Chuyển Biến Kinh Tế Nhật Bản Thời Kỳ Tokugawa (1600 - 1868)

Tài liệu nghiên cứu Chuyển biến kinh tế nhật bản thời kỳ tokugawa 1600 1868, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kinh tế.

• Tác giả: Trần Thị Tâm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tận
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Chuyển Biến Kinh Tế Nhật Bản Thời Kỳ Tokugawa (1600 - 1868)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Các nguồn tài liệu
• 1.5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của đề tài
• 1.7. Bố cục của luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước
• 2.2. Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài
• 2.3. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và vấn đề đặt ra cho luận án
• 2.4. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu. Các vấn đề đặt ra cho luận án cần giải quyết
• 3. NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN KINH TẾ NHẬT BẢN THỜI KỲ TOKUGAWA
• 3.1. Tình hình chính trị, xã hội Nhật Bản dưới thời Mạc phủ Tokugawa
• 3.1.1. Tình hình chính trị
• 3.1.2. Tình hình xã hội
• 3.2. Sự phát triển của các ngành kinh tế Nhật Bản trước năm 1600
• 3.3. Tình hình kinh tế nông nghiệp và thủ công nghiệp
• 3.4. Tình hình kinh tế thương nghiệp
• 3.5. Sự xâm nhập của các nước phương Tây và thái độ của chính quyền Nhật Bản
• 3.5.1. Giai đoạn trước năm 1639
• 4. CHUYỂN BIẾN KINH TẾ CỦA NHẬT BẢN TRÊN CÁC NGÀNH CHỦ YẾU THỜI KỲ TOKUGAWA (1600-1868)
• 4.1. Trên lĩnh vực nông nghiệp
• 4.1.1. Chính sách ruộng đất và phát triển nông nghiệp
• 4.1.2. Những chuyển biến trong nông nghiệp
• 4.1.3. Những cải tiến trong canh tác nông nghiệp
• 4.1.4. Tác động của việc mở rộng diện tích đất canh tác
• 4.1.5. Đa dạng hóa cây trồng, chất lượng sản phẩm và hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 4.2. Trên lĩnh vực thủ công nghiệp - công nghiệp
• 4.2.1. Khai mỏ và luyện kim
• 4.3. Trên lĩnh vực thương nghiệp
• 4.3.1. Sự phát triển của nội thương và hoạt động của các Nakama
• 4.3.2. Sự phát triển nội thương. Sự ra đời và hoạt động của các Kabu Nakama
• 4.3.3. Tiền tệ hóa và sự phát triển của kinh tế hàng hóa
• 4.3.4. Buôn bán với các nước trong khu vực và phương Tây
• 4.3.4.1. Với các nước trong khu vực
• 4.3.4.2. Với các nước phương Tây
• 5. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ KINH TẾ NHẬT BẢN THỜI KỲ TOKUGAWA
• 5.1. Những thành tựu và hạn chế chính của kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.1.1. Trong lĩnh vực nông nghiệp
• 5.1.2. Trong lĩnh vực thủ công nghiệp và công nghiệp
• 5.1.3. Trong lĩnh vực thương nghiệp
• 5.2. Đặc điểm kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.2.1. Nền kinh tế có mối liên hệ chặt chẽ với các yếu tố chính trị, xã hội
• 5.2.2. Kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa chịu sự chi phối mạnh mẽ của bối cảnh quốc tế và khu vực
• 5.2.3. Nền kinh tế phong kiến phương Đông với những tương đồng và dị biệt
• 5.2.4. Nền kinh tế đã có sự xuất hiện các mầm mống kinh tế tư bản chủ nghĩa
• 5.3. Tác động của những chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.3.1. Tác động đến chính trị, xã hội
• 5.3.2. Tác động đến sự phát triển của thành thị, nông thôn
• 5.3.3. Tác động đến văn hóa, tư tưởng
• 5.3.4. Chuyển biến của kinh tế thời kỳ Tokugawa đã chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho Minh Trị Duy tân
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Kinh Tế Nhật Bản Thời Tokugawa 1600 1868

Thời kỳ Tokugawa (1600-1868) đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong lịch sử kinh tế Nhật Bản. Dưới sự cai trị của Mạc phủ Tokugawa, đất nước trải qua những biến đổi sâu sắc, đặt nền móng cho sự hiện đại hóa sau này. Nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, nhưng thương mại và thủ công nghiệp cũng dần phát triển. Sự trỗi dậy của giai cấp thương nhân và sự hình thành các thành phố lớn như Osaka, Edo, Kyoto đã tạo ra những động lực mới cho sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, chính sách bế quan tỏa cảng cũng đặt ra những thách thức không nhỏ. Nghiên cứu giai đoạn này giúp hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại trong sự phát triển của Nhật Bản. Theo luận án của Trần Thị Tâm, việc nghiên cứu chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận thức mối liên hệ chặt chẽ giữa quá khứ và hiện tại để cắt nghĩa rõ hơn những bước đi “thần kỳ” của quốc gia này.

1.1. Bối Cảnh Kinh Tế Nhật Bản Trước Thời Kỳ Edo

Trước năm 1600, kinh tế Nhật Bản đã có những bước phát triển nhất định, đặc biệt trong nông nghiệp và thủ công nghiệp. Thương mại cũng dần hình thành, tạo tiền đề cho sự phát triển mạnh mẽ hơn trong thời kỳ Tokugawa. Tuy nhiên, tình trạng chiến tranh liên miên và sự phân chia lãnh thổ đã kìm hãm sự phát triển kinh tế. Việc thống nhất đất nước dưới thời Tokugawa đã tạo ra một môi trường ổn định hơn cho sự phát triển kinh tế. Sự phát triển của các ngành kinh tế trước năm 1600 là một trong những nhân tố tác động đến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa.

1.2. Chính Sách Kinh Tế Của Mạc Phủ Tokugawa Tổng Quan

Mạc phủ Tokugawa đã thực hiện nhiều chính sách kinh tế nhằm ổn định và phát triển đất nước. Các chính sách này bao gồm kiểm soát thương mại, khuyến khích nông nghiệp, và duy trì hệ thống đẳng cấp xã hội. Chính sách bế quan tỏa cảng cũng là một yếu tố quan trọng, hạn chế giao thương với nước ngoài nhưng cũng giúp bảo vệ nền kinh tế trong nước. Các chính sách này có tác động lớn đến sự phát triển kinh tế của Nhật Bản trong thời kỳ này. Luận án sẽ phân tích những bước phát triển mới trong cấu trúc kinh tế thời kỳ Tokugawa và mối quan hệ, tương tác giữa các thành tố trong cấu trúc ấy trên các lĩnh vực: nông nghiệp, thủ công nghiệp - công nghiệp và thương nghiệp.

II. Thách Thức Kinh Tế Nhật Bản Thời Tokugawa Bế Quan Tỏa Cảng

Một trong những thách thức lớn nhất đối với kinh tế Nhật Bản thời Tokugawa là chính sách bế quan tỏa cảng. Mặc dù giúp bảo vệ nền kinh tế trong nước khỏi sự cạnh tranh từ nước ngoài, nhưng chính sách này cũng hạn chế sự tiếp cận với công nghệ và ý tưởng mới. Điều này dẫn đến sự trì trệ trong một số lĩnh vực, đặc biệt là thương mại. Bên cạnh đó, sự suy yếu của Mạc phủ và sự trỗi dậy của giai cấp thương nhân cũng tạo ra những bất ổn kinh tế. Việc giải quyết những thách thức này là yếu tố then chốt để Nhật Bản có thể phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai. Mặc dù phải “trả giá đắt” cho những lần “chảy máu bạc” “chảy máu vàng” nhưng ứng xử của Mạc phủ Tokugawa với phương Tây đã góp phần “bảo toàn” an ninh, quốc thể và chủ quyền dân tộc.

2.1. Ảnh Hưởng Của Chính Sách Bế Quan Tỏa Cảng Đến Thương Mại

Chính sách bế quan tỏa cảng đã hạn chế thương mại với các nước phương Tây, chỉ cho phép giao thương hạn chế với Hà Lan và Trung Quốc tại một số cảng nhất định. Điều này làm giảm sự đa dạng của hàng hóa và hạn chế sự phát triển của thương mại quốc tế. Tuy nhiên, nội thương vẫn phát triển mạnh mẽ, bù đắp phần nào cho sự thiếu hụt từ ngoại thương. Sự phát triển của nội thương và ngoại thương, nông nghiệp và thủ công nghiệp, sự lớn mạnh của đẳng cấp thương nhân và sự phát triển của các thành phố lớn như Osaka, Edo, Kyoto… đã trở thành những huyết mạch kinh tế nhằm hướng đến một thị trường nội địa thống nhất qua các hoạt động của hệ thống ngân hàng, tín dụng.

2.2. Sự Suy Yếu Của Mạc Phủ Và Tác Động Đến Kinh Tế

Vào cuối thời kỳ Tokugawa, Mạc phủ dần suy yếu do nhiều nguyên nhân, bao gồm khủng hoảng tài chính, sự bất mãn của các lãnh chúa, và áp lực từ các nước phương Tây. Sự suy yếu này dẫn đến sự bất ổn kinh tế, làm suy giảm niềm tin vào hệ thống tiền tệ và gây khó khăn cho thương mại. Sự suy yếu của Mạc phủ là một trong những yếu tố dẫn đến Minh Trị Duy tân. Sự suy yếu của Mạc phủ và sự trỗi dậy của giai cấp thương nhân cũng tạo ra những bất ổn kinh tế.

III. Nông Nghiệp Thời Tokugawa Cải Cách Và Phát Triển Bền Vững

Nông nghiệp đóng vai trò then chốt trong kinh tế Nhật Bản thời Tokugawa. Mạc phủ đã thực hiện nhiều cải cách nhằm tăng năng suất và ổn định nông nghiệp. Các biện pháp bao gồm phân chia lại ruộng đất, khuyến khích kỹ thuật canh tác mới, và xây dựng hệ thống thủy lợi. Nhờ đó, năng suất nông nghiệp tăng lên đáng kể, đảm bảo nguồn cung lương thực cho dân số ngày càng tăng. Tuy nhiên, tình trạng đói nghèo vẫn tồn tại ở một số vùng do thiên tai và bất bình đẳng trong phân phối ruộng đất. Chính sách ruộng đất và phát triển nông nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

3.1. Chính Sách Ruộng Đất Và Ảnh Hưởng Đến Nông Dân

Chính sách ruộng đất của Mạc phủ nhằm mục đích ổn định nông nghiệp và đảm bảo nguồn thu thuế. Tuy nhiên, chính sách này cũng tạo ra sự bất bình đẳng, với phần lớn ruộng đất tập trung trong tay các lãnh chúa và địa chủ. Nông dân phải chịu nhiều gánh nặng thuế khóa và lao dịch, dẫn đến tình trạng đói nghèo và bất mãn. Chính sách ruộng đất và phát triển nông nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

3.2. Kỹ Thuật Canh Tác Mới Và Năng Suất Nông Nghiệp

Việc áp dụng kỹ thuật canh tác mới, như luân canh, sử dụng phân bón, và cải tiến công cụ lao động, đã giúp tăng năng suất nông nghiệp đáng kể. Các loại cây trồng mới, như bông, thuốc lá, và rau quả, cũng được đưa vào sản xuất, làm đa dạng hóa nông nghiệp. Nhờ đó, Nhật Bản có thể đảm bảo nguồn cung lương thực cho dân số ngày càng tăng. Những cải tiến trong canh tác nông nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

IV. Thương Mại Thời Tokugawa Sự Trỗi Dậy Của Giai Cấp Thương Nhân

Thương mại phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ Tokugawa, đặc biệt là nội thương. Giai cấp thương nhân ngày càng trở nên giàu có và có ảnh hưởng lớn trong xã hội. Các thành phố lớn như Osaka, Edo, Kyoto trở thành trung tâm thương mại sầm uất. Tuy nhiên, Mạc phủ vẫn kiểm soát chặt chẽ thương mại, hạn chế sự phát triển của ngoại thương. Sự phát triển của thương mại đã tạo ra những động lực mới cho sự phát triển kinh tế, nhưng cũng đặt ra những thách thức đối với hệ thống đẳng cấp xã hội. Sự trỗi dậy của giai cấp thương nhân là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

4.1. Sự Phát Triển Của Nội Thương Và Các Nakama

Nội thương phát triển mạnh mẽ nhờ vào sự ổn định chính trị và sự phát triển của hệ thống giao thông. Các Nakama (hiệp hội thương nhân) đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết thương mại và bảo vệ lợi ích của các thành viên. Các Nakama cũng giúp duy trì chất lượng hàng hóa và đảm bảo trật tự thương mại. Sự phát triển của nội thương và hoạt động của các Nakama là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

4.2. Tiền Tệ Hóa Và Sự Phát Triển Của Kinh Tế Hàng Hóa

Tiền tệ hóa ngày càng trở nên phổ biến, thay thế cho hình thức trao đổi hàng hóa trực tiếp. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại và giúp kinh tế hàng hóa phát triển. Mạc phủ cũng phát hành các loại tiền tệ khác nhau, nhưng hệ thống tiền tệ vẫn còn phức tạp và gây khó khăn cho thương mại. Tiền tệ hóa và sự phát triển của kinh tế hàng hóa là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

V. Thủ Công Nghiệp Thời Tokugawa Đổi Mới Và Phát Triển Đa Dạng

Thủ công nghiệp phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ Tokugawa, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Các sản phẩm thủ công nghiệp đa dạng về chủng loại và chất lượng, từ lụa, gốm sứ, đến kim loại. Các nghệ nhân không ngừng đổi mới kỹ thuật và thiết kế, tạo ra những sản phẩm độc đáo và tinh xảo. Thủ công nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Khai mỏ và luyện kim là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

5.1. Khai Mỏ Và Luyện Kim Nguồn Cung Cấp Nguyên Liệu

Khai mỏ và luyện kim phát triển mạnh mẽ, cung cấp nguyên liệu cho thủ công nghiệp và quân sự. Các mỏ vàng, bạc, đồng, và sắt được khai thác rộng rãi. Kỹ thuật luyện kim cũng được cải tiến, giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Khai mỏ và luyện kim là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

5.2. Các Làng Nghề Truyền Thống Và Sản Phẩm Đặc Trưng

Các làng nghề truyền thống phát triển mạnh mẽ, sản xuất các sản phẩm đặc trưng cho từng vùng. Các sản phẩm này không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn được xuất khẩu ra nước ngoài. Các làng nghề đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Các làng nghề truyền thống và sản phẩm đặc trưng là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

VI. Tác Động Của Chuyển Biến Kinh Tế Tokugawa Đến Minh Trị Duy Tân

Những chuyển biến kinh tế trong thời kỳ Tokugawa đã tạo ra những tiền đề quan trọng cho Minh Trị Duy tân. Sự phát triển của thương mại, thủ công nghiệp, và nông nghiệp đã tạo ra một nền kinh tế đa dạng và năng động. Giai cấp thương nhân ngày càng trở nên giàu có và có ảnh hưởng, tạo ra một lực lượng xã hội ủng hộ cải cách. Những chuyển biến kinh tế này đã giúp Nhật Bản có thể tiến hành công nghiệp hóa và hiện đại hóa một cách nhanh chóng và thành công. Chuyển biến của kinh tế thời kỳ Tokugawa đã chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho Minh Trị Duy tân.

6.1. Nền Tảng Kinh Tế Cho Công Nghiệp Hóa Thời Minh Trị

Sự phát triển của thương mại, thủ công nghiệp, và nông nghiệp trong thời kỳ Tokugawa đã tạo ra một nền tảng kinh tế vững chắc cho công nghiệp hóa trong thời kỳ Minh Trị. Các ngành công nghiệp mới, như dệt may, luyện kim, và đóng tàu, được xây dựng dựa trên những kinh nghiệm và kỹ thuật đã có từ thời kỳ Tokugawa. Nền tảng kinh tế cho công nghiệp hóa thời Minh Trị là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

6.2. Vai Trò Của Giai Cấp Thương Nhân Trong Cải Cách Minh Trị

Giai cấp thương nhân đóng vai trò quan trọng trong cải cách Minh Trị. Họ cung cấp vốn, kỹ năng quản lý, và kinh nghiệm thương mại cho các ngành công nghiệp mới. Nhiều thương nhân trở thành những nhà công nghiệp hàng đầu, đóng góp lớn vào sự phát triển kinh tế của Nhật Bản. Vai trò của giai cấp thương nhân trong cải cách Minh Trị là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử "Chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa (1600 - 1868)" của nghiên cứu sinh Trần Thị Tâm (chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Mã số: 62.11, Đại học Khoa học - Đại học Huế, 2018, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Văn Tận) là công trình nghiên cứu toàn diện và có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam giải mã cấu trúc kinh tế - xã hội Nhật Bản trong giai đoạn Mạc phủ Tokugawa. Nghiên cứu xác lập bối cảnh khoa học mang tính đột phá khi chất vấn quan điểm "duy Minh Trị" (Meiji-centric view) vốn có xu hướng tuyệt đối hóa vai trò của cuộc Duy tân 1868 như một bước nhảy vọt thần kỳ thuần túy do tác động từ văn minh phương Tây. Luận án khẳng định thời kỳ Edo chính là "đêm trước" chuẩn bị đầy đủ các tiền đề nội sinh mang tính quyết định cho công cuộc công nghiệp hóa cận đại.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được định vị rõ nét: Trong khi học giới quốc tế tiếp cận kinh tế Tokugawa qua các công trình kinh tế học lượng lượng riêng lẻ (như Michael Smitka, 2012; Kozo Yamamura, 1974) hoặc phân tích thể chế chính trị - quân sự (John Whitney Hall, 1988), và giới nghiên cứu trong nước chủ yếu tập trung vào lịch sử ngoại giao, quan hệ thương mại khu vực (Nguyễn Văn Kim, 2002, 2005; Trịnh Tiến Thuận, 2000), thì một công trình sử học kinh tế khảo sát tổng thể quá trình vận động nội tại từ nông nghiệp, thủ công nghiệp đến thương nghiệp và thị trường tiền tệ vẫn còn bỏ ngỏ.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những nhân tố lịch sử, chính trị và môi trường quốc tế nào đã chi phối và định hình diện mạo kinh tế Nhật Bản giai đoạn 1600–1868?
2. Quá trình chuyển dịch cơ cấu nội tại trong các ngành kinh tế then chốt (nông nghiệp, thủ công nghiệp - công nghiệp, thương nghiệp) đã diễn ra theo quy luật và xu thế nào?
3. Tính chất mầm mống tư bản chủ nghĩa và sự hình thành thị trường dân tộc thống nhất biểu hiện cụ thể ra sao thông qua mạng lưới thành thị và hiệp hội thương nhân?
4. Những chuyển biến kinh tế thời kỳ Tokugawa đã tạo dựng những tiền đề vật chất, tài chính và thể chế thiết yếu nào cho sự thành công của Minh Trị Duy tân?

Hệ thống giả thuyết khoa học bao gồm:

• H1: Kinh tế Tokugawa không phải là một trạng thái phong kiến trì trệ, đóng kín mà là một nền kinh tế hàng hóa vận động năng động với năng suất lao động gia tăng liên tục.
• H2: Thể chế Mạc phiên (Bakuhan taisei) tạo ra thế cân bằng động độc đáo giữa quyền lực tập trung của Shogun và tính tự chủ phát triển kinh tế của khoảng 265 lãnh địa (han).
• H3: Chính sách Tỏa quốc (Sakoku, 1639–1854) không làm suy thoái nền kinh tế mà đóng vai trò màng lọc bảo hộ, thúc đẩy tái cấu trúc thị trường nội địa và tích lũy tư bản thương nghiệp sâu rộng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng vững chắc trên nền tảng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Karl Marx, kết hợp góc nhìn sinh thái học văn minh của Tadao Umesao và lý thuyết Cách mạng cần cù (Industrious Revolution) của Hayami Akira. Không gian nghiên cứu bao quát 4 quần đảo chính của Nhật Bản (Honshu, Kyushu, Shikoku, Hokkaido; loại trừ vương quốc Ryukyu) và các mắt xích ngoại thương Đông Á - Đông Nam Á, trải dài trong khung thời gian 268 năm từ chiến thắng Sekigahara (1600) đến khi hoàn trả quyền lực cho Thiên hoàng Minh Trị (1868).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được phân tích đa chiều qua 3 dòng học thuật chính:

Dòng nghiên cứu trong nước được phân kỳ rõ nét. Trước năm 1990, các nghiên cứu còn khiêm tốn, tiêu biểu có Nhật Bản sử lược (1960) của Nguyễn Văn Tần. Giai đoạn đổi mới chứng kiến sự bứt phá với các công trình tổng quát của Phan Ngọc Liên (1995, 1997), Vĩnh Sính (1991), Nguyễn Quốc Hùng (2006, 2007) và bản thảo giáo trình đồ sộ của Nguyễn Nam Trân (2015). Đáng chú ý nhất là hệ thống chuyên khảo chuyên sâu của Nguyễn Văn Kim (1994, 2000, 2002, 2005) về quan hệ thương mại Nhật Bản với Đông Nam Á và bản chất chính sách Sakoku. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu đặt kinh tế Tokugawa trong tiến trình bang giao khu vực chứ chưa bóc tách cấu trúc kinh tế nội địa một cách độc lập.

Dòng nghiên cứu quốc tế và Nhật Bản cung cấp nguồn tư liệu phong phú. George Sansom trong A History of Japan (1615–1867) cung cấp bức tranh toàn cảnh về chính trị - xã hội; Edwin O. Reischauer (1998) phân tích biến đổi đẳng cấp; Michio Morishima (1982) với Tại sao Nhật Bản thành công? nhấn mạnh yếu tố đạo đức và tính cách văn hóa; John Whitney Hall (1974, 1988) cùng Kozo Yamamura khảo cứu tăng trưởng kinh tế hậu thống nhất qua bài viết kinh điển "Returns on Unification: economic growth in Japan 1550-1650"; Charles David Seldon (1958) với The rise of the merchant class in Tokugawa Japan làm rõ sự trỗi dậy của giai cấp tư sản thương nghiệp; Michael Smitka (2009, 2012) hệ thống hóa các chỉ số định lượng nông nghiệp - thương nghiệp; cùng các phân tích chuyên sâu về hệ thống tiền tệ và tổ chức phường hội của Suzuki Kozo, Ishii Kanji và Furushima Toshio.

Luận án làm sáng tỏ hai luồng tranh luận học thuật đối lập:

• Quan điểm trì trệ/áp bức phong kiến (Feudal Stagnation View): Cho rằng chế độ Tokugawa với chính sách "trói chặt nông dân vào ruộng đất" và bế quan tỏa cảng đã bóp nghẹt sức sản xuất, bần cùng hóa nông dân và võ sĩ samurai.
• Quan điểm tiền công nghiệp hóa năng động (Proto-industrialization & Dynamic Growth View): Khẳng định đây là thời kỳ tích lũy tư bản nguyên thủy, thương mại hóa nông thôn, tiền tệ hóa sâu sắc và định hình mạng lưới phân phối liên vùng.

Định vị học thuật: Luận án định vị là công trình sử học kinh tế hệ thống đầu tiên tại Việt Nam kết hợp phương pháp sử học truyền thống với phân tích cấu trúc - chức năng, chứng minh sự chuyển hóa tất yếu từ kinh tế tự cấp tự túc sang sản xuất hàng hóa giản đơn, tạo bệ phóng trực tiếp cho cuộc Duy tân 1868.

So sánh quốc tế:

• So với Tây Âu trung đại: Cảng thị tự trị Sakai thế kỷ XVI mang nhiều nét tương đồng với các thành thị tự do Tây Âu về quyền tự quản (hội đồng 36 người) và lực lượng vũ trang riêng, nhưng dưới thời Tokugawa đã bị tích hợp vào khuôn khổ Mạc phủ thay vì duy trì quyền tự trị tuyệt đối như mô hình Công xã Tây Âu.
• So với các quốc gia đồng văn Đông Á: Trong khi triều Nguyễn (Việt Nam) và nhà Thanh (Trung Quốc) thực thi chính sách đóng cửa dẫn đến tình trạng cô lập hóa và tụt hậu kỹ thuật, Mạc phủ Tokugawa vẫn duy trì "4 cửa sổ đối ngoại" (Nagasaki, Tsushima, Satsuma, Matsumae), tiếp nhận tri thức phương Tây qua "Lan học" (Rangaku) và chuyển hóa áp lực ngoại thương thành động lực củng cố nội thương.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

1. Mở rộng học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx: Luận án chứng minh sự vận động của quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong bối cảnh một chế độ quân chủ chuyên chế phương Đông có cấu trúc lưỡng tầng "Mạc - Phiên" độc đáo.
2. Làm phong phú lý thuyết sinh thái học lịch sử của Tadao Umesao: Khẳng định Nhật Bản thuộc "Vùng I" (tương đồng với Tây Âu về vị trí ngoại vi Á - Âu), có khả năng tự vận động nội sinh để quá độ lên chủ nghĩa tư bản mà không cần sự áp đặt xâm lược trực tiếp từ chủ nghĩa thực dân.
3. Bổ sung luận điểm Cách mạng cần cù (Industrious Revolution) của Hayami Akira: Chứng minh sự gia tăng năng suất nông nghiệp thời Edo đạt được nhờ thâm dụng lao động, tích lũy tri thức canh tác và cải tiến nông cụ quy mô nhỏ chứ không phụ thuộc vào cơ giới hóa quy mô lớn ban đầu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 4 trụ cột tương tác biện chứng:

• Trụ cột 1: Thể chế chính trị Bakuhan: Cơ chế phân quyền trong tập quyền giữa Shogun (nắm giữ 1/4 đất đai canh tác toàn quốc, kiểm soát đô thị lớn, mỏ khoáng sản) và 265 daimyo (chia làm 3 nhóm: shimpan - thân phiên, fudai - phổ đại, tozama - ngoại dạng). Chế độ luân phiên trình diện (Sankin kotai) kích thích dòng luân chuyển hàng hóa - tiền tệ dọc theo trục giao thông quốc gia nối liền Edo với các địa phương.
• Trụ cột 2: Cơ cấu Nông nghiệp - Nông thôn: Quá trình chuyển biến từ ruộng đất tự cấp sang thâm canh cây công nghiệp (bông, dâu tằm, mía, chè), phân hóa xã hội nông thôn và tiền tệ hóa nghĩa vụ thuế.
• Trụ cột 3: Thủ công nghiệp và Khai khoáng: Tách rời khỏi nông nghiệp (heinō bunri), hình thành các trung tâm chuyên môn hóa sản xuất (gốm, dệt, luyện kim, chế biến sake, đúc tiền).
• Trụ cột 4: Thương nghiệp và Hệ thống tài chính: Sự xuất hiện của các phường hội đặc quyền (Kabu Nakama), hệ thống "tam hóa chế độ" (vàng - bạc - đồng) và vai trò của các đô thị trung tâm (Osaka - "nhà bếp quốc gia", Kyoto - trung tâm văn hóa sản xuất, Edo - trung tâm tiêu dùng khổng lồ hơn 1 triệu dân).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism). Thiết kế nghiên cứu kết hợp hài hòa phương pháp lịch sử (tái hiện tiến trình biến đổi theo dòng thời gian) và phương pháp logic (khái quát các quy luật, thuộc tính bản chất bên trong của hiện tượng kinh tế). Nghiên cứu phân tích đa tầng bậc (multi-level analysis): cấp độ vi mô (nông hộ, phường buôn, làng xã), cấp độ trung mô (kinh tế lãnh địa han, liên minh thương nhân vùng Kansai/Kanto) và cấp độ vĩ mô (chính sách Mạc phủ, hệ thống tiền tệ quốc gia và mạng lưới ngoại thương).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực sử học:

• Khai thác nguồn tư liệu gốc: Các sắc lệnh ruộng đất thời Hideyoshi (1586, 1588), Bộ luật Vũ gia (Buke Shohatto, 1615), sắc lệnh cấm đạo và đóng cửa (1633–1639), thư tịch ngoại giao Châu ấn thuyền (Shuinsen), nhật ký thương thuyền cổ như Rokuen-nichi-roku (1499), tài liệu lưu trữ của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) và Công ty Đông Ấn Anh (EIC).
• Đối đối chiếu và kiểm chứng tam giác (triangulation): Kiểm tra chéo giữa chính sử Mạc phủ, địa chí các han (đặc biệt là Choshu, Satsuma, Kaga) và các báo cáo thương mại phương Tây (William Adams, Jacques Specx, Engelbert Kaempfer).

Data và phân tích

Dữ liệu lịch sử được định lượng hóa và chuẩn hóa bằng bảng biểu so sánh:

• Hệ thống đo lường: Koku (thạch, khoảng 180 lít gạo), Chobu (đinh bộ, ~1 ha), Bu (bộ, ~1,8 m²), Tan (~993 m²), Jin (0,5 kg), Kin (0,596 kg), Kan/Kamme (3,76 kg bạc / 1.000 monme).
• Hệ thống tiền tệ thời Edo: Tiền vàng (Ryo, Koban, Bu, Shu); tiền bạc (Kamme, Momme, Fun); tiền đồng (Mon, Kanmon).
• Đơn vị tiền tệ quốc tế đối chiếu: Gulden Hà Lan, Peso/Real Tây Ban Nha, Tael (lạng bạc Đông Á ~37,5g).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự mở rộng vượt bậc của lực lượng sản xuất nông nghiệp và chuyển biến cơ cấu cây trồng: Năng suất và sản lượng nông nghiệp tăng trưởng liên tục. Từ mức tổng sản lượng khoảng 18,5 triệu koku năm 1598 (trong đó họ Toyotomi chiếm khoảng 2 triệu koku, lãnh chúa Maeda ở Kaga nhận trên 1 triệu koku), diện tích và năng suất đã gia tăng đột biến trong thế kỷ XVII–XVIII nhờ khai hoang và thủy lợi hóa. Theo sắc chỉ năm 1586, tỷ lệ thuế ban đầu quy định "khoảng 2/3 dành cho lãnh chúa và một phần cho dân", những năm được mùa thì "bốn phần dành cho lãnh chúa còn sáu phần dành cho dân". Việc ấn định mức thuế dựa trên điều tra ruộng đất đã kích thích nông dân thâm canh, tăng vụ và đưa cây công nghiệp vào sản xuất (tiêu biểu như sản xuất bông vải tại Harima, Koga gần Kobe).

2. Thể chế Bakuhan vận hành như một cơ chế kích thích phát triển kinh tế vùng: Sự phân chia 3 nhóm lãnh chúa (shimpan, fudai, tozama) tạo ra môi trường cạnh tranh kinh tế sống còn giữa các han. Để đảm bảo tài chính gánh vác các công trình công cộng của Mạc phủ (đắp đê, xây cầu, tu bổ thành quách) và chi phí khổng lồ cho chế độ Sankin kotai, các han Tây Nam (Satsuma, Choshu, Tosa, Hizen) đã đẩy mạnh độc quyền kinh doanh đặc sản, phát triển thủ công nghiệp và bí mật tiếp thu kỹ thuật phương Tây.

3. Mạng lưới thương mại nội địa thống nhất và sự thống trị của kinh tế tiền tệ: Kinh tế hàng hóa phá vỡ tính tự cung tự cấp. Mạng lưới giao thông thủy bộ phát triển vượt bậc; riêng trên sông Yodo đã có tới 380 trạm kiểm tra, tuyến Kuwana - Hinaga dài 7 dặm có 6 trạm kiểm tra với lộ phí 1 tiền đồng. Giới thương nhân (Chonin) thiết lập các nghiệp đoàn đặc quyền (Kabu Nakama), chi phối hoàn toàn hệ thống tín dụng, hối đoái và kho bãi tại Osaka, biến giới võ sĩ Samurai thành con nợ tài chính của mình.

4. Bản chất của chính sách Tỏa quốc (Sakoku): Luận án chứng minh Sakoku không phải là sự tự sát kinh tế mà là biện pháp phòng thủ chủ quyền chiến lược trước sự xâm lược thuộc địa gắn liền với Cơ đốc giáo của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Mạc phủ đã chủ động chuyển từ giai đoạn thương mại mở tự do (giai đoạn Châu ấn thuyền Shuinsen đầu thế kỷ XVII, cử hàng trăm thuyền buôn đến Hội An, Xiêm, Manila, Batavia) sang cơ chế quản lý ngoại thương độc quyền tại Nagasaki thông qua thương quán VOC Hà Lan và thương nhân Trung Hoa, vừa bảo vệ nguồn tài nguyên kim loại quý (ngăn chặn "chảy máu vàng Koban, chảy máu bạc"), vừa tiếp thu công nghệ có chọn lọc.

5. Sự phân rã cấu trúc xã hội phong kiến và mầm mống chủ nghĩa tư bản: Chính sách "Binh nông phân ly" (heinō bunri) tước kiếm của nông dân (1588) và tách Samurai khỏi đất đai đã biến tầng lớp võ sĩ thành thị dân nhận lương gạo cố định. Khi kinh tế tiền tệ phát triển và giá gạo bấp bênh, Samurai rơi vào bần cùng hóa, chuyển sang dạy học, làm thủ công hoặc liên kết với thương nhân, làm lung lay tận gốc rễ trật tự "Sĩ - Nông - Công - Thương" (Shi-nō-kō-shō), hình thành tầng lớp trí thức cải cách cấp tiến.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp luận cứ vững chắc giải thích vì sao Nhật Bản là quốc gia duy nhất ở châu Á thoát khỏi họa thực dân và hiện đại hóa thành công vào thế kỷ XIX.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp mô hình phân tích liên ngành giữa lịch sử thể chế, kinh tế học địa phương và sinh thái văn hóa.
• Về ứng dụng thực tiễn và chính sách: Gợi mở bài học kinh nghiệm sâu sắc cho Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa: xây dựng nội lực kinh tế tự chủ, kết hợp hài hòa giữa vai trò quản lý của nhà nước trung ương và tính năng động tự chủ của địa phương, cùng chiến lược hội nhập quốc tế chủ động, giữ vững độc lập chủ quyền.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

1. Dữ liệu lưu trữ: Do rào cản ngôn ngữ cổ bản (Kuzushiji), nghiên cứu chủ yếu khai thác các nguồn sử liệu đã được Latinh hóa, dịch thuật tiếng Anh hoặc công bố bằng tiếng Việt, chưa thể tiếp cận trọn vẹn toàn bộ hồ sơ kế toán gốc của các dòng họ thương nhân lớn thời Edo (như Mitsui, Konoike).
2. Độ bao phủ không gian: Chưa đi sâu phân tích chi tiết kinh tế khu vực biên cương phía Bắc (Hokkaido/Ainu) và quần đảo Ryukyu do tính chất thể chế đặc thù của các vùng này.
3. Định lượng kinh tế lượng (Cliometrics): Mức độ ứng dụng các mô hình hồi quy kinh tế lượng để đo lường biến động giá cả và mức sống thực tế (real wages) của nông dân thời Edo còn ở mức khái quát.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Ứng dụng phương pháp Cliometrics khảo sát chuỗi dữ liệu giá gạo tại sàn giao dịch gạo Dojima (Osaka) từ 1730 đến 1868.
• Nghiên cứu so sánh vi mô giữa mô hình kinh tế trang trại nhỏ tại Nhật Bản thời Tokugawa với mô hình kinh tế tiểu nông vùng đồng bằng sông Hồng thời Nguyễn.
• Khảo sát sâu về tác động của Lan học (Rangaku) trong việc chuyển giao công nghệ luyện kim và đóng tàu tại các han Tây Nam giai đoạn 1840–1868.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình đóng góp tài liệu học thuật nền tảng cho các viện nghiên cứu Đông Bắc Á, các khoa Lịch sử và Kinh tế quốc tế tại Việt Nam. Về mặt hợp tác song phương, luận án làm sâu sắc thêm nhận thức văn hóa - lịch sử giữa hai dân tộc, củng cố nền tảng quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Nhật Bản. Về giáo dục, cung cấp hệ thống giáo trình chuyên khảo chuẩn mực cho bậc đào tạo đại học và sau đại học ngành Lịch sử Thế giới và Nhật Bản học.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học giả Lịch sử - Kinh tế: Tiếp cận hệ thống tư liệu chuẩn xác, bảng thuật ngữ quy chuẩn và khung phân tích thể chế liên ngành.
• Giảng viên đại học: Giáo trình tham khảo chuyên sâu cho các học phần Lịch sử thế giới trung - cận đại, Lịch sử kinh tế và Nhật Bản học.
• Nhà hoạch định chính sách: Rút ra bài học lịch sử về quản trị kinh tế vùng, bảo vệ an ninh kinh tế trong hội nhập và phát triển chuỗi cung ứng nội địa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án mở rộng học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx bằng việc chứng minh rằng sự tích lũy tư bản và chuyển biến tiền công nghiệp tại Nhật Bản thời Tokugawa diễn ra thông qua cơ chế tự phân hóa của kinh tế nông thôn và thị trường nội địa dưới thể chế Bakuhan, bác bỏ luận điểm cho rằng phương thức sản xuất phong kiến phương Đông luôn rơi vào trạng thái trì trệ vĩnh viễn.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Luận án kết hợp đồng thời phương pháp lịch sử - logic với lý thuyết sinh thái học văn minh của Tadao Umesao và phân tích cấu trúc - chức năng, xử lý đồng bộ tư liệu gốc Đông - Tây (văn bản Mạc phủ, tài liệu VOC, EIC, hải trình Shuinsen), vượt qua lối mòn thuần túy diễn dịch sự kiện chính trị ngoại giao của các nghiên cứu trong nước trước năm 2000.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu? Chính sách Sakoku (1639–1854) không hề làm suy giảm tổng lượng lưu thông hàng hóa mà trái lại đã kích thích sự bùng nổ của thị trường tiêu dùng nội địa, thúc đẩy chế biến nông sản và giúp định hình hệ thống ngân hàng - tín dụng sơ khai (Kabu Nakama) tại Osaka với quy mô và mức độ phức tạp tương đương hệ thống tài chính Amsterdam cùng thời kỳ.

4. Quy trình tái lập dữ liệu và kiểm chứng nguồn tin có đảm bảo tính tin cậy? Luận án cung cấp bảng đối chiếu quy đổi chuẩn mực cho hơn 20 đơn vị đo lường, khối lượng và tiền tệ cổ (koku, chobu, bu, tan, ryo, momme, koban, gulden, tael), cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng kiểm chứng và tái lập toàn bộ các phép tính về năng suất ruộng đất và cán cân thương mại.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Tập trung vào 3 hướng: (1) Số hóa và định lượng hóa sổ sách kế toán thương nghiệp thời Edo; (2) Nghiên cứu đối sánh xuyên quốc gia về năng lực hấp thụ công nghệ phương Tây giữa Nhật Bản, Trung Quốc và Việt Nam thế kỷ XIX; (3) Khảo sát vai trò của các dòng họ võ sĩ cấp thấp (Goshi) trong phong trào "Tôn vương Nhương di" (Sonno Joi).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Thị Tâm xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện bức tranh chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa (1600–1868) trên cả 3 trụ cột: nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp.
2. Luận giải sâu sắc cơ chế tác động hai chiều của thể chế chính trị Mạc phiên (Bakuhan) đối với sự năng động của kinh tế địa phương (han).
3. Tái định vị bản chất của chính sách Tỏa quốc (Sakoku) như một chiến lược bảo hộ và tích lũy nội lực dân tộc thành công.
4. Chứng minh sự hình thành thị trường dân tộc thống nhất, hệ thống tín dụng hiện đại và sự phân hóa xã hội sâu sắc làm nảy mầm các yếu tố tư bản chủ nghĩa.
5. Khẳng định vững chắc thời kỳ Tokugawa là bệ phóng vật chất và thể chế không thể thiếu, quyết định sự thành công rực rỡ của công cuộc Minh Trị Duy tân 1868.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Từ trước đến nay, lịch sử Nhật Bản đã và đang dành được nhiều sự quan tâm, khảo cứu của các học giả trong và ngoài nước. Đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các khía cạnh của lịch sử thời kỳ Tokugawa nói chung và kinh tế nói riêng; trong phạm vi những công trình và tài liệu có thể tiếp cận được, chúng tôi xin nêu một số nét chính về vấn đề này theo hai hướng như sau: 1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước Từ lâu, các nhà sử học Việt Nam đã quan tâm nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản và có thể tạm chia làm 2 thời kỳ: thời kỳ trước những năm 90 của thế kỷ XX và từ những năm 90 của thế kỷ XX trở đi.

Trước năm 1990, việc tìm hiểu lịch Nhật Bản chủ yếu mới chỉ dừng lại trong các vấn đề ngoại giao; những giáo trình cơ bản giảng dạy cho sinh viên các trường cao đẳng, đại học hoặc một vài công trình khiêm tốn có thể kể đến như: Nhật Bản sử lược (1960) của Nguyễn Văn Tần; Giáo dục Nhật Bản hiện đại (1965) của Đoàn Đức An… Cùng với công cuộc đổi mới đất nước từ năm 1986, bước sang những năm 90 và đặc biệt là từ những năm đầu thế kỷ XXI trở đi việc nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản bước đầu đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Riêng về lịch sử thời kỳ Mạc phủ Tokugawa nói chung và kinh tế nói riêng là một chủ đề được giới học thuật trong nước dày công nghiên cứu. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một luận án tiến sĩ nào nghiên cứu có tính hệ thống về chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa. Các thông tin liên quan đến nội dung này được đề cập trong các nhóm công trình sau: Nhóm thứ nhất: các công trình nghiên cứu tổng thể về lịch sử Nhật Bản như: Nhật Bản cận đại (1991) của Vĩnh Sính; Lịch sử Nhật Bản (1995) của Phan Ngọc Liên; Lịch sử Nhật Bản (1995) của tập thể tác giả ở Đại học Quốc gia Hà Nội (1995); Lịch sử Nhật Bản (1997) của Phan Ngọc Liên (chủ biên); Lịch sử Nhật Bản (2006) của Nguyễn Quốc Hùng (chủ biên); Giáo trình lịch sử Nhật Bản (2015) của tác giả Nguyễn Nam Trân… Điểm chung của các công trình này là tập trung hệ thống hóa các tài liệu có liên quan đến lịch sử Nhật Bản, trong đó đã đề cập về kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa.

Đây là các công trình hết sức có giá trị, chứa đựng những thông tin quan trọng có thể khai thác để phục vụ nghiên cứu luận án. Trong số đó, đáng chú ý là công trình Lịch sử Nhật Bản do Nguyễn Quốc 7 Hùng chủ biên. Với 442 trang sách khổ lớn, bao gồm 10 chương, trong đó dành riêng một chương cho các nghiên cứu về quan hệ Việt Nam và Nhật Bản; các chương con lại đã tái hiện một cách chi tiết lịch sử Nhật Bản từ thời nguyên thủy cho đến hiện đại. Với gần 50 trang sách ở chương thứ 6, các tác giả đã phác thảo sự phát triển của các ngành kinh tế từ những chuyển biến trong nông nghiệp và xã hội nông thôn đến sự phát triển của các ngành thủ công nghiệp; đồng thời phác họa về sự lớn mạnh của hệ thống thành thị và hoạt động kinh tế thương mại.

Trên cơ sở đó, nhấn mạnh những chuyển biến kinh tế, cũng như đời sống văn hóa, xã hội… Công trình Nhật Bản cận đại tác giả Vĩnh Sính lại khai thác lịch sử Nhật Bản từ trước thế kỷ XVII cho đến những năm phát triển thần kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai một cách ngắn gọn, nhiều hàm ý. Trong tác phẩm, sau khi dành trọn vẹn 1 chương để nói về thời kỳ Tokugawa, tác giả đã đi đến việc lý giải một số vấn đề rất quan trọng như vì sao Nhật Bản Duy tân được vào nửa sau thế kỉ XIX, sau đó vươn lên trở thành một cường quốc khu vực và thế giới và một lần nữa sau những tổn thất và sụp đổ trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản lại phát triển thần kỳ, trở thành những cường quốc thế giới. Bản thảo giáo trình Lịch sử Nhật Bản của Nguyễn Nam Trân là một công trình mở, luôn được sửa chữa, hiệu đính và cập nhật thường xuyên các thông tin mới nhất bởi các chuyên gia, nhà nghiên cứu có uy tín. Đây là tài liệu sinh động, khách quan của các nhà nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản từ khởi thủy cho đến hiện tại.

Với gần 1000 trang vi tính, các nguồn tư liệu của cuốn giáo trình này dựa chủ yếu trên các giáo khoa thư được dùng trong các trường ở Nhật Bản, có đối chiếu tư liệu Đông Tây để nâng thêm tính khách quan và sử dụng nhiều hình ảnh, đồ biểu, phân chú và cước chú giải thích rõ ràng về tiến trình của lịch sử Nhật Bản; trong đó có những nghiên cứu hết sức chi tiết về kinh tế Tokugawa. Bên cạnh đó, các nội dung liên quan tổng thể lịch sử Nhật Bản còn nằm rải rác ở các giáo trình lịch sử thế giới cổ trung đại, lịch sử thế giới cận hiện đại, như: Lịch sử thế giới trung đại (2002) của Nguyễn Gia Phu - Nguyễn Văn Ánh - Đỗ Đình Hãng - Trần Văn La (chủ biên); Một số chuyên đề về Lịch sử Thế giới (2008) của Vũ Dương Ninh (chủ biên)… Các giáo trình, chuyên đề này trong khi trình bày về lịch sử Nhật Bản qua từng thời kỳ cũng đã đề cập về kinh tế thời kỳ Tokugawa, ở mức độ khái quát. Nhóm thứ hai: Các công trình viết riêng về thời kỳ Mạc phủ Tokugawa (1600-1868). Thông qua việc khảo cứu các bài viết có liên quan đến chuyển biến 8 kinh tế Nhật Bản thời Tokugawa, tác giả nhận thấy thời điểm vấn đề này được quan tâm nhiều nhất là vào thập niên 90 của thế kỷ XX, và có thể tạm chia làm 2 nhóm nhỏ: các bài viết về những vấn đề cụ thể trong thời kỳ Tokugawa; các bài viết đề cập đến lĩnh vực cụ thể của kinh tế thời Tokugawa.

Các bài viết đề cập đến những vấn đề cụ thể như chính trị - xã hội - giáo dục… trong thời kỳ Tokugawa nói chung có thể kể đến như: “Cơ cấu xã hội phong kiến thời Edo giai đoạn 1600 - 1651”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, Nguyễn Thị Hồng Vân (2000); “Đặc trưng hướng nội của nền văn hóa Edo”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, Nhật Vương (2005); “Xã hội thành thị và dòng văn hóa thị dân ở Nhật Bản thời Edo”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật … Chuyển biến chính trị, xã hội, văn hóa, giáo dục là chủ đề chính của các bài viết này. Mặc dù vậy, trong khi triển khai các nội dung cụ thể như tính hướng nội của nền văn hóa Tokugawa hay cấu trúc, thành phần của xã hội thành thị thời kỳ này các tác giả cũng đã nhắc đến chuyển biến kinh tế với tư cách là một nhân tố tác động, ảnh hưởng đến sự phát triển ấy. Bên cạnh đó, một số bài báo khác như “Oda Nobunawa, Toyotomi Hideyoshi và Tokugawa với công cuộc thống nhất Nhật Bản”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á và “Chính sách đóng cửa của Nhật Bản thời Mạc phủ Tokugawa và của Việt Nam thời Nguyễn - Một cách nhìn đối sánh” của tác giả Nguyễn Văn Tận… lại quan tâm đến quá trình hình thành cũng như những đặc trưng riêng của thời kỳ Tokugawa, đồng thời còn đề cập đến những đối sánh trong tương quan với các nước trong khu vực như Việt Nam… Các bài viết đề cập đến các các lĩnh vực cụ thể của kinh tế Tokugawa gồm các bài viết của tác giả Nguyễn Văn Kim trong thập niên 1990 (từ 1994 đến năm 2000) được trình bày trên Tạp chí nghiên cứu Nhật Bản - Đông Bắc Á, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế như: “Mấy suy nghĩ về thời kỳ Tokugawa trong lịch sử Nhật Bản”; “Những nguyên nhân dẫn đến sự tăng trưởng kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Vị thế kinh tế của đẳng cấp samurai ở Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Vài nét về đẳng cấp thương nhân và hoạt động thương mại ở Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Những chuyển biến kinh tế - xã hội ở Nhật Bản thời kỳ Edo: Tiền đề cho sự phát triển của Nhật Bản hiện đại”… Các bài viết này, sau đó đã được tập hợp lại trong công trình hết sức có giá trị “Nhật Bản với Châu Á -Những mối liên hệ lịch sử và những chuyển biến kinh tế xã hội”. Có thể nói đây là các nghiên cứu vô cùng quý báu có liên quan đến nội dung của luận án.

Bằng những phân tích sắc sảo và biện chứng, công trình đã trình bày về những 9 thay đổi trong nông nghiệp nông thôn ở Nhật Bản thời Tokugawa; đồng thời, vấn đề thương mại - sự thúc đẩy của kinh tế hàng hóa - tiền tệ và những biến đổi về mặt đô thị ở Nhật Bản thời kỳ này cũng được đề cập. Ngoài ra, lịch sử thời kỳ Tokugawa còn là đề tài được nghiên cứu trong các Luận án Tiến sĩ, Luận văn Thạc sĩ cụ thể như: Quan hệ Nhật Bản - Việt Nam (XVI- XVII) của Trịnh Tiến Thuận; Cảng thị Nagasaki trong quan hệ thương mại và văn hoá của Nhật với các nước thời Edo (1603-1867) của Vũ Đoàn Liên Khê; Thời kỳ Tokugawa (1603 - 1868) và vai trò của nó đối với sự phát triển của lịch sử Nhật Bản của Phạm Thị Trang. Công trình của tác giả Phạm Thị Trang đã phác thảo khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội thời Tokugawa và đánh giá cao vai trò tiền đề cho quá trình hiện đại hóa nước Nhật thời Minh Trị Duy tân. Tuy nhiên, do đề cập về nhiều lĩnh vực nên dung lượng nghiên cứu dành cho vấn đề kinh tế chưa nhiều.

Nhóm thứ ba: các công trình nghiên cứu về quan hệ thương mại giữa Nhật Bản với các nước trong và ngoài khu vực tiêu biểu như: “Người Hà Lan những năm đầu ở Nhật Bản”; “Quan hệ thương mại Nhật Bản - Siam thế kỷ XVI - XVII”; “Quan hệ thương mại Nhật Bản - Philipines thế kỷ XVII - XVIII”; “Ngoại thương Đàng Ngoài và mối quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XVII”; “Thuyền mành từ Đông Nam Á đến Nhật Bản thế kỷ XVII - XVIII”… Các nghiên cứu kể trên cũng đều là của tác giả Nguyễn Văn Kim - một người có nhiều năm nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử Nhật Bản. Qua đây, bức tranh sinh động về quan hệ của Nhật Bản với các nước trong khu vực thời bấy giờ như Siam, Philipines, Việt Nam… đã được tái hiện chân thực.