước, chính sách phát triển kinh tế mới đã được áp dụng, tạo điều kiện cho người Cơ Ho Srê tiếp cận với các nguồn lực và cơ hội mới. Nền kinh tế truyền thống chủ yếu dựa vào trồng lúa nước và canh tác nương rẫy đã bắt đầu có sự thay đổi. Người Cơ Ho Srê đã dần chuyển sang trồng các loại cây công nghiệp và hoa màu, từ đó tạo ra nguồn thu nhập ổn định hơn. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ hộ gia đình tham gia vào sản xuất hàng hóa đã tăng lên đáng kể. Một trong những yếu tố quan trọng dẫn đến sự chuyển biến này là sự hỗ trợ từ các chính sách của Đảng và Nhà nước, như chương trình định canh định cư và phát triển nông thôn. Những chính sách này không chỉ giúp cải thiện đời sống kinh tế mà còn tạo ra sự thay đổi trong tổ chức xã hội của người Cơ Ho Srê. Họ đã hình thành các hợp tác xã và tổ chức sản xuất, từ đó nâng cao khả năng tự quản lý và phát triển kinh tế bền vững.

1.1. Hoàn Cảnh Lịch Sử

Giai đoạn 1975-1986 là thời kỳ đầy biến động trong lịch sử Việt Nam. Sau khi đất nước thống nhất, chính quyền mới đã thực hiện nhiều chính sách nhằm phát triển kinh tế và xã hội. Tại Lâm Đồng, người Cơ Ho Srê đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc thích ứng với môi trường mới. Sự chuyển biến từ nền kinh tế tự cấp tự túc sang nền kinh tế hàng hóa đã tạo ra những cơ hội và thách thức mới. Người Cơ Ho Srê đã phải thay đổi cách thức sản xuất và tổ chức xã hội để phù hợp với yêu cầu của thời kỳ mới. Những chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước đã tạo ra động lực cho người Cơ Ho Srê trong việc cải thiện đời sống và phát triển kinh tế.

II. Chuyển Biến Kinh Tế Của Người Cơ Ho Srê Tại Lâm Đồng 1986 2015

Từ năm 1986 đến 2015, người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng đã trải qua những chuyển biến kinh tế mạnh mẽ hơn nữa. Đặc biệt, chính sách Đổi mới đã mở ra nhiều cơ hội cho người dân tộc thiểu số trong việc phát triển kinh tế. Người Cơ Ho Srê đã chuyển từ sản xuất tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa, với sự gia tăng đáng kể trong việc trồng các loại cây công nghiệp như cà phê, tiêu và các loại hoa màu khác. Sự thay đổi này không chỉ giúp cải thiện thu nhập mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Theo thống kê, tỷ lệ hộ gia đình có thu nhập ổn định đã tăng lên rõ rệt. Bên cạnh đó, sự phát triển của các hợp tác xã và tổ chức sản xuất đã giúp người Cơ Ho Srê có cơ hội tiếp cận với thị trường và công nghệ mới. Những thay đổi này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

2.1. Hoàn Cảnh Lịch Sử

Giai đoạn 1986-2015 là thời kỳ mà Việt Nam thực hiện chính sách Đổi mới, mở cửa và hội nhập kinh tế. Tại Lâm Đồng, người Cơ Ho Srê đã có những bước tiến lớn trong việc cải thiện đời sống kinh tế. Chính sách khuyến khích sản xuất hàng hóa và phát triển nông thôn đã tạo ra nhiều cơ hội cho người dân. Họ đã tích cực tham gia vào các chương trình phát triển kinh tế, từ đó nâng cao khả năng tự chủ và phát triển bền vững. Sự thay đổi trong tư duy sản xuất và tổ chức xã hội đã giúp người Cơ Ho Srê thích ứng tốt hơn với những biến động của thị trường.

III. Tổ Chức Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Tại Lâm Đồng

Tổ chức xã hội của người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng đã có những biến đổi xã hội đáng kể từ năm 1975 đến 2015. Trước đây, tổ chức xã hội của họ chủ yếu dựa vào các đại gia đình mẫu hệ và các dòng họ. Tuy nhiên, với sự thay đổi trong kinh tế và chính sách quản lý, tổ chức xã hội đã dần chuyển sang mô hình gia đình nhỏ hơn, với vai trò của người chồng ngày càng tăng. Các dòng họ vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, nhưng sự tự quản của các bản đã giảm đi. Những thay đổi này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc gia đình mà còn cho thấy sự thích ứng của người Cơ Ho Srê với môi trường xã hội mới. Sự chuyển biến này đã tạo ra những cơ hội mới cho người Cơ Ho Srê trong việc xây dựng cộng đồng và phát triển kinh tế.

3.1. Tổ Chức Xã Hội Truyền Thống

Tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ Ho Srê rất chặt chẽ, bao gồm các bản (làng), dòng họ và gia đình. Mỗi bản có một hệ thống tự quản, với người đứng đầu là chủ làng, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự và văn hóa của cộng đồng. Dòng họ cũng có vai trò quan trọng trong việc quyết định các vấn đề liên quan đến hôn nhân và tài sản. Tuy nhiên, với sự thay đổi trong kinh tế và chính sách, tổ chức xã hội đã có những biến đổi đáng kể. Các bản không còn giữ vai trò tự quản mạnh mẽ như trước, và sự thay đổi trong cấu trúc gia đình đã dẫn đến những thay đổi trong cách thức tổ chức xã hội.

IV. Đánh Giá Và Giải Pháp Phát Triển Bền Vững

Đánh giá tổng thể về chuyển biến kinh tế và xã hội của người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng từ 1975 đến 2015 cho thấy nhiều thành tựu đáng kể, nhưng cũng tồn tại không ít thách thức. Những thành tựu này bao gồm sự gia tăng thu nhập, cải thiện chất lượng cuộc sống và sự phát triển của các tổ chức xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, như sự chênh lệch trong phát triển giữa các vùng, và sự bảo tồn văn hóa truyền thống. Để phát triển bền vững, cần có những giải pháp cụ thể như tăng cường giáo dục, hỗ trợ phát triển kinh tế cho các hộ gia đình nghèo, và bảo tồn văn hóa của người Cơ Ho Srê. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

4.1. Thành Tựu Và Nguyên Nhân

Thành tựu trong chuyển biến kinh tế và xã hội của người Cơ Ho Srê có thể được nhìn nhận qua nhiều khía cạnh. Sự gia tăng thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống là những thành tựu nổi bật. Nguyên nhân chính của những thành tựu này là nhờ vào sự hỗ trợ từ các chính sách của Đảng và Nhà nước, cùng với nỗ lực của chính người Cơ Ho Srê trong việc áp dụng các phương thức sản xuất mới. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Những chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng từ năm 1975 đến năm 2015" do nghiên cứu sinh Phan Văn Bông thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Cố PGS.TS. Cao Thế Trình và TS. Võ Tấn Tú (Trường Đại học Đà Lạt, 2022) thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 9.13). Luận án giải quyết một vấn đề khoa học có tính tiên phong: Phục dựng và phân tích toàn diện tiến trình chuyển đổi cấu trúc kinh tế và tổ chức xã hội của nhóm địa phương Cơ ho Srê trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng trong suốt 40 năm lịch sử hiện đại (1975 - 2015).

Bối cảnh khoa học của nghiên cứu gắn liền với những biến động vĩ mô sâu sắc của lịch sử Việt Nam sau ngày thống nhất đất nước 30/4/1975: Thời kỳ tái thiết và xây dựng mô hình kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp (1975 - 1986), tiếp nối bởi công cuộc Đổi mới, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, công nghiệp hóa và hiện đại hóa (1986 - 2015). Tại địa bàn Nam Tây Nguyên, các chính sách khai hoang xây dựng vùng kinh tế mới, định canh định cư, thành lập nông lâm trường quốc doanh cùng làn sóng di dân quy mô lớn đã tạo nên những xung lực ngoại sinh chưa từng có đối với cộng đồng bản địa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án xác định là: Mặc dù người Cơ ho đã được khảo sát từ sớm trong các tác phẩm dân tộc học của Henri Maitre (1912), Jacques Dournes (1950), Gerald C. Hickey (1967) hay các công trình sau 1975 của Mạc Đường (1983) và Bùi Minh Đạo (2003), các nghiên cứu này chủ yếu tiếp cận theo lát cắt đồng đại, tĩnh tại của Nhân học văn hóa hoặc miêu tả tổng thể toàn bộ tộc người Cơ ho mà không làm rõ tính đặc thù của phân nhóm Cơ ho Srê. Chưa có một công trình chuyên khảo lịch sử nào phân tích hệ thống quá trình chuyển biến kinh tế - xã hội của riêng người Cơ ho Srê theo tiến trình lịch sử 1975 - 2015 bằng phương pháp tiếp cận liên ngành định tính kết hợp định lượng.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng chuyển biến kinh tế và tổ chức xã hội của người Cơ ho Srê diễn ra như thế nào qua hai giai đoạn 1975 - 1986 và 1986 - 2015 so với truyền thống?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những thành tựu, hạn chế căn bản của quá trình chuyển biến này là gì và đâu là những nguyên nhân khách quan, chủ quan chi phối?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những bài học kinh nghiệm lịch sử nào được rút ra nhằm đề xuất giải pháp phát triển bền vững cho cộng đồng Cơ ho Srê giai đoạn hiện nay?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự chuyển biến kinh tế và tổ chức xã hội của người Cơ ho Srê từ 1975 đến 2015 diễn ra theo xu hướng tiến bộ, phân hóa thành hai giai đoạn rõ rệt với tính chất và tốc độ khác nhau dưới tác động của thể chế chính sách và sự thích ứng nội tại.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Quá trình chuyển đổi kinh tế nông nghiệp tự túc sang sản xuất hàng hóa kéo theo sự biến đổi sâu sắc của cấu trúc xã hội truyền thống (làng ƀòn, dòng họ jơi nòi, gia đình mẫu hệ hìu bơnhă), vừa tạo ra sự phát triển vượt bậc về đời sống, vừa làm nảy sinh các thách thức phân tầng xã hội và bảo tồn văn hóa.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Karl Marx, kết hợp Thuyết Biến đổi xã hội (Social Change Theory) của Auguste Comte, Thuyết Phát triển và Hiện đại hóa (Development Theory) của Ronald Inglehart và Khung phân tích Phát triển bền vững (Sustainable Development) của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED, 1987) cùng Quyết định 153/2004/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại hai địa bàn trọng điểm của tỉnh Lâm Đồng: huyện Di Linh (các xã Bảo Thuận, Gung Ré, Đinh Lạc, thị trấn Di Linh - nơi cư trú đông nhất của người Cơ ho Srê) và huyện Đức Trọng (các xã N’Thol Hạ, Hiệp An, Phú Hội). Khảo sát định lượng được thực hiện trên mẫu $n = 400$ hộ gia đình Cơ ho Srê từ 40 tuổi trở lên, đảm bảo dung lượng đại diện khoa học cho tổng thể $N = 3.510$ hộ tại địa bàn khảo sát.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về cộng đồng người Cơ ho và vùng đất Tây Nguyên trong lịch sử học thuật chia thành ba dòng chính:

Dòng nghiên cứu tiền 1975 của các học giả phương Tây và chính quyền Sài Gòn: Khởi đầu từ các ghi chép địa lý lịch sử thế kỷ XIX trong Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn mô tả vùng núi Man hoang, các công trình phương Tây đặt nền móng nghiên cứu tộc người gồm tác phẩm kinh điển Les Jungles Moi (Rừng người Thượng) của Henri Maitre (1912), các công trình xuất sắc của Jacques Dournes như Dicsionaire Srê (Köho) - Francais (1950), Les populations montagnardes de Sud-Indochinois (1950) và công trình hợp tác cùng Gilbert Bochet Lexique polyglotte Viêtnamien - Köho - Röglay - Francais (1953). Tiếp đó là các khảo sát nhân học - chính trị của Gerald C. Hickey (The highland people of South Vietnam: social and economic development, 1967) và tài liệu của Trường Chiến tranh Đặc biệt Hoa Kỳ (1964, 1966). Các tác giả miền Nam như Ngô Tằng Giao (1968), Cửu Long Giang và Toan Ánh (1974) cung cấp tư liệu dân tộc chí về phong tục, hôn nhân nhưng mang nặng tính mô tả ngoại quan.

Dòng nghiên cứu sau 1975 của học giả trong nước: Giai đoạn sau ngày thống nhất gắn liền với Chương trình Tây Nguyên 2 của Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (1986, 1989), đặt nền móng cho hoạch định chính sách dân tộc. Tiêu biểu cho các nghiên cứu chuyên sâu về người Cơ ho tại Lâm Đồng có Mạc Đường (1983 - Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng), Phan Ngọc Chiến và Nguyễn Văn Diệu (1984, 2005), Cao Thế Trình (1996 - Văn hóa truyền thống Mạ - Cơ ho), Bùi Minh Đạo và Vũ Thị Hồng (2003 - Dân tộc Cơ Ho ở Việt Nam), Bùi Minh Đạo (2010, 2012), Linh Nga Niekđam (2012) và Đa Minh Nguyễn Huy Trọng (2016). Các luận án tiến sĩ gần đây của Trần Minh Đức (2014) về người Mạ, Nguyễn Thị Tuyết Hạnh (2019) về người Raglay hay Nguyễn Tất Thịnh (2021) về tỉnh Đắk Nông đã tiếp cận góc độ biến đổi kinh tế - xã hội nhưng ở các không gian và tộc người khác.

Dòng nghiên cứu quốc tế đương đại: Đáng chú ý là công trình The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization, 1850 - 1990 của Oscar Salemink (2003), phân tích bối cảnh lịch sử can thiệp chính trị vào các tộc người Tây Nguyên; nghiên cứu ngữ pháp A Descriptive Grammar Of Kơho - Sre của Neil H. Olsen (2014) tại Đại học Utah; và nghiên cứu của Mathieu Guérin, Nguyễn Văn Chính, Stan Tan Boon Hwee (2003).

Tranh luận học thuật lớn tồn tại ở hai vấn đề:

1. Nguồn gốc tộc danh Cơ ho: Thuyết thứ nhất do Jacques Dournes (1950) và Gilbert Bochet (1953) khởi xướng cho rằng tộc danh có nguồn gốc từ từ tiếng Chăm cổ "kahaw" nhằm chỉ người ở vùng núi cao phía trên, mang hàm ý miệt thị của cư dân đồng bằng. Ngược lại, thuyết thứ hai do Phan Ngọc Chiến, Nguyễn Văn Diệu (1983) và Linh mục Đa Minh Nguyễn Huy Trọng (2015) đề xuất dựa trên truyền thuyết dân gian, khẳng định "Cơ ho" xuất phát từ tên của vị chủ làng đầu tiên khai phá đất đai (Pàng Ho). Luận án của NCS Phan Văn Bông chứng minh tính xác thực của thuyết thứ nhất, chỉ ra rằng tên gọi do người Chăm đặt đã được cộng đồng tiếp nhận và sau đó "hợp lý hóa" qua huyền thoại lập làng.
2. Mức độ biến đổi của thiết chế mẫu hệ: Một trường phái cho rằng kinh tế thị trường làm tan rã hoàn toàn chế độ mẫu hệ truyền thống; trường phái đối lập nhận định thiết chế mẫu hệ Tây Nguyên có tính thích nghi và biến chuyển linh hoạt.

Định vị của luận án: Nghiên cứu này lấp đầy khoảng trống học thuật bằng cách so sánh chuyển biến nội tại của người Cơ ho Srê với các nghiên cứu quốc tế về chuyển dịch nông nghiệp của cư dân bản địa Đông Nam Á (như nghiên cứu của Tania Murray Li tại Indonesia và Michael Dove tại Malaysia), chứng minh rằng người Cơ ho Srê không phải là đối tượng thụ động trước hiện đại hóa mà là chủ thể tích cực thích ứng và chuyển đổi phương thức sinh kế từ canh tác lúa nước truyền thống (srê) sang chuyên canh cây công nghiệp hàng hóa (cà phê Robusta).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận khoa học lịch sử và nhân học phát triển trên các phương diện:

• Mở rộng Chủ nghĩa duy vật lịch sử: Kiểm chứng quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữa cơ sở hạ tầng kinh tế và kiến trúc thượng tầng xã hội trong bối cảnh cụ thể của một tộc người thiểu số có truyền thống canh tác lúa nước và nương rẫy chuyển thẳng từ nền kinh tế tự cấp tự túc sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà không trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa tuần tự.
• Bổ sung Thuyết Biến đổi xã hội của Auguste Comte: Làm sáng tỏ cách thức các "tiểu cơ cấu" (cơ cấu kinh tế, cơ cấu gia đình, tổ chức tự quản làng buôn) vận động và tái lập thế cân bằng chức năng mới dưới sự điều tiết của thể chế nhà nước thống nhất.
• Kiểm chứng Thuyết Hiện đại hóa của Ronald Inglehart: Chứng minh sự chuyển dịch từ các giá trị sinh tồn (survival values) sang các giá trị tự khẳng định và thụ hưởng (well-being values) của cư dân Cơ ho Srê sau năm 1986 thông qua mức độ tiếp cận tiện nghi sinh hoạt hiện đại, phương tiện sản xuất cơ giới hóa và nhu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, y tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trục tiếp cận: Lịch sử học thời gian (Historical temporal axis) – Nhân học tộc người (Ethnic anthropological axis) – Xã hội học cấu trúc (Structural sociological axis).

Khái niệm cốt lõi:

• Chuyển biến kinh tế: Quá trình thay đổi về lượng và chất trong cơ cấu ngành nghề, phương thức sở hữu tư liệu sản xuất và phân phối sản phẩm của người Cơ ho Srê.
• Chuyển biến xã hội: Sự tái cấu trúc các khuôn mẫu hành vi, quan hệ quyền lực và thiết chế tổ chức cộng đồng từ ƀòn truyền thống sang đơn vị hành chính thôn/bản hiện đại, từ đại gia đình mẫu hệ sang gia đình hạt nhân.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng cho nhóm địa phương Cơ ho Srê - nhóm có truyền thống làm ruộng nước lâu đời tại vùng thung lũng cao nguyên Di Linh và lưu vực sông Đạ Dâng, Đa Nhim (Lâm Đồng), phân biệt với các nhóm Cơ ho du canh nương rẫy thuần túy như Cơ ho Chil hay Cơ ho Nộp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận Duy vật biện chứng, nhìn nhận các hiện tượng chuyển biến kinh tế - xã hội là kết quả của sự tương tác giữa các cấu trúc xã hội khách quan và năng lực chủ động của con người. Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa tầng: Vĩ mô (chính sách quốc gia, lịch sử địa phương), Trung mô (thiết chế buôn làng, dòng họ) và Vi mô (hộ gia đình, cá nhân).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu được chuẩn hóa qua các khâu:

1. Nghiên cứu văn bản và tài liệu lưu trữ: Khai thác báo cáo thống kê của Cục Thống kê tỉnh Lâm Đồng, UBND các huyện Di Linh, Đức Trọng, văn kiện Đảng bộ tỉnh qua các thời kỳ và tư liệu của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.
2. Phương pháp phỏng vấn sâu (In-depth interview): Tiến hành phỏng vấn trực tiếp các nhân chứng lịch sử, già làng, trưởng họ (kôñ pàng), cán bộ dân tộc lão thành và trí thức trẻ Cơ ho Srê theo phương pháp hồi cố lịch sử kết hợp khảo sát đương đại.
3. Phương pháp quan sát - tham dự (Participant observation): Tác giả có 8 năm sinh sống thực địa tại Di Linh Thượng 1 (thị trấn Di Linh), tham gia sâu vào đời sống canh tác và sinh hoạt nghi lễ cộng đồng, giúp thấu hiểu các chiều kích văn hóa vi tế.
4. Phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi (Survey): Đơn vị phân tích là hộ gia đình. Đối tượng trả lời là chủ hộ hoặc thành viên am hiểu gia đình từ 40 tuổi trở lên nhằm đảm bảo khả năng so sánh chuẩn xác giữa hai mốc thời gian trước và sau 1986.

Áp dụng công thức chọn mẫu xác suất Slovin với độ tin cậy 95% ($\alpha = 0.05$): $$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2}$$ Với tổng thể số hộ Cơ ho Srê tại các địa bàn nghiên cứu trọng điểm là $N = 3.510$ hộ, sai số biên chấp nhận $e = 0,05$: $$n = \frac{3510}{1 + 3510 \cdot (0,05)^2} = \frac{3510}{9,775} \approx 359,1 \text{ (hộ)}$$ Nhằm bù đắp sai số chọn mẫu và nguy cơ phiếu hỏng, tác giả bổ sung 11,5% mẫu phụ ($41$ hộ), nâng tổng quy mô mẫu điều tra thực tế lên $n = 400$ hộ.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và phân tích bằng phần mềm chuyên dụng SPSS (Statistical Package for the Social Sciences). Các kỹ thuật phân tích gồm: Thống kê mô tả (tần số, phần trăm), phân tích bảng chéo (cross-tabulation) giữa số thế hệ trong gia đình và quy mô nhân khẩu, kiểm định phi tham số và so sánh tỷ lệ giữa hai giai đoạn 1975 - 1986 và 1986 - 2015.

Quy trình tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation) được thiết lập chặt chẽ giữa 3 nguồn: Số liệu thống kê nhà nước – Kết quả khảo sát SPSS $n=400$ – Lời kể phỏng vấn sâu và thư tịch nhân học cổ điển.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Cuộc cách mạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng từ tự cấp sang nông nghiệp hàng hóa cao cấp. Trước năm 1986, 100% hộ Cơ ho Srê sản xuất theo mô hình nương rẫy kết hợp lúa nước truyền thống (srê) với năng suất thấp (dưới 15 - 20 tạ/ha), nguồn thu chủ yếu là tự cung tự cấp. Sau năm 1986, đặc biệt giai đoạn 1995 - 2015, người Cơ ho Srê đã chuyển đổi thần tốc sang độc canh và xen canh cây công nghiệp lâu năm, trọng tâm là cà phê Robusta, chè và cây ăn trái. Số liệu khảo sát cho thấy 96,5% hộ gia đình Cơ ho Srê chuyển đổi mục đích sử dụng đất sang trồng cây công nghiệp; tỷ lệ hộ có phương tiện cơ giới phục vụ sản xuất (máy bơm nước tưới cà phê, máy tuốt lúa, máy cày tay, xe công nông) tăng từ dưới 3% (trước 1986) lên trên 85% năm 2015.

Phát hiện 2: Sự chuyển hóa chức năng của thiết chế buôn làng (ƀòn). Thiết chế làng tự quản truyền thống do Chủ làng (kuăng bri phê ƀòn) đứng đầu đã chuyển đổi tính chất triệt để. Quyền lực quản trị hành chính, tư pháp và phân chia đất đai được chuyển giao hoàn toàn cho hệ thống chính trị cơ sở của Nhà nước (UBND xã, Chi bộ Đảng, Ban nhân dân thôn). Vai trò của kuăng bri phê ƀòn chuyển từ thủ lĩnh thực quyền sang biểu tượng tinh thần, cố vấn phong tục và hòa giải viên cơ sở.

Phát hiện 3: Tái cấu trúc gia đình mẫu hệ và sự dịch chuyển vai trò giới. Đại gia đình mẫu hệ cư trú trong nhà dài truyền thống (hìu bơnhă) gồm 3 - 4 thế hệ đã bị thay thế căn bản bởi mô hình tiểu gia đình hạt nhân 1 - 2 thế hệ (chiếm trên 82% tổng số hộ khảo sát). Mặc dù nguyên tắc thừa kế tài sản theo dòng mẹ (jơi nòi) và tập quán hôn nhân cư trú bên vợ vẫn được duy trì cốt lõi, vai trò của người chồng/người cha (kôñ) trong phân công lao động kinh tế, tiếp cận kỹ thuật canh tác hàng hóa và giao dịch thị trường tăng lên rõ rệt (chiếm 64,8% quyền quyết định chi tiêu sản xuất lớn).

Phát hiện 4: Phân hóa xã hội và thách thức an ninh sinh kế mới. Kinh tế thị trường làm gia tăng khoảng cách thu nhập nội bộ cộng đồng Cơ ho Srê. Biểu hiện rõ nét qua việc xuất hiện tình trạng một bộ phận hộ thiếu đất hoặc mất đất sản xuất do chuyển nhượng quyền sử dụng đất, nợ tín dụng tự do hoặc biến động giá nông sản thế giới (giá cà phê chạm đáy giai đoạn 1999 - 2002). Tỷ lệ hộ nghèo dù giảm mạnh từ trên 70% (trước 1990) xuống mức bình quân dưới 15% năm 2015, nhưng tính bền vững của sinh kế vẫn dễ bị tổn thương trước rủi ro thị trường và biến đổi khí hậu.

Trích dẫn nguồn tư liệu gốc và thư tịch minh chứng: Về ký ức cội nguồn biển cả của người Cơ ho Srê, luận án ghi lại lời ca cổ truyền miệng:

"Bơnồ òr nau, Kòn cau he/ Bơh bồt dà lô/ Bơh tô dà lềng /Bơh kềng lik tơngai/ Mơ tus ndo" (Xưa xửa xừa xưa, người Thượng chúng mình/ Từ đảo nước xa/ Từ nguồn biển cả/ Từ cạnh mặt trời mọc/ Mà tới nơi đây) (Đa Minh Nguyễn Huy Trọng, 2015).

Về vai trò tộc danh, nghiên cứu của Jacques Dournes khẳng định:

"Thuật ngữ kahaw (tiếng Pháp là köho) được người Chăm dùng để chỉ bộ phận cư dân cống nạp nói ngôn ngữ Nam Á sống ở vùng núi cao" (Dournes, 1950; Bochet & Dournes, 1953).

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về quá trình chuyển đổi sinh kế của các dân tộc thiểu số mẫu hệ Nam Á (Mon-Khmer), đóng góp cơ sở dữ liệu lịch sử chuẩn xác cho các ngành Sử học, Dân tộc học và Xã hội học nông thôn.
• Về phương pháp luận: Mô hình kết hợp điều tra bảng hỏi SPSS $n=400$ với phỏng vấn sâu hồi cố mở ra chuẩn mực nghiên cứu lịch sử kinh tế - xã hội địa phương cho các vùng DTTS Tây Nguyên.
• Về thực tiễn và chính sách:
  1. Chính sách dân tộc cần chuyển từ hỗ trợ thụ động (cấp phát) sang hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh chuỗi giá trị nông sản (cà phê đặc sản, chứng nhận VietGAP, chỉ dẫn địa lý Di Linh).
  2. Xây dựng cơ chế bảo vệ quỹ đất sản xuất cho đồng bào Cơ ho Srê, ngăn chặn tình trạng sang nhượng đất nông nghiệp tự phát.
  3. Lồng ghép thiết chế tự quản truyền thống và vai trò các già làng, ông Cậu (kôñ) vào tổ chức tự quản nông thôn mới và phong trào bảo vệ an ninh trật tự cơ sở.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn:

1. Nguồn số liệu thống kê lịch sử phân tách: Giai đoạn 1975 - 1986 và đầu thời kỳ Đổi mới, các cơ quan thống kê nhà nước chưa tiến hành phân tách số liệu riêng rẽ cho từng nhóm địa phương (Cơ ho Srê, Cơ ho Chil, Cơ ho Nộp) mà thống kê gộp chung cho toàn bộ tộc người Cơ ho hoặc toàn tỉnh Lâm Đồng. Luận án phải khắc phục bằng phương pháp điều tra hồi cố định lượng, vốn có thể chịu tác động nhất định từ độ lùi thời gian của trí nhớ người trả lời.
2. Giới hạn địa bàn khảo sát: Nghiên cứu chuyên sâu tại hai huyện đại diện Di Linh và Đức Trọng; các địa bàn có cư dân Cơ ho Srê sinh sống xen cư như Bảo Lâm, Lâm Hà, Đơn Dương chủ yếu được phân tích qua tài liệu thứ cấp.
3. Tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư: Khung thời gian kết thúc ở năm 2015 nên chưa lượng hóa đầy đủ tác động của chuyển đổi số, thương mại điện tử nông sản và biến đổi khí hậu khốc liệt giai đoạn 2016 - 2022 lên đời sống người Cơ ho Srê.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Khảo sát tác động của thị trường tín dụng vi mô và chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chains) đối với nông hộ Cơ ho Srê.
• Nghiên cứu biến đổi tôn giáo (Công giáo và Tin lành) và sự tái cấu trúc không gian văn hóa tâm linh của người Cơ ho Srê thế kỷ XXI.
• Nghiên cứu so sánh xuyên tộc người giữa nhóm Cơ ho Srê (mẫu hệ Môn - Khmer làm ruộng nước) với người Chu ru (mẫu hệ Nam Đảo làm ruộng nước) và người Gia rai, Ê đê tại Tây Nguyên.
• Đánh giá hiệu quả của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đối với sinh kế bền vững của cộng đồng Cơ ho Srê.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật và trích dẫn: Công trình là nguồn tư liệu sơ cấp chuẩn mực, dự kiến đóng góp hàng chục trích dẫn khoa học cho các bài báo ISI/Scopus và luận án tiến sĩ nghiên cứu về lịch sử kinh tế, biến đổi xã hội và dân tộc học Nam Đông Dương.
• Chuyển đổi kinh tế địa phương: Luận cứ khoa học của luận án cung cấp cơ sở trực tiếp cho việc quy hoạch vùng chuyên canh nông nghiệp công nghệ cao và bảo tồn làng nghề truyền thống dệt thổ cẩm, chế tác nhạc cụ tại huyện Di Linh và Đức Trọng.
• Tác động chính sách cấp tỉnh và quốc gia: Báo cáo kiến nghị từ luận án là tài liệu tham khảo giá trị cho Ban Dân tộc tỉnh Lâm Đồng, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên và Hội đồng Dân tộc của Quốc hội trong việc hoạch định Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2030.
• Lợi ích xã hội: Góp phần nâng cao ý thức tự hào dân tộc, bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết Cơ ho và giữ gìn các giá trị tích cực của thiết chế gia đình mẫu hệ trong đời sống đương đại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận nguồn dữ liệu định lượng SPSS $n=400$ độc bản và khung phân tích liên ngành Sử học - Nhân học để kế thừa phát triển đề tài.
• Giảng viên, Sinh viên ngành Lịch sử, Dân tộc học: Tài liệu học tập và giảng dạy trực tiếp trong học phần Lịch sử địa phương Lâm Đồng và Văn hóa các dân tộc Tây Nguyên tại Đại học Đà Lạt và các trường đại học khu vực.
• Cán bộ quản lý Nhà nước và Hoạch định chính sách: Sở Nông nghiệp và PTNT, Ban Dân tộc, Phòng Dân tộc các huyện Di Linh, Đức Trọng nắm bắt thực trạng phân hóa xã hội để điều chỉnh chính sách giao đất, giao rừng và hỗ trợ sinh kế.
• Cộng đồng người Cơ ho Srê: Được phản ánh trung thực tiếng nói, nguyện vọng sinh kế và có thêm cơ sở khoa học để giữ gìn các di sản văn hóa truyền thống của tiền nhân.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án chứng minh sự tương thích và biến đổi thích ứng (adaptive transition) của chế độ mẫu hệ Cơ ho Srê trước áp lực của kinh tế hàng hóa thị trường. Luận án bác bỏ quan điểm cơ học cho rằng kinh tế thị trường tất yếu phá hủy hoàn toàn chế độ mẫu hệ, chỉ ra rằng cấu trúc dòng họ mẫu hệ (jơi nòi) và quyền thừa kế của phụ nữ vẫn được bảo tồn vững chắc như một mạng lưới an sinh xã hội nội bộ, trong khi quyền năng kinh tế của nam giới được mở rộng linh hoạt để thích ứng với các giao dịch kinh tế hiện đại.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: So với các công trình thuần túy mô tả dân tộc học của Henri Maitre (1912) hay Bùi Minh Đạo (2003), luận án là công trình Lịch sử học đầu tiên ứng dụng phương pháp điều tra chọn mẫu xác suất Slovin ($n=400$, xử lý bằng SPSS) kết hợp phương pháp lịch sử - logic và điền dã dân tộc học 8 năm, tạo nên hệ thống dữ liệu tam giác đạc vững chắc có thể kiểm chứng định lượng.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất từ bộ dữ liệu? Trả lời: Tỷ lệ chuyển đổi cây trồng và tiếp cận cơ giới hóa của người Cơ ho Srê diễn ra với tốc độ vượt bậc so với các tộc người lân cận: Đến năm 2015, có tới 96,5% hộ chuyển đổi đất sang trồng cây công nghiệp và trên 85% hộ sở hữu máy móc sản xuất, biến nhóm Cơ ho Srê từ một cộng đồng tự túc thành những chủ thể sản xuất cà phê hàng hóa có năng suất cao tại cao nguyên Di Linh.

4. Quy trình nhân rộng và kiểm chứng dữ liệu (Replication Protocol) có được đảm bảo? Trả lời: Hoàn toàn đảm bảo. Toàn bộ bảng hỏi điều tra (Phụ lục 1), bảng mã hóa biến số và kết quả xử lý SPSS (Phụ lục 2), cùng danh mục 400 hộ và 35 biên bản phỏng vấn sâu nhân chứng lịch sử (Phụ lục 3) được công khai minh bạch trong hồ sơ luận án, cho phép các nhà khoa học độc lập tái lập quy trình kiểm chứng.

5. Chương trình nghị sự 10 năm (10-Year Research Agenda) định hướng những gì? Trả lời: Tập trung vào 3 mũi nhọn: (1) Đánh giá biến đổi kinh tế số và nông nghiệp chính xác trong vùng đồng bào Cơ ho; (2) Tác động của di cư lao động trẻ ra các đô thị lớn (TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương) đối với cấu trúc làng bản; (3) Tái định vị bản sắc tộc người trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu khoa học: Phục dựng bức tranh toàn cảnh, chân thực và có hệ thống về chuyển biến kinh tế, tổ chức xã hội của người Cơ ho Srê tỉnh Lâm Đồng giai đoạn 1975 - 2015 dưới góc độ Lịch sử Việt Nam.
2. Xác định rõ hai giai đoạn phát triển: Giai đoạn 1975 - 1986 với sự chuyển dịch bước đầu từ sản xuất cá thể sang tập đoàn sản xuất/hợp tác xã trong bối cảnh tái thiết sau chiến tranh; Giai đoạn 1986 - 2015 với sự bứt phá toàn diện sang kinh tế thị trường nông nghiệp hàng hóa, gắn liền với cây cà phê Robusta và hiện đại hóa đời sống.
3. Làm sáng tỏ sự chuyển hóa sâu sắc của các thiết chế xã hội: Làng truyền thống (ƀòn) hòa nhập vào bộ máy quản lý hành chính nhà nước; dòng họ (jơi nòi) tái cơ cấu quyền lực; đại gia đình mẫu hệ chuyển dịch thành tiểu gia đình hạt nhân nhưng vẫn bảo lưu bản sắc cốt lõi.
4. Đánh giá khách quan thành tựu kinh tế (nâng cao mức sống, xóa đói giảm nghèo) bên cạnh việc chỉ rõ các nguy cơ phân hóa giàu nghèo, nguy cơ mất đất sản xuất và xói mòn văn hóa truyền thống.
5. Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khoa học mang tính khả thi cao nhằm phát triển bền vững kinh tế, xã hội, môi trường và văn hóa cho người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam, do Tổng cục Thống kê Việt Nam ban hành ngày 02/3/1979, ngƣời Cơ ho thuộc ngữ hệ Môn - Khơ me ở Việt Nam. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, ngƣời Cơ ho ở Việt Nam có dân số 200.800 ngƣời, xếp thứ 16 trong 54 dân tộc, cƣ trú tại nhiều tỉnh thành, trong đó tỉnh Lâm Đồng là nơi tập trung đông ngƣời Cơ ho sinh sống nhất (175.531 ngƣời), tiếp đến là các tỉnh Bình Thuận (13.724 ngƣời), Ninh Thuận (3. Tại Lâm Đồng, ngƣời Cơ ho có dân số đứng thứ hai toàn tỉnh (sau ngƣời Kinh), sống tập trung chủ yếu tại các huyện Di Linh, Lạc Dƣơng, Lâm Hà, Đơn Dƣơng, Đức Trọng, Bảo Lâm.

Ngƣời Cơ ho bao gồm nhiều nhóm địa phƣơng: Cơ ho Srê, Cơ ho Nộp, Cơ ho Chil, Cơ ho Lạch, Cơ ho T’ring, trong đó, nhóm Cơ ho Srê chiếm số lƣợng đông nhất (năm 2019 là 103.682 ngƣời), địa bàn sinh sống của họ tập trung tại các huyện Di Linh, Bảo Lâm, Lâm Hà, Đơn Dƣơng, Đức Trọng. Di Linh là nơi có đông ngƣời Cơ ho Srê nhất. Sau năm 1975, thực hiện chính sách xây dựng vùng kinh tế mới, luồng cƣ dân từ các tỉnh miền Trung và miền Bắc di cƣ vào Lâm Đồng với quy mô lớn, ngoài ra các luồng di cƣ tự do cũng chiếm tỷ lệ cao. Cùng với đó, trong hơn 40 năm qua, với mục tiêu xây dựng cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên đoàn kết, ổn định và phát triển bền vững, trong đó tập trung vào việc ổn định đời sống, tạo sinh kế lâu dài và bền vững cho ngƣời dân tộc thiểu số.

Đảng và Nhà nƣớc đã có nhiều chủ trƣơng, chính sách đối với ngƣời dân tộc thiểu số nói chung và ngƣời dân tộc thiểu số tại Lâm Đồng nói riêng: chƣơng trình định canh, định cƣ, chƣơng trình thành lập các nông, lâm trƣờng quốc doanh, xây dựng kinh tế với mô hình tập đoàn sản xuất, chƣơng trình xóa đói giảm nghèo, chƣơng trình xây dựng nông thôn mới, các dự án trồng rừng và bảo vệ rừng. và nhiều chƣơng trình, dự án phát triển kinh tế, xã hội khác. Điều đó, đã tác động mạnh mẽ đến kinh tế, xã hội của các tộc ngƣời thiểu số tại địa phƣơng nói chung và ngƣời Cơ ho Srê nói riêng. Ngƣời Cơ ho Srê là nhóm luan an tien si 2 địa phƣơng tận dụng thành công nhất các chính sách để phát triển kinh tế, xã hội và ổn định đời sống.

Nền kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của họ có những chuyển biến quan trọng. Đó là sự thay đổi mạnh mẽ về không gian sống, thiết chế cộng đồng, dòng họ, gia đình, hoạt động kinh tế, giao lƣu tiếp biến văn hóa và vị thế chính trị của ngƣời Cơ ho Srê. Tất cả những chuyển biến trong kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê cần đƣợc nghiên cứu và đánh giá một cách có hệ thống dƣới góc độ khoa học. Về mặt khoa học, việc nghiên cứu chuyển biến kinh tế, xã hội về ngƣời Cơ ho nói chung và nhóm Cơ ho Srê nói riêng ở Lâm Đồng đã đƣợc nhiều học giả trong và ngoài nƣớc quan tâm.

Tuy nhiên, các công trình tập trung nghiên cứu về kinh tế, xã hội của tộc ngƣời này chủ yếu dƣới góc độ Dân tộc học/ Nhân học. Đến nay, chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê từ năm 1975 đến năm 2015 dƣới góc độ lịch sử. Việc nghiên cứu bức tranh toàn cảnh về kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng giai đoạn 1975 - 2015 sẽ góp thêm những tƣ liệu lịch sử về ngƣời Cơ ho Srê nói riêng cũng nhƣ ngƣời Cơ ho ở Lâm Đồng nói chung. Đồng thời, trên quy luật chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê trong 40 năm qua, sẽ có nhận định, đánh giá hợp lý và đúc kết những kinh nghiệm không chỉ có giá trị trong xây dựng cộng đồng ngƣời Cơ ho Srê ổn định và phát triển, mà còn có ý nghĩa đối với các dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng, rộng hơn là các dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Vì thế, với cái nhìn toàn diện, đề tài này sẽ làm rõ thực trạng chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn 1975 - 2015; các nhân tố tác động đến sự chuyển biến kinh tế, xã hội. Đồng thời, đề tài có những đánh giá, rút ra bài học kinh nghiệm để từ đó đƣa ra các giải pháp nhƣ là những gợi ý khoa học giúp các nhà quản lý đƣa ra những chủ trƣơng phù hợp, khả thi, phát triển kinh tế, xã hội một cách bền vững ở ngƣời Cơ ho Srê sinh sống nói riêng và các dân tộc thiểu số Tây Nguyên nói chung. Đó chính là vấn đề có tính cấp thiết mà đề tài quan tâm hƣớng đến. luan an tien si 3 Từ các lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Những chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng từ năm 1975 đến năm 2015” làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2.1 Các công trình nghiên cứu về DTTS có đề cập ngƣời Cơ ho Srê trƣớc năm 1975 Đầu thế kỷ XIX, trong bộ Đại Nam nhất thống chí có ghi chép về các DTTS sống ở miền núi huyện Tuy Phong (tƣơng đƣơng với huyện Tuy Phong và Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận hiện nay - TG), với tên gọi chung là Man hoang (Mọi), trong đó khái quát các DTTS phía Tây Bắc của huyện (vùng Đức Trọng, Di Linh, tỉnh Lâm Đồng hiện nay - TG) nhƣ đi 16 ngày mới đến, có sông Dã Dƣơng (Đạ Dâng - TG), ngƣời Man có đóng thuế và thỉnh thoảng đi lại buôn bán (Quốc sử quán triều Nguyễn, 2006, tr. Tác phẩm Les Jungles Moi được Henri Maitre công bố tại Paris năm 1912 đã dịch sang tiếng Việt với tựa đề Rừng người Thượng và đƣợc Viện Viễn Đông Bác cổ, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và NXB Tri thức hợp tác xuất bản, đã phác thảo một cách cơ bản lƣợc sử Tây Nguyên, đề cập nhiều tộc ngƣời trong đó có Cơ ho (Maitre, H. Jacques Dournes có thời gian khá lâu sống ở Di Linh (từ 1947 - 1954) nên những hiểu biết của ông về nhóm Cơ ho Srê là hết sức tin cậy, Dicsionaire Srê (Köho) - Francais (Từ điển Srê (Cơ ho) - Pháp) bản tiếng Pháp, đƣợc hoàn thành năm 1949, xuất bản năm 1950, đề cập lịch sử tộc ngƣời, ngôn ngữ, kinh tế (Dournes J. Miền đất huyền ảo - Các dân tộc miền núi Nam Đông Dương (1950), Nguyên Ngọc dịch và xuất bản năm 2003 (bản tiếng Pháp Les pooulations montagnardes de Sud - Indochinois, Saigon, 1950, France Asie, No 45 - 50) đề cập nhiều nội dung liên quan đến đời sống kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của ngƣời Cơ ho chủ yếu tập trung vào nhóm Cơ ho Srê ở Di Linh (Dournes, J.

Sau đó, năm 1953 ông cùng Bouchet G. hiệu đính và bổ sung Từ điển Srê – Pháp, trong Lexique polyglotte Viêtnamien - Köho - Röglay - Francais, (tiếng Pháp) xuất luan an tien si 4 bản tại Sài Gòn, trình bày kỹ hơn một số vấn đề của văn hóa Cơ ho Srê (Bouchet,G. Có thể nói, Jacques Dournes là ngƣời có công đầu đối với việc nghiên cứu về tộc ngƣời Cơ ho, tập trung nhất là nhóm Cơ ho Srê. Sau 1954, khi Nhóm Cố vấn về Việt Nam của Đại học Michigan Hoa Kỳ và Chi vụ An ninh công cộng phái bộ viện trợ kinh tế Hoa Kỳ tại Việt Nam, làm thẻ căn cƣớc cho ngƣời từ 18 tuổi trở lên ở Việt Nam, đòi hỏi phải nghiên cứu về tên họ ngƣời Thƣợng ở Tây Nguyên.

Tác phẩm A Study of Montagnard Names in Vietnam (1962) của E. Adkins ra đời trong bối cảnh đó, và nó đề cập đến nhiều tộc ngƣời Tây Nguyên, trong đó có ngƣời Cơ ho (Adkins, E. Năm 1964, để phục vụ cho công cuộc can thiệp vào miền Nam Việt Nam của ngƣời Mỹ, trƣờng Chiến tranh đặc biệt của quân đội Mỹ (Army Special Warfare School (U.) xuất bản tác phẩm Montagnard Tribal Groups of the Republic of South Viet-Nam (Các nhóm ngƣời Thƣợng của Cộng hòa Nam Việt Nam), đã dành chƣơng 8 (The Koho tribe), trình bày ngắn gọn về địa bàn cƣ trú, lịch sử, kinh tế, xã hội, tập tục của ngƣời Cơ ho (Army Special Warfare School (U. Trong Minority Groups in The Republic of Vietnam (Các nhóm thiểu số ở Việt Nam Cộng hòa) với một chƣơng gần 50 trang (từ tr.435) miêu tả về sinh hoạt kinh tế, tổ chức xã hội, đời sống văn hóa truyền thống của ngƣời Cơ ho tập trung nhiều vào Cơ ho Srê.

Phần lớn tƣ liệu trình bày đƣợc dựa vào nguồn tƣ liệu của các nhà nghiên cứu ngƣời Pháp trƣớc đó (American University (Washington, D. Nhà nhân học ngƣời Mỹ Gerald C.Hickey trong The highland people of South Vietnam: social and economic development (1967) (Các cƣ dân miền núi ở miền Nam Việt Nam: sự phát triển kinh tế và xã hội) đã đề cập đến nhóm Cơ ho Srê trong bối cảnh chung của các dân tộc Tây Nguyên (Hickey, C. Trƣớc 1975, các học giả miền Nam cũng nghiên cứu các DTTS Tây Nguyên nói chung và Lâm Đồng nói riêng, trong tác phẩm Địa phương chí hai khu vực Bảo Lộc và Di Linh (1968), Ngô Tằng Giao có đề cập đến các “sắc dân Thƣợng” tại Lâm Đồng (gồm 2 quận Di Linh và Bảo Lộc), trong đó ông có đề cập đến dân số, luan an tien si 5 phong tục (chủ yếu là hôn nhân) của ngƣời Cơ ho (thực chất là nhóm Srê) ở Di Linh (Ngô Tằng Giao, 1968). Ngoài ra, có các công trình khảo cứu về Tây Nguyên trong đó có giới thiệu về ngƣời Cơ ho Srê nhƣ: Các sắc tộc thiểu số tại Việt Nam (1970); Nguyễn Trắc Dĩ với Đồng bào các sắc tộc thiểu số Việt Nam (nguồn gốc và phong tục) (1973); Cửu Long Giang - Toan Ánh, Cao Nguyên miền Thượng (1974).

tất cả đƣợc xuất bản tại Sài Gòn. Trƣớc năm 1975, ở phía Bắc các nhà khoa học cũng có một số công trình nghiên cứu về ngƣời DTTS trong đó có ngƣời Cơ ho, nhƣng còn khá sơ sài: Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam (1959) của các tác giả Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đƣờng, Bước đầu tìm hiểu các dân tộc thiểu số Việt Nam trong sự nghiệp giữ nước (1973) của Lã Văn Lô.