Luận văn chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Chức năng của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam thể hiện qua vai trò quản lý và điều tiết các hoạt… 166 trang.

• Đề tài: Chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Phần thứ nhất: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 1.1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về chức năng xã hội của nhà nước
• 1.2. Tư tưởng Hồ Chí Minh về chức năng xã hội của nhà nước
• 1.3. Khảo lược quá trình thực hiện chức năng xã hội của nhà nước ta từ 1945 đến nay
• 2. Phần thứ hai: Nội dung chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
• 2.1. Tính tất yếu khách quan việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
• 2.2. Một số nhiệm vụ cơ bản thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3. Phần thứ ba: Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
• 3.1. Về hiệu quả thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
• 3.2. Những nguyên tắc cơ bản đảm bảo thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.3. Một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Chức năng của nhà nước trong nền kinh tế thị trường

Chức năng của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam thể hiện qua vai trò quản lý và điều tiết các hoạt động kinh tế. Nhà nước không chỉ là người tạo ra khung pháp lý mà còn là người bảo đảm công bằng xã hội. Chính sách xã hội được xây dựng nhằm đảm bảo quyền lợi của người dân, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Theo đó, nhà nước cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ các nhóm yếu thế trong xã hội, từ đó tạo ra sự công bằng trong phân phối tài nguyên và cơ hội phát triển. "Nhà nước phải là người bảo vệ quyền lợi của người dân, đặc biệt là những người nghèo và yếu thế".

1.1. Vai trò của nhà nước trong quản lý kinh tế

Vai trò của nhà nước trong quản lý kinh tế là rất quan trọng. Nhà nước không chỉ điều tiết thị trường mà còn phải đảm bảo sự phát triển bền vững. Các chính sách kinh tế cần phải được xây dựng dựa trên nguyên tắc công bằng xã hội và phát triển bền vững. "Chính sách kinh tế phải hướng tới việc tạo ra môi trường thuận lợi cho mọi thành phần kinh tế phát triển". Điều này không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn đảm bảo an sinh xã hội cho người dân.

II. Chính sách xã hội và phát triển bền vững

Chính sách xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Nhà nước cần xây dựng các chính sách nhằm giảm thiểu bất bình đẳng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. "Phát triển kinh tế phải đi đôi với phát triển xã hội, không thể tách rời". Các chương trình an sinh xã hội, giáo dục và y tế cần được ưu tiên đầu tư để tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển. Việc này không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn tạo ra nguồn lực cho sự phát triển kinh tế.

2.1. An sinh xã hội và quyền lợi của người dân

An sinh xã hội là một trong những chức năng quan trọng của nhà nước. Nhà nước cần đảm bảo quyền lợi cho người dân thông qua các chính sách hỗ trợ. "Đảm bảo an sinh xã hội là trách nhiệm của nhà nước, không chỉ là nghĩa vụ mà còn là quyền lợi của người dân". Các chương trình hỗ trợ người nghèo, người già và trẻ em cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn tạo ra sự ổn định xã hội.

III. Đổi mới và cải cách hành chính

Đổi mới và cải cách hành chính là yếu tố cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Nhà nước cần phải cải cách các thủ tục hành chính, giảm thiểu rào cản cho doanh nghiệp và người dân. "Cải cách hành chính không chỉ là nhiệm vụ của nhà nước mà còn là yêu cầu của xã hội". Việc này sẽ tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, khuyến khích đầu tư và phát triển kinh tế. Đồng thời, cải cách hành chính cũng giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước.

3.1. Tăng cường quản lý nhà nước

Tăng cường quản lý nhà nước là một trong những mục tiêu quan trọng trong quá trình cải cách. Nhà nước cần phải xây dựng hệ thống quản lý hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm. "Quản lý nhà nước phải dựa trên nguyên tắc phục vụ người dân và doanh nghiệp". Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà nước mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía người dân và doanh nghiệp.

Nội dung chính

Đề tài Khoa học Cấp Bộ: Chức Năng Xã Hội của Nhà Nước trong Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa ở Nước Ta Hiện Nay

---

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Question): Trong tiến trình đổi mới, chuyển đổi mô hình kinh tế sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh hội nhập quốc tế, nội dung, bản chất và phương thức thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước Việt Nam cần được định vị và đổi mới như thế nào để vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, vừa bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa và bản chất "nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân"?
• Tổng quan phương pháp luận (Methodology Snapshot): Đề tài do TS. Lê Thị Thủy làm chủ nhiệm và ThS. Vũ Văn Hậu làm thư ký, được triển khai tại Học viện Chính trị Khu vực I (thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh). Công trình ứng dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử mác-xít, kết hợp phương pháp lịch sử - lôgíc, phân tích - tổng hợp và so sánh thể chế qua 3 giai đoạn lịch sử thực tiễn của cách mạng Việt Nam (1945–1975, 1975–1985, 1986 đến nay).
• Phát hiện then chốt (Key Findings): Khẳng định tính thống nhất biện chứng giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội; làm rõ hai cấp độ vận hành của chức năng xã hội (phục vụ phát triển chung cho cộng đồng và bảo trợ/bảo đảm an sinh cho nhóm yếu thế); đồng thời chỉ rõ sự chậm trễ trong cải cách hành chính và những bất cập khi bộ máy nhà nước can thiệp trực tiếp, bao biện làm thay thị trường.
• Ý nghĩa thực tiễn (Implications): Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học sắc bén phục vụ công tác hoạch định đường lối của Đảng, chiến lược cải cách hành chính công, phân định rõ chức năng quản lý vĩ mô với chức năng kinh doanh, và đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ công.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

• Hiện trạng tri thức và bối cảnh lịch sử: Trong tiến trình phát triển lý luận chính trị, mối quan hệ giữa nhà nước và thị trường luôn là tâm điểm tranh luận. Ở Việt Nam, thời kỳ trước Đổi mới (1986), do hoàn cảnh chiến tranh và cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp, nhận thức lý luận từng có giai đoạn nhấn mạnh thái quá chức năng giai cấp (thống trị chính trị), xem nhẹ hoặc coi chức năng xã hội chỉ là thứ yếu, phát sinh. Bước sang thời kỳ Đổi mới, Đại hội VI của Đảng đã mở đường cho việc nhìn nhận lại vai trò kinh tế - xã hội của nhà nước.
• Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap): Sau 20 năm Đổi mới, dù kinh tế đạt tốc độ tăng trưởng ấn tượng, thể chế quản lý nhà nước vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Các công trình trước đó chủ yếu dừng lại ở việc tiếp cận chức năng nhà nước thuần túy dưới góc độ luật học, hoặc nghiên cứu kinh tế vĩ mô đơn lẻ mà chưa hệ thống hóa một cách toàn diện nội hàm lý luận của "chức năng xã hội" trong một nền kinh tế thị trường định hướng XHCN – một mô hình chưa từng có tiền lệ lịch sử.
• Tính cấp thiết và tính thời điểm: Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 (Khóa IX) và Văn kiện Đại hội X của Đảng đã thẳng thắn chỉ ra: chức năng của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chậm được làm rõ, bộ máy nhà nước chậm đổi mới chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Sự lúng túng giữa việc "nhà nước quản lý" và "nhà nước trực tiếp đầu tư kinh doanh" đang tạo ra rào cản hành chính đối với sức sản xuất xã hội.
• Tác động kỳ vọng: Nghiên cứu này có vai trò nền tảng giúp tháo gỡ các nút thắt nhận thức, định hình ranh giới can thiệp hợp lý của công quyền, chuyển hóa bộ máy nhà nước từ cơ chế "mệnh lệnh hành chính" sang "quản lý bằng pháp luật và phục vụ phát triển".

---

Methodology và tiếp cận nghiên cứu (350-400 từ)

• Thiết kế nghiên cứu (Research Design): Đề tài được xây dựng theo mô hình nghiên cứu lý luận chính trị – thể chế liên ngành, kết hợp chặt chẽ giữa Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị học Mác - Lênin, Khoa học Quản lý công và Luật học. Cấu trúc nghiên cứu đi từ việc khai mở nguồn gốc, bản chất quy luật đến khảo sát bức tranh thực chứng lịch sử, từ đó xác lập các nội dung chức năng và đề xuất giải pháp.
• Nguồn dữ liệu và tài liệu khảo cứu (Data Collection):
  • Nguồn lý luận kinh điển: Các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin về nhà nước và chuyên chính vô sản; toàn tập Hồ Chí Minh về xây dựng bộ máy công quyền dân chủ;
  • Nguồn văn kiện thể chế: Hệ thống các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc (từ Đại hội IV đến Đại hội X), các nghị quyết Ban Chấp hành Trung ương, hệ thống Hiến pháp và các bộ luật chuyên ngành (Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Ngân sách);
  • Nguồn nghiên cứu học thuật trong và ngoài nước: Các công trình nghiên cứu của các học giả mác-xít và các nhà kinh tế học quốc tế (từ Adam Smith, J.M. Keynes, P.A. Samuelson đến David Osborne, Ted Gaebler, các báo cáo phát triển của Ngân hàng Thế giới - WB).
• Kỹ thuật phân tích (Analysis Techniques):
  • Phương pháp Lịch sử - Lôgíc: Đánh giá sự chuyển dịch trong chức năng quản lý xã hội của Nhà nước Việt Nam qua ba giai đoạn lịch sử mang tính bước ngoặt;
  • Phương pháp So sánh và Đối chiếu thể chế: Phân tích sự khác biệt bản chất giữa chức năng xã hội của nhà nước tư sản (nhà nước tối thiểu, nhà nước can thiệp, nhà nước hạn chế) và chức năng xã hội của nhà nước xã hội chủ nghĩa;
  • Phương pháp Phân tích - Tổng hợp: Bóc tách các mối quan hệ đa chiều giữa chức năng chính trị - giai cấp và chức năng phục vụ - xã hội.
• Độ tin cậy và tính hợp thức (Validity & Reliability): Tính chính xác và khoa học của công trình được bảo đảm thông qua sự tham gia của hội đồng gồm 18 nhà khoa học, chuyên gia lý luận đầu ngành của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Học viện Chính trị Khu vực I.

---

Phát hiện chính (400-450 từ)

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện then chốt có giá trị khai sáng về mặt học thuật và thực tiễn:

1. Tính thống nhất biện chứng giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội: Nghiên cứu khẳng định chức năng xã hội không phải là yếu tố phụ thuộc đơn thuần mà là cơ sở tồn tại của sự thống trị chính trị (đúng như luận điểm của Ph. Ăngghen: "ở khắp nơi, chức năng xã hội là cơ sở của sự thống trị"). Ngược lại, chức năng giai cấp giữ vai trò định hướng bản chất nhân văn và mục tiêu phục vụ nhân dân của chức năng xã hội trong chế độ XHCN.
2. Xác lập mô hình 2 cấp độ của Chức năng Xã hội:
   • Cấp độ 1 – Phục vụ xã hội: Bao gồm toàn bộ các hoạt động công quyền nhằm thiết lập trật tự, phát triển giáo dục, y tế, văn hóa, bảo vệ môi trường, cung ứng hàng hóa - dịch vụ công cho mọi tầng lớp nhân dân.
   • Cấp độ 2 – Bảo đảm (Bảo trợ) xã hội: Tập trung chính sách bảo vệ, trợ cấp cho các đối tượng yếu thế, người có công, giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo và khắc phục tình trạng phân hóa giàu nghèo do kinh tế thị trường tạo ra.
3. Chỉ rõ nghịch lý "Vừa bao biện làm thay, vừa buông lỏng quản lý": Thực tiễn sau 20 năm đổi mới cho thấy Nhà nước vẫn can thiệp quá sâu vào các lĩnh vực kinh doanh thuần túy (thông qua ưu đãi bất hợp lý cho doanh nghiệp nhà nước ở những ngành kinh tế tư nhân làm hiệu quả hơn), nhưng lại lúng túng, thiếu các công cụ điều tiết vĩ mô hữu hiệu để kiểm soát thị trường và giải quyết bất bình đẳng xã hội.
4. Vận dụng sáng tạo Tư tưởng Hồ Chí Minh về "Nhà nước không bao biện": Bác bỏ tư duy ỷ lại vào bao cấp; khẳng định Nhà nước đóng vai trò người dẫn đường, kiến tạo thể chế và điều hành bằng "thần linh pháp quyền", còn nguồn lực và phương thức thực thi phải triệt để dựa vào sức dân, để dân tự làm thông qua các đoàn thể và hiệp hội.
5. Tính tất yếu của sự kết hợp giữa "Bàn tay vô hình" và "Bàn tay hữu hình": Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, Nhà nước không phủ nhận quy luật thị trường (cung - cầu, giá cả, cạnh tranh) mà sử dụng thị trường như công cụ phân bổ nguồn lực, đồng thời chủ động can thiệp bằng luật pháp và chính sách phân phối lại nhằm hạn chế tối đa các khuyết tật tự nhiên của thị trường tự do.

---

Đóng góp khoa học (250-300 từ)

• Về mặt lý luận:
  • Đề tài đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về bản chất nhà nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH.
  • Xác lập khung lý thuyết hoàn chỉnh về chức năng xã hội, phân định ranh giới khoa học giữa chức năng quản lý vĩ mô của nhà nước với chức năng tự điều chỉnh của thị trường và chức năng tự quản của xã hội dân sự.
• Về mặt phương pháp luận:
  • Cung cấp cách tiếp cận lịch sử – thể chế kết hợp lý thuyết quản trị hiện đại để đánh giá hiệu lực, hiệu quả của bộ máy nhà nước mà không rơi vào các quan điểm phiến diện hoặc phủ nhận sạch trơn.
• Về mặt thực tiễn và hàm ý chính sách:
  • Cung cấp cơ sở lý chứng trực tiếp cho chương trình tổng thể cải cách nền hành chính nhà nước: chuyển từ nền hành chính "cai trị/mệnh lệnh" sang nền hành chính "phục vụ/kiến tạo".
  • Định hướng chính sách phân tách dứt khoát giữa cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
  • Mở đường cho chính sách đẩy mạnh xã hội hóa các đơn vị sự nghiệp công lập (y tế, giáo dục, văn hóa, thể thao), huy động nguồn lực xã hội cùng tham gia phát triển.

---

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

• Giới nghiên cứu học thuật và giảng viên: Các nhà khoa học, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Triết học, Chủ nghĩa Xã hội Khoa học, Xây dựng Đảng và Chính quyền Nhà nước, Kinh tế Chính trị học tại hệ thống Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và các trường đại học khối ngành Khoa học Xã hội & Nhân văn, Luật học.
• Các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý công: Đội ngũ chuyên viên, cán bộ lãnh đạo tại các cơ quan của Đảng, Văn phòng Quốc hội, các Bộ ngành Trung ương và Ủy ban nhân dân các cấp trực tiếp xây dựng chính sách kinh tế - xã hội và triển khai cải cách thủ tục hành chính.
• Cộng đồng doanh nghiệp và các tổ chức xã hội: Lãnh đạo doanh nghiệp, các hiệp hội ngành nghề và các tổ chức phi chính phủ cần thấu hiểu ranh giới pháp lý, quyền tự do kinh doanh và định hướng xã hội hóa dịch vụ công để chủ động xây dựng chiến lược phát triển đồng hành cùng thể chế.

---

FAQ - Các câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của đề tài là gì?

Điểm cốt lõi là làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa tính giai cấp và tính xã hội: chức năng xã hội là nền tảng sống còn bảo đảm sự thống trị chính trị của giai cấp cầm quyền, đồng thời chuẩn hóa hai cấp độ thực hiện chức năng xã hội gồm "Phục vụ cộng đồng" và "Bảo đảm/Bảo trợ xã hội".

2. Phương pháp tiếp cận của nghiên cứu có gì đặc biệt?

Nghiên cứu không nhìn nhận nhà nước một cách tĩnh tại mà đặt chức năng nhà nước trong dòng chảy lịch sử biến đổi của các hình thái kinh tế thị trường (từ cổ điển, Keynes đến hiện đại) và đối chiếu trực tiếp với 3 chặng đường lịch sử thực tế của Việt Nam (1945–1975, 1975–1985, 1986–2006).

3. Kết quả nghiên cứu có giá trị khái quát hóa (generalize) trong giai đoạn hiện nay không?

Hoàn toàn có giá trị dài hạn. Các nguyên tắc về "nhà nước kiến tạo", "quản lý bằng pháp luật thay vì can thiệp hành chính", và "phân định quyền quản lý vĩ mô với quyền kinh doanh" vẫn là kim chỉ nam cho công cuộc chuyển đổi số, tinh gọn bộ máy và hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.

4. Bước đi tiếp theo (Next steps) từ hướng nghiên cứu này là gì?

Cần phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về: cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong cung ứng dịch vụ công trực tuyến; khung pháp lý cho hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực an sinh xã hội; và xây dựng chỉ số đo lường sự hài lòng của người dân đối với chức năng phục vụ của chính quyền.

5. Ứng dụng thực tiễn lớn nhất của đề tài là gì?

Ứng dụng trực tiếp làm tài liệu giảng dạy chuyên đề lý luận cao cấp, đồng thời là cẩm nang định hướng cho các đề án tinh gọn bộ máy, phân cấp phân quyền và cải cách thủ tục hành chính tại các cơ quan nhà nước.

---

Kết luận (150 từ)

Đề tài cấp Bộ "Chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay" do TS. Lê Thị Thủy chủ nhiệm là một công trình khoa học mẫu mực, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa lý luận mác-xít kinh điển, tư tưởng Hồ Chí Minh và thực tiễn đổi mới sinh động tại Việt Nam. Bằng việc phân tầng rõ ràng hai cấp độ chức năng xã hội và chỉ rõ những lệch lạc của bộ máy hành chính can thiệp, đề tài đã đặt nền móng lý luận vững chắc cho sự nghiệp xây dựng một Nhà nước pháp quyền XHCN thực sự "của dân, do dân, vì dân". Đây là tài liệu tham khảo đặc biệt giá trị cho các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý và các nhà hoạch định chính sách trên con đường hiện đại hóa nền hành chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và đanh mục tài liệu tham khảo, đê tài kết cấu 3 phần: Phần 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Phần 2: Nội dung chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay; Phần 3: Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. 11 NỘI DUNG PHẦN THỨ NHẤT CO SO LY LUAN VA THUC TIEN CUA VIEC THU HIEN CHUC NANG XA HOI CUA NHÀ NƯỚC TRŨNE NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1. QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC 1. Chức năng xã hội của nhà nước Về chức năng xã hội của nhà nước đã, đang là vấn đề tranh luận không chỉ diễn ra trên bình điện lý luận, mà còn diễn ra trên phương diện thực tiễn với nhiều nội dung đa dạng và phong phú.

Song, xem xét chức năng xã hội với tính cách bản chất, toàn diện nhất thì xuất phát từ nguồn gốc, bản chất và đặt nó trong mối quan hệ với các chức năng khác của nhà nước. Thật vậy, trong các công trình nghiên cứu vẻ nhà nước: Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước; Nhà nước và cách mạng; Chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề nhà nước., các nhà kinh điển mácxít đã luận giải rằng, nhà nước là một phạm trù lịch sử và loài người đã từng có thời kỳ không biết đến nhà nước. Ở thời kỳ này, do sự phát triển thấp kém của lực lượng sản xuất, con người sống chung, lao động chung, nên cùng hưởng thành quả lao động của mình và chưa có sự phân chia thành giai cấp. Chính cơ sở kinh tế này xuất hiện tổ chức xã hội trong cộng đồng nguyên thuỷ đó là thị tộc, bộ lạc.

Đứng đầu các thị tộc, bộ lạc là những tộc trưởng do cộng đồng bầu ra. Quyền lực của những người đứng đầu của những cơ quan quản lý xã hội đầu tiên đều dựa vào uy tín và đạo đức. Quyền hành, chức năng của các tổ chức này chưa mang tính chính trị, nên chưa hình thành một thể chế đặc biệt là nhà nước, để cai quản công việc chung. Điều này được Ph.

Ăngghen chỉ rõ: “Khi ở trong bộ lạc, mọi thành viên nam giới đến tuổi thành niên đều là chiến binh thì vẫn chưa có quyền lực công cộng tách khỏi nhân dân và có thể đứng độc lập với 12 nhân đân”*: mặt khác, Ph. Ăngghen nhấn mạnh: “Với tất cả tính chất ngây thơ và giản dị của nó, thiết chế thị tộc. quả là một tổ chức tốt đẹp biết bao! không có quân đội, hiến binh và cảnh sát, không có quý tộc, vua chúa, tổng đốc, trưởng quan và toà án, không có nhà tù, không có những vụ xử án, thế mà mọi việc đều trôi chảy”. Rõ ràng trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ, nhà nước với tư cách tổ chức xã hội đặc biệt chưa ra đời, song cũng đã tôn tại tổ chức xã hội như hội đồng thị tộc, hội đồng bộ lạc mang tính chất tự quản, không mang tính giai cấp.

Do sự phát triển của lực lượng sản xuất, giai cấp của những người có của xuất hiện, đối lập với họ là giai cấp của những người nghèo khổ - giai cấp nô lệ. Và chính vì lợi ích cơ bản đối lập nhau, địa vị xã hội khác nhau, các giai cấp trong xã hội tiến hành cuộc đấu tranh lúc ngấm ngầm, lúc công khai và nguy cơ tiêu diét lẫn nhau, cũng như tiêu diệt cả xã hội. Để tránh thảm hoa đó, một cơ quan quyền lực đặc biệt ra đời, đó là nhà nước. Có thể khẳng định rằng, sự ra đời của nhà nước như một tất yếu khách quan, không phải là một lực lượng bên ngoài áp đặt, mà là một lực lượng nảy sinh từ xã hội, một lực lượng “tựa hồ” như đứng trên xã hội có nhiệm vụ làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho sự xung đột đó nằm trong vòng trật tự.

Điều này đã được Lênin luận giải: “Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được. Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào, chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được, thì nhà nước xuất hiện. Và ngược lại, sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hoà được“. Với nội dung đã trình bày, quan điểm của các nhà kinh điển mácxít cho rằng, về cơ bản, nhà nước là công cụ chuyên chính của một giai cấp, không thể có nhà nước đứng trên giai cấp, hoặc nhà nước chung của nhiêu giai cấp.

Điều này được thể hiện ở bản chất của nó là, nhà nước “chẳng qua chỉ là một *C. Ảngghen: Toản tập, Nxb. CTQG, Hà Nội 1995, t. * V,1, Lênin: Toàn tập, Nxb.

13 bộ máy của một giai cấp này để duy trì sự thống trị đối với các giai cấp khác”. Tuy nhiên, cũng có trường hợp nhà nước giữ được một mức độ độc lập nào đó đối với cả hai giai cấp đối diện khi cuộc đấu tranh giai cấp đạt đến thế cân bằng nhất định, hoặc nhà nước cũng có thể là sản phẩm của sự thoả hiệp vẻ quyền lợi tạm thời giữa một số giai cấp để chống lại giai cấp khác. Song, những trường hợp trên chỉ mang tính chất tạm thời và lịch sử đã, đang và sẽ chứng minh cho những nhận định trên. Xuất phát từ việc nghiên cứu nguồn gốc và bản chất, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin một mặt khẳng định, nhà nước mang bản chất giai cấp.

Điều đó thể hiện ở chỗ nhà nước là bộ máy cưỡng chế đặc biệt nằm trong tay giai cấp thống trị, là công cụ sắc bén nhất để duy trì sự thống trị, bảo vệ lợi ích giai cấp; mặt khác, trong xã hội có nhiều giai cấp thì nhà nước của giai cấp thống trị còn nhân danh xã hội bảo đảm cho xã hội trong vòng “trật tự”, do đó còn phải quan tâm đến lợi ích của toàn xã hội. Nói một cách khác, bên cạnh tính giai cấp là mặt cơ bản thể hiện bản chất của nhà nước, thì tính xã hội cũng là một đặc trưng vẻ tính chất của nhà nước. Và rõ ràng tiếp cận vấn đề nhà nước đi từ vấn đề bản chất cho phép chúng ta lý giải một cách khoa học về chức năng của nhà nước, trong đó có chức năng xã hội. Bởi vì, chính nguồn gốc bản chất của nhà nước quy định chức năng; ngược lại, chức năng của nhà nước biểu hiện bản chất của nhà nước.

Với cách tiếp cận này, nhà nước với tư cách tổ chức chính trị của giai cấp thống trị nên nhà nước đương nhiên mang chức năng giai cấp (thống trị chính trị); mặt khác, nhà nước là tổ chức đại diện chính thức cho xã hội, bảo đảm sự ổn định của xã hội nên còn chức năng thứ hai đó là chức năng xã hội. Kế thừa những nội dùng trên và đứng trên quan điểm mácxít về nhà nước, chức năng xã hội của nhà nước được khái quát như sau: jà những phương hướng, biện pháp của nhà nước nhằm tác động đến các vấn đề xã hội có liên quan tới cộng đông (tổ chức và quản lý kính tế, lao động, việc làm, thu nhập, văn hoá, giáo dục, y tế.) những lĩnh vực này mang tính tổng thể vì lợi 14 ích chung của cộng đông, của xã hội. Nói cụ thể hơn là nhà nước - công cụ của giai cấp câm quyên đề ra những phương hướng và biện pháp tác động đến xã hội nhầm đảm bảo, duy trì cho xã hội trong vòng trật tự và thoả mãn ở mức độ nhất định nhu câu của cộng đông. Đó chính là “những giá trị về mặt xã hội của nhà nước đó thực hiện ".

Từ nội dung của khái niệm xác định nêu trên, theo chúng tôi tiếp cận chức năng xã hội ở 2 cấp độ cơ bản: Cấp độ thứ nhất là phục vụ xã hội: đó là những hoạt động cơ bản của nhà nước tác động đến các lĩnh vực xã hội có liên quan đến tất cả cộng đồng, đến từng giai cấp, tầng lớp, nhóm xã hội, từng cá nhân (lao động, việc làm, thu nhập, dịch vụ công cộng, văn hoá, giáo dục, y tế, đạo đức, an toàn xã hội. Chức năng xã hội của nhà nước được xác lập và thực hiện trước hết là giải quyết các vấn đề xã hội mang tính tổng thể vì lợi ích chung của toàn xã hội. Trong trường hợp này được hiểu là sự phục vụ xã hội. Cấp độ thứ hai là bảo đảm xã hội: ở cấp độ này là những hoạt động của nhà nước liên quan đến bộ phận dân cư chịu thiệt thòi về mặt xã hội.

Đó là những nhóm người do yếu tố chủ quan hay khách quan cần có sự giúp đỡ và bảo vệ của nhà nước (đối tượng chính sách, người tàn tật, người có công, trẻ em lang thang, thất nghiệp. Trong trường hợp này chức năng xã hội được hiểu như là bảo trợ xã hội. Quan hệ giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước Như đã trình bày, chức năng thống trị chính trị và chức năng xã hội đều xuất phát từ nguồn gốc và bản chất của nhà nước. Điều này được các nhà kinh điển mácxít khái quát: “Xét đến cùng trước hết, bất cứ quyền lực chính trị nào ban đầu cũng đều được dựa trên một chức năng kinh tế, xã hội.

Hai là, sau khi quyền lực chính trị đã trở thành độc lập đối với xã hội, sau khi người đày tớ mà trở thành người chủ rồi thì nó có thể tác động theo hai chiều hướng. Hoặc là nó tác động theo ý nghĩa và chiêu hướng của sự phát triển kinh tế có 15 tính chất quy luật. Như thế giữa quyền lực chính trị và sự phát triển kinh tế được đẩy nhanh hơn. Hoặc nó chống lại sự phát triển kinh tế, và khi đó trừ một vài ngoại lệ ra thường thường nó chịu sức ép của sự phát triển kinh tế”.

Sự thống nhất này dẫn tới quy định tất yếu như sau: Thứ nhất, chức năng giai cấp giữ vị trí chỉ phối trong quan điểm, phương hướng và mức độ thực hiện chức năng xã hội.