Chuyển Biến Kinh Tế Nhật Bản Thời Kỳ Tokugawa (1600 - 1868)

Tài liệu nghiên cứu Chuyển biến kinh tế nhật bản thời kỳ tokugawa 1600 1868, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kinh tế.

• Tác giả: Trần Thị Tâm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tận
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Chuyển Biến Kinh Tế Nhật Bản Thời Kỳ Tokugawa (1600 - 1868)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Các nguồn tài liệu
• 1.5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của đề tài
• 1.7. Bố cục của luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước
• 2.2. Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài
• 2.3. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và vấn đề đặt ra cho luận án
• 2.4. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu. Các vấn đề đặt ra cho luận án cần giải quyết
• 3. NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN KINH TẾ NHẬT BẢN THỜI KỲ TOKUGAWA
• 3.1. Tình hình chính trị, xã hội Nhật Bản dưới thời Mạc phủ Tokugawa
• 3.1.1. Tình hình chính trị
• 3.1.2. Tình hình xã hội
• 3.2. Sự phát triển của các ngành kinh tế Nhật Bản trước năm 1600
• 3.3. Tình hình kinh tế nông nghiệp và thủ công nghiệp
• 3.4. Tình hình kinh tế thương nghiệp
• 3.5. Sự xâm nhập của các nước phương Tây và thái độ của chính quyền Nhật Bản
• 3.5.1. Giai đoạn trước năm 1639
• 4. CHUYỂN BIẾN KINH TẾ CỦA NHẬT BẢN TRÊN CÁC NGÀNH CHỦ YẾU THỜI KỲ TOKUGAWA (1600-1868)
• 4.1. Trên lĩnh vực nông nghiệp
• 4.1.1. Chính sách ruộng đất và phát triển nông nghiệp
• 4.1.2. Những chuyển biến trong nông nghiệp
• 4.1.3. Những cải tiến trong canh tác nông nghiệp
• 4.1.4. Tác động của việc mở rộng diện tích đất canh tác
• 4.1.5. Đa dạng hóa cây trồng, chất lượng sản phẩm và hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 4.2. Trên lĩnh vực thủ công nghiệp - công nghiệp
• 4.2.1. Khai mỏ và luyện kim
• 4.3. Trên lĩnh vực thương nghiệp
• 4.3.1. Sự phát triển của nội thương và hoạt động của các Nakama
• 4.3.2. Sự phát triển nội thương. Sự ra đời và hoạt động của các Kabu Nakama
• 4.3.3. Tiền tệ hóa và sự phát triển của kinh tế hàng hóa
• 4.3.4. Buôn bán với các nước trong khu vực và phương Tây
• 4.3.4.1. Với các nước trong khu vực
• 4.3.4.2. Với các nước phương Tây
• 5. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ KINH TẾ NHẬT BẢN THỜI KỲ TOKUGAWA
• 5.1. Những thành tựu và hạn chế chính của kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.1.1. Trong lĩnh vực nông nghiệp
• 5.1.2. Trong lĩnh vực thủ công nghiệp và công nghiệp
• 5.1.3. Trong lĩnh vực thương nghiệp
• 5.2. Đặc điểm kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.2.1. Nền kinh tế có mối liên hệ chặt chẽ với các yếu tố chính trị, xã hội
• 5.2.2. Kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa chịu sự chi phối mạnh mẽ của bối cảnh quốc tế và khu vực
• 5.2.3. Nền kinh tế phong kiến phương Đông với những tương đồng và dị biệt
• 5.2.4. Nền kinh tế đã có sự xuất hiện các mầm mống kinh tế tư bản chủ nghĩa
• 5.3. Tác động của những chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.3.1. Tác động đến chính trị, xã hội
• 5.3.2. Tác động đến sự phát triển của thành thị, nông thôn
• 5.3.3. Tác động đến văn hóa, tư tưởng
• 5.3.4. Chuyển biến của kinh tế thời kỳ Tokugawa đã chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho Minh Trị Duy tân
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Kinh Tế Nhật Bản Thời Tokugawa 1600 1868

Thời kỳ Tokugawa (1600-1868) đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong lịch sử kinh tế Nhật Bản. Dưới sự cai trị của Mạc phủ Tokugawa, đất nước trải qua những biến đổi sâu sắc, đặt nền móng cho sự hiện đại hóa sau này. Nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, nhưng thương mại và thủ công nghiệp cũng dần phát triển. Sự trỗi dậy của giai cấp thương nhân và sự hình thành các thành phố lớn như Osaka, Edo, Kyoto đã tạo ra những động lực mới cho sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, chính sách bế quan tỏa cảng cũng đặt ra những thách thức không nhỏ. Nghiên cứu giai đoạn này giúp hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại trong sự phát triển của Nhật Bản. Theo luận án của Trần Thị Tâm, việc nghiên cứu chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận thức mối liên hệ chặt chẽ giữa quá khứ và hiện tại để cắt nghĩa rõ hơn những bước đi “thần kỳ” của quốc gia này.

1.1. Bối Cảnh Kinh Tế Nhật Bản Trước Thời Kỳ Edo

Trước năm 1600, kinh tế Nhật Bản đã có những bước phát triển nhất định, đặc biệt trong nông nghiệp và thủ công nghiệp. Thương mại cũng dần hình thành, tạo tiền đề cho sự phát triển mạnh mẽ hơn trong thời kỳ Tokugawa. Tuy nhiên, tình trạng chiến tranh liên miên và sự phân chia lãnh thổ đã kìm hãm sự phát triển kinh tế. Việc thống nhất đất nước dưới thời Tokugawa đã tạo ra một môi trường ổn định hơn cho sự phát triển kinh tế. Sự phát triển của các ngành kinh tế trước năm 1600 là một trong những nhân tố tác động đến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa.

1.2. Chính Sách Kinh Tế Của Mạc Phủ Tokugawa Tổng Quan

Mạc phủ Tokugawa đã thực hiện nhiều chính sách kinh tế nhằm ổn định và phát triển đất nước. Các chính sách này bao gồm kiểm soát thương mại, khuyến khích nông nghiệp, và duy trì hệ thống đẳng cấp xã hội. Chính sách bế quan tỏa cảng cũng là một yếu tố quan trọng, hạn chế giao thương với nước ngoài nhưng cũng giúp bảo vệ nền kinh tế trong nước. Các chính sách này có tác động lớn đến sự phát triển kinh tế của Nhật Bản trong thời kỳ này. Luận án sẽ phân tích những bước phát triển mới trong cấu trúc kinh tế thời kỳ Tokugawa và mối quan hệ, tương tác giữa các thành tố trong cấu trúc ấy trên các lĩnh vực: nông nghiệp, thủ công nghiệp - công nghiệp và thương nghiệp.

II. Thách Thức Kinh Tế Nhật Bản Thời Tokugawa Bế Quan Tỏa Cảng

Một trong những thách thức lớn nhất đối với kinh tế Nhật Bản thời Tokugawa là chính sách bế quan tỏa cảng. Mặc dù giúp bảo vệ nền kinh tế trong nước khỏi sự cạnh tranh từ nước ngoài, nhưng chính sách này cũng hạn chế sự tiếp cận với công nghệ và ý tưởng mới. Điều này dẫn đến sự trì trệ trong một số lĩnh vực, đặc biệt là thương mại. Bên cạnh đó, sự suy yếu của Mạc phủ và sự trỗi dậy của giai cấp thương nhân cũng tạo ra những bất ổn kinh tế. Việc giải quyết những thách thức này là yếu tố then chốt để Nhật Bản có thể phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai. Mặc dù phải “trả giá đắt” cho những lần “chảy máu bạc” “chảy máu vàng” nhưng ứng xử của Mạc phủ Tokugawa với phương Tây đã góp phần “bảo toàn” an ninh, quốc thể và chủ quyền dân tộc.

2.1. Ảnh Hưởng Của Chính Sách Bế Quan Tỏa Cảng Đến Thương Mại

Chính sách bế quan tỏa cảng đã hạn chế thương mại với các nước phương Tây, chỉ cho phép giao thương hạn chế với Hà Lan và Trung Quốc tại một số cảng nhất định. Điều này làm giảm sự đa dạng của hàng hóa và hạn chế sự phát triển của thương mại quốc tế. Tuy nhiên, nội thương vẫn phát triển mạnh mẽ, bù đắp phần nào cho sự thiếu hụt từ ngoại thương. Sự phát triển của nội thương và ngoại thương, nông nghiệp và thủ công nghiệp, sự lớn mạnh của đẳng cấp thương nhân và sự phát triển của các thành phố lớn như Osaka, Edo, Kyoto… đã trở thành những huyết mạch kinh tế nhằm hướng đến một thị trường nội địa thống nhất qua các hoạt động của hệ thống ngân hàng, tín dụng.

2.2. Sự Suy Yếu Của Mạc Phủ Và Tác Động Đến Kinh Tế

Vào cuối thời kỳ Tokugawa, Mạc phủ dần suy yếu do nhiều nguyên nhân, bao gồm khủng hoảng tài chính, sự bất mãn của các lãnh chúa, và áp lực từ các nước phương Tây. Sự suy yếu này dẫn đến sự bất ổn kinh tế, làm suy giảm niềm tin vào hệ thống tiền tệ và gây khó khăn cho thương mại. Sự suy yếu của Mạc phủ là một trong những yếu tố dẫn đến Minh Trị Duy tân. Sự suy yếu của Mạc phủ và sự trỗi dậy của giai cấp thương nhân cũng tạo ra những bất ổn kinh tế.

III. Nông Nghiệp Thời Tokugawa Cải Cách Và Phát Triển Bền Vững

Nông nghiệp đóng vai trò then chốt trong kinh tế Nhật Bản thời Tokugawa. Mạc phủ đã thực hiện nhiều cải cách nhằm tăng năng suất và ổn định nông nghiệp. Các biện pháp bao gồm phân chia lại ruộng đất, khuyến khích kỹ thuật canh tác mới, và xây dựng hệ thống thủy lợi. Nhờ đó, năng suất nông nghiệp tăng lên đáng kể, đảm bảo nguồn cung lương thực cho dân số ngày càng tăng. Tuy nhiên, tình trạng đói nghèo vẫn tồn tại ở một số vùng do thiên tai và bất bình đẳng trong phân phối ruộng đất. Chính sách ruộng đất và phát triển nông nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

3.1. Chính Sách Ruộng Đất Và Ảnh Hưởng Đến Nông Dân

Chính sách ruộng đất của Mạc phủ nhằm mục đích ổn định nông nghiệp và đảm bảo nguồn thu thuế. Tuy nhiên, chính sách này cũng tạo ra sự bất bình đẳng, với phần lớn ruộng đất tập trung trong tay các lãnh chúa và địa chủ. Nông dân phải chịu nhiều gánh nặng thuế khóa và lao dịch, dẫn đến tình trạng đói nghèo và bất mãn. Chính sách ruộng đất và phát triển nông nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

3.2. Kỹ Thuật Canh Tác Mới Và Năng Suất Nông Nghiệp

Việc áp dụng kỹ thuật canh tác mới, như luân canh, sử dụng phân bón, và cải tiến công cụ lao động, đã giúp tăng năng suất nông nghiệp đáng kể. Các loại cây trồng mới, như bông, thuốc lá, và rau quả, cũng được đưa vào sản xuất, làm đa dạng hóa nông nghiệp. Nhờ đó, Nhật Bản có thể đảm bảo nguồn cung lương thực cho dân số ngày càng tăng. Những cải tiến trong canh tác nông nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

IV. Thương Mại Thời Tokugawa Sự Trỗi Dậy Của Giai Cấp Thương Nhân

Thương mại phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ Tokugawa, đặc biệt là nội thương. Giai cấp thương nhân ngày càng trở nên giàu có và có ảnh hưởng lớn trong xã hội. Các thành phố lớn như Osaka, Edo, Kyoto trở thành trung tâm thương mại sầm uất. Tuy nhiên, Mạc phủ vẫn kiểm soát chặt chẽ thương mại, hạn chế sự phát triển của ngoại thương. Sự phát triển của thương mại đã tạo ra những động lực mới cho sự phát triển kinh tế, nhưng cũng đặt ra những thách thức đối với hệ thống đẳng cấp xã hội. Sự trỗi dậy của giai cấp thương nhân là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

4.1. Sự Phát Triển Của Nội Thương Và Các Nakama

Nội thương phát triển mạnh mẽ nhờ vào sự ổn định chính trị và sự phát triển của hệ thống giao thông. Các Nakama (hiệp hội thương nhân) đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết thương mại và bảo vệ lợi ích của các thành viên. Các Nakama cũng giúp duy trì chất lượng hàng hóa và đảm bảo trật tự thương mại. Sự phát triển của nội thương và hoạt động của các Nakama là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

4.2. Tiền Tệ Hóa Và Sự Phát Triển Của Kinh Tế Hàng Hóa

Tiền tệ hóa ngày càng trở nên phổ biến, thay thế cho hình thức trao đổi hàng hóa trực tiếp. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại và giúp kinh tế hàng hóa phát triển. Mạc phủ cũng phát hành các loại tiền tệ khác nhau, nhưng hệ thống tiền tệ vẫn còn phức tạp và gây khó khăn cho thương mại. Tiền tệ hóa và sự phát triển của kinh tế hàng hóa là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

V. Thủ Công Nghiệp Thời Tokugawa Đổi Mới Và Phát Triển Đa Dạng

Thủ công nghiệp phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ Tokugawa, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Các sản phẩm thủ công nghiệp đa dạng về chủng loại và chất lượng, từ lụa, gốm sứ, đến kim loại. Các nghệ nhân không ngừng đổi mới kỹ thuật và thiết kế, tạo ra những sản phẩm độc đáo và tinh xảo. Thủ công nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Khai mỏ và luyện kim là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

5.1. Khai Mỏ Và Luyện Kim Nguồn Cung Cấp Nguyên Liệu

Khai mỏ và luyện kim phát triển mạnh mẽ, cung cấp nguyên liệu cho thủ công nghiệp và quân sự. Các mỏ vàng, bạc, đồng, và sắt được khai thác rộng rãi. Kỹ thuật luyện kim cũng được cải tiến, giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Khai mỏ và luyện kim là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

5.2. Các Làng Nghề Truyền Thống Và Sản Phẩm Đặc Trưng

Các làng nghề truyền thống phát triển mạnh mẽ, sản xuất các sản phẩm đặc trưng cho từng vùng. Các sản phẩm này không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn được xuất khẩu ra nước ngoài. Các làng nghề đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Các làng nghề truyền thống và sản phẩm đặc trưng là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

VI. Tác Động Của Chuyển Biến Kinh Tế Tokugawa Đến Minh Trị Duy Tân

Những chuyển biến kinh tế trong thời kỳ Tokugawa đã tạo ra những tiền đề quan trọng cho Minh Trị Duy tân. Sự phát triển của thương mại, thủ công nghiệp, và nông nghiệp đã tạo ra một nền kinh tế đa dạng và năng động. Giai cấp thương nhân ngày càng trở nên giàu có và có ảnh hưởng, tạo ra một lực lượng xã hội ủng hộ cải cách. Những chuyển biến kinh tế này đã giúp Nhật Bản có thể tiến hành công nghiệp hóa và hiện đại hóa một cách nhanh chóng và thành công. Chuyển biến của kinh tế thời kỳ Tokugawa đã chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho Minh Trị Duy tân.

6.1. Nền Tảng Kinh Tế Cho Công Nghiệp Hóa Thời Minh Trị

Sự phát triển của thương mại, thủ công nghiệp, và nông nghiệp trong thời kỳ Tokugawa đã tạo ra một nền tảng kinh tế vững chắc cho công nghiệp hóa trong thời kỳ Minh Trị. Các ngành công nghiệp mới, như dệt may, luyện kim, và đóng tàu, được xây dựng dựa trên những kinh nghiệm và kỹ thuật đã có từ thời kỳ Tokugawa. Nền tảng kinh tế cho công nghiệp hóa thời Minh Trị là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

6.2. Vai Trò Của Giai Cấp Thương Nhân Trong Cải Cách Minh Trị

Giai cấp thương nhân đóng vai trò quan trọng trong cải cách Minh Trị. Họ cung cấp vốn, kỹ năng quản lý, và kinh nghiệm thương mại cho các ngành công nghiệp mới. Nhiều thương nhân trở thành những nhà công nghiệp hàng đầu, đóng góp lớn vào sự phát triển kinh tế của Nhật Bản. Vai trò của giai cấp thương nhân trong cải cách Minh Trị là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Từ trước đến nay, lịch sử Nhật Bản đã và đang dành được nhiều sự quan tâm, khảo cứu của các học giả trong và ngoài nước. Đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các khía cạnh của lịch sử thời kỳ Tokugawa nói chung và kinh tế nói riêng; trong phạm vi những công trình và tài liệu có thể tiếp cận được, chúng tôi xin nêu một số nét chính về vấn đề này theo hai hướng như sau: 1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước Từ lâu, các nhà sử học Việt Nam đã quan tâm nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản và có thể tạm chia làm 2 thời kỳ: thời kỳ trước những năm 90 của thế kỷ XX và từ những năm 90 của thế kỷ XX trở đi.

Trước năm 1990, việc tìm hiểu lịch Nhật Bản chủ yếu mới chỉ dừng lại trong các vấn đề ngoại giao; những giáo trình cơ bản giảng dạy cho sinh viên các trường cao đẳng, đại học hoặc một vài công trình khiêm tốn có thể kể đến như: Nhật Bản sử lược (1960) của Nguyễn Văn Tần; Giáo dục Nhật Bản hiện đại (1965) của Đoàn Đức An… Cùng với công cuộc đổi mới đất nước từ năm 1986, bước sang những năm 90 và đặc biệt là từ những năm đầu thế kỷ XXI trở đi việc nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản bước đầu đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Riêng về lịch sử thời kỳ Mạc phủ Tokugawa nói chung và kinh tế nói riêng là một chủ đề được giới học thuật trong nước dày công nghiên cứu. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một luận án tiến sĩ nào nghiên cứu có tính hệ thống về chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa. Các thông tin liên quan đến nội dung này được đề cập trong các nhóm công trình sau: Nhóm thứ nhất: các công trình nghiên cứu tổng thể về lịch sử Nhật Bản như: Nhật Bản cận đại (1991) của Vĩnh Sính; Lịch sử Nhật Bản (1995) của Phan Ngọc Liên; Lịch sử Nhật Bản (1995) của tập thể tác giả ở Đại học Quốc gia Hà Nội (1995); Lịch sử Nhật Bản (1997) của Phan Ngọc Liên (chủ biên); Lịch sử Nhật Bản (2006) của Nguyễn Quốc Hùng (chủ biên); Giáo trình lịch sử Nhật Bản (2015) của tác giả Nguyễn Nam Trân… Điểm chung của các công trình này là tập trung hệ thống hóa các tài liệu có liên quan đến lịch sử Nhật Bản, trong đó đã đề cập về kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa.

Đây là các công trình hết sức có giá trị, chứa đựng những thông tin quan trọng có thể khai thác để phục vụ nghiên cứu luận án. Trong số đó, đáng chú ý là công trình Lịch sử Nhật Bản do Nguyễn Quốc 7 Hùng chủ biên. Với 442 trang sách khổ lớn, bao gồm 10 chương, trong đó dành riêng một chương cho các nghiên cứu về quan hệ Việt Nam và Nhật Bản; các chương con lại đã tái hiện một cách chi tiết lịch sử Nhật Bản từ thời nguyên thủy cho đến hiện đại. Với gần 50 trang sách ở chương thứ 6, các tác giả đã phác thảo sự phát triển của các ngành kinh tế từ những chuyển biến trong nông nghiệp và xã hội nông thôn đến sự phát triển của các ngành thủ công nghiệp; đồng thời phác họa về sự lớn mạnh của hệ thống thành thị và hoạt động kinh tế thương mại.

Trên cơ sở đó, nhấn mạnh những chuyển biến kinh tế, cũng như đời sống văn hóa, xã hội… Công trình Nhật Bản cận đại tác giả Vĩnh Sính lại khai thác lịch sử Nhật Bản từ trước thế kỷ XVII cho đến những năm phát triển thần kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai một cách ngắn gọn, nhiều hàm ý. Trong tác phẩm, sau khi dành trọn vẹn 1 chương để nói về thời kỳ Tokugawa, tác giả đã đi đến việc lý giải một số vấn đề rất quan trọng như vì sao Nhật Bản Duy tân được vào nửa sau thế kỉ XIX, sau đó vươn lên trở thành một cường quốc khu vực và thế giới và một lần nữa sau những tổn thất và sụp đổ trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản lại phát triển thần kỳ, trở thành những cường quốc thế giới. Bản thảo giáo trình Lịch sử Nhật Bản của Nguyễn Nam Trân là một công trình mở, luôn được sửa chữa, hiệu đính và cập nhật thường xuyên các thông tin mới nhất bởi các chuyên gia, nhà nghiên cứu có uy tín. Đây là tài liệu sinh động, khách quan của các nhà nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản từ khởi thủy cho đến hiện tại.

Với gần 1000 trang vi tính, các nguồn tư liệu của cuốn giáo trình này dựa chủ yếu trên các giáo khoa thư được dùng trong các trường ở Nhật Bản, có đối chiếu tư liệu Đông Tây để nâng thêm tính khách quan và sử dụng nhiều hình ảnh, đồ biểu, phân chú và cước chú giải thích rõ ràng về tiến trình của lịch sử Nhật Bản; trong đó có những nghiên cứu hết sức chi tiết về kinh tế Tokugawa. Bên cạnh đó, các nội dung liên quan tổng thể lịch sử Nhật Bản còn nằm rải rác ở các giáo trình lịch sử thế giới cổ trung đại, lịch sử thế giới cận hiện đại, như: Lịch sử thế giới trung đại (2002) của Nguyễn Gia Phu - Nguyễn Văn Ánh - Đỗ Đình Hãng - Trần Văn La (chủ biên); Một số chuyên đề về Lịch sử Thế giới (2008) của Vũ Dương Ninh (chủ biên)… Các giáo trình, chuyên đề này trong khi trình bày về lịch sử Nhật Bản qua từng thời kỳ cũng đã đề cập về kinh tế thời kỳ Tokugawa, ở mức độ khái quát. Nhóm thứ hai: Các công trình viết riêng về thời kỳ Mạc phủ Tokugawa (1600-1868). Thông qua việc khảo cứu các bài viết có liên quan đến chuyển biến 8 kinh tế Nhật Bản thời Tokugawa, tác giả nhận thấy thời điểm vấn đề này được quan tâm nhiều nhất là vào thập niên 90 của thế kỷ XX, và có thể tạm chia làm 2 nhóm nhỏ: các bài viết về những vấn đề cụ thể trong thời kỳ Tokugawa; các bài viết đề cập đến lĩnh vực cụ thể của kinh tế thời Tokugawa.

Các bài viết đề cập đến những vấn đề cụ thể như chính trị - xã hội - giáo dục… trong thời kỳ Tokugawa nói chung có thể kể đến như: “Cơ cấu xã hội phong kiến thời Edo giai đoạn 1600 - 1651”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, Nguyễn Thị Hồng Vân (2000); “Đặc trưng hướng nội của nền văn hóa Edo”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, Nhật Vương (2005); “Xã hội thành thị và dòng văn hóa thị dân ở Nhật Bản thời Edo”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật … Chuyển biến chính trị, xã hội, văn hóa, giáo dục là chủ đề chính của các bài viết này. Mặc dù vậy, trong khi triển khai các nội dung cụ thể như tính hướng nội của nền văn hóa Tokugawa hay cấu trúc, thành phần của xã hội thành thị thời kỳ này các tác giả cũng đã nhắc đến chuyển biến kinh tế với tư cách là một nhân tố tác động, ảnh hưởng đến sự phát triển ấy. Bên cạnh đó, một số bài báo khác như “Oda Nobunawa, Toyotomi Hideyoshi và Tokugawa với công cuộc thống nhất Nhật Bản”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á và “Chính sách đóng cửa của Nhật Bản thời Mạc phủ Tokugawa và của Việt Nam thời Nguyễn - Một cách nhìn đối sánh” của tác giả Nguyễn Văn Tận… lại quan tâm đến quá trình hình thành cũng như những đặc trưng riêng của thời kỳ Tokugawa, đồng thời còn đề cập đến những đối sánh trong tương quan với các nước trong khu vực như Việt Nam… Các bài viết đề cập đến các các lĩnh vực cụ thể của kinh tế Tokugawa gồm các bài viết của tác giả Nguyễn Văn Kim trong thập niên 1990 (từ 1994 đến năm 2000) được trình bày trên Tạp chí nghiên cứu Nhật Bản - Đông Bắc Á, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế như: “Mấy suy nghĩ về thời kỳ Tokugawa trong lịch sử Nhật Bản”; “Những nguyên nhân dẫn đến sự tăng trưởng kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Vị thế kinh tế của đẳng cấp samurai ở Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Vài nét về đẳng cấp thương nhân và hoạt động thương mại ở Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Những chuyển biến kinh tế - xã hội ở Nhật Bản thời kỳ Edo: Tiền đề cho sự phát triển của Nhật Bản hiện đại”… Các bài viết này, sau đó đã được tập hợp lại trong công trình hết sức có giá trị “Nhật Bản với Châu Á -Những mối liên hệ lịch sử và những chuyển biến kinh tế xã hội”. Có thể nói đây là các nghiên cứu vô cùng quý báu có liên quan đến nội dung của luận án.

Bằng những phân tích sắc sảo và biện chứng, công trình đã trình bày về những 9 thay đổi trong nông nghiệp nông thôn ở Nhật Bản thời Tokugawa; đồng thời, vấn đề thương mại - sự thúc đẩy của kinh tế hàng hóa - tiền tệ và những biến đổi về mặt đô thị ở Nhật Bản thời kỳ này cũng được đề cập. Ngoài ra, lịch sử thời kỳ Tokugawa còn là đề tài được nghiên cứu trong các Luận án Tiến sĩ, Luận văn Thạc sĩ cụ thể như: Quan hệ Nhật Bản - Việt Nam (XVI- XVII) của Trịnh Tiến Thuận; Cảng thị Nagasaki trong quan hệ thương mại và văn hoá của Nhật với các nước thời Edo (1603-1867) của Vũ Đoàn Liên Khê; Thời kỳ Tokugawa (1603 - 1868) và vai trò của nó đối với sự phát triển của lịch sử Nhật Bản của Phạm Thị Trang. Công trình của tác giả Phạm Thị Trang đã phác thảo khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội thời Tokugawa và đánh giá cao vai trò tiền đề cho quá trình hiện đại hóa nước Nhật thời Minh Trị Duy tân. Tuy nhiên, do đề cập về nhiều lĩnh vực nên dung lượng nghiên cứu dành cho vấn đề kinh tế chưa nhiều.

Nhóm thứ ba: các công trình nghiên cứu về quan hệ thương mại giữa Nhật Bản với các nước trong và ngoài khu vực tiêu biểu như: “Người Hà Lan những năm đầu ở Nhật Bản”; “Quan hệ thương mại Nhật Bản - Siam thế kỷ XVI - XVII”; “Quan hệ thương mại Nhật Bản - Philipines thế kỷ XVII - XVIII”; “Ngoại thương Đàng Ngoài và mối quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XVII”; “Thuyền mành từ Đông Nam Á đến Nhật Bản thế kỷ XVII - XVIII”… Các nghiên cứu kể trên cũng đều là của tác giả Nguyễn Văn Kim - một người có nhiều năm nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử Nhật Bản. Qua đây, bức tranh sinh động về quan hệ của Nhật Bản với các nước trong khu vực thời bấy giờ như Siam, Philipines, Việt Nam… đã được tái hiện chân thực.