phần mở đầu, kết luận và đanh mục tài liệu tham khảo, đê tài kết cấu 3 phần: Phần 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Phần 2: Nội dung chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay; Phần 3: Nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. 11 NỘI DUNG PHẦN THỨ NHẤT CO SO LY LUAN VA THUC TIEN CUA VIEC THU HIEN CHUC NANG XA HOI CUA NHÀ NƯỚC TRŨNE NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1. QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC 1. Chức năng xã hội của nhà nước Về chức năng xã hội của nhà nước đã, đang là vấn đề tranh luận không chỉ diễn ra trên bình điện lý luận, mà còn diễn ra trên phương diện thực tiễn với nhiều nội dung đa dạng và phong phú.
Song, xem xét chức năng xã hội với tính cách bản chất, toàn diện nhất thì xuất phát từ nguồn gốc, bản chất và đặt nó trong mối quan hệ với các chức năng khác của nhà nước. Thật vậy, trong các công trình nghiên cứu vẻ nhà nước: Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước; Nhà nước và cách mạng; Chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề nhà nước., các nhà kinh điển mácxít đã luận giải rằng, nhà nước là một phạm trù lịch sử và loài người đã từng có thời kỳ không biết đến nhà nước. Ở thời kỳ này, do sự phát triển thấp kém của lực lượng sản xuất, con người sống chung, lao động chung, nên cùng hưởng thành quả lao động của mình và chưa có sự phân chia thành giai cấp. Chính cơ sở kinh tế này xuất hiện tổ chức xã hội trong cộng đồng nguyên thuỷ đó là thị tộc, bộ lạc.
Đứng đầu các thị tộc, bộ lạc là những tộc trưởng do cộng đồng bầu ra. Quyền lực của những người đứng đầu của những cơ quan quản lý xã hội đầu tiên đều dựa vào uy tín và đạo đức. Quyền hành, chức năng của các tổ chức này chưa mang tính chính trị, nên chưa hình thành một thể chế đặc biệt là nhà nước, để cai quản công việc chung. Điều này được Ph.
Ăngghen chỉ rõ: “Khi ở trong bộ lạc, mọi thành viên nam giới đến tuổi thành niên đều là chiến binh thì vẫn chưa có quyền lực công cộng tách khỏi nhân dân và có thể đứng độc lập với 12 nhân đân”*: mặt khác, Ph. Ăngghen nhấn mạnh: “Với tất cả tính chất ngây thơ và giản dị của nó, thiết chế thị tộc. quả là một tổ chức tốt đẹp biết bao! không có quân đội, hiến binh và cảnh sát, không có quý tộc, vua chúa, tổng đốc, trưởng quan và toà án, không có nhà tù, không có những vụ xử án, thế mà mọi việc đều trôi chảy”. Rõ ràng trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ, nhà nước với tư cách tổ chức xã hội đặc biệt chưa ra đời, song cũng đã tôn tại tổ chức xã hội như hội đồng thị tộc, hội đồng bộ lạc mang tính chất tự quản, không mang tính giai cấp.
Do sự phát triển của lực lượng sản xuất, giai cấp của những người có của xuất hiện, đối lập với họ là giai cấp của những người nghèo khổ - giai cấp nô lệ. Và chính vì lợi ích cơ bản đối lập nhau, địa vị xã hội khác nhau, các giai cấp trong xã hội tiến hành cuộc đấu tranh lúc ngấm ngầm, lúc công khai và nguy cơ tiêu diét lẫn nhau, cũng như tiêu diệt cả xã hội. Để tránh thảm hoa đó, một cơ quan quyền lực đặc biệt ra đời, đó là nhà nước. Có thể khẳng định rằng, sự ra đời của nhà nước như một tất yếu khách quan, không phải là một lực lượng bên ngoài áp đặt, mà là một lực lượng nảy sinh từ xã hội, một lực lượng “tựa hồ” như đứng trên xã hội có nhiệm vụ làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho sự xung đột đó nằm trong vòng trật tự.
Điều này đã được Lênin luận giải: “Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được. Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào, chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được, thì nhà nước xuất hiện. Và ngược lại, sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hoà được“. Với nội dung đã trình bày, quan điểm của các nhà kinh điển mácxít cho rằng, về cơ bản, nhà nước là công cụ chuyên chính của một giai cấp, không thể có nhà nước đứng trên giai cấp, hoặc nhà nước chung của nhiêu giai cấp.
Điều này được thể hiện ở bản chất của nó là, nhà nước “chẳng qua chỉ là một *C. Ảngghen: Toản tập, Nxb. CTQG, Hà Nội 1995, t. * V,1, Lênin: Toàn tập, Nxb.
13 bộ máy của một giai cấp này để duy trì sự thống trị đối với các giai cấp khác”. Tuy nhiên, cũng có trường hợp nhà nước giữ được một mức độ độc lập nào đó đối với cả hai giai cấp đối diện khi cuộc đấu tranh giai cấp đạt đến thế cân bằng nhất định, hoặc nhà nước cũng có thể là sản phẩm của sự thoả hiệp vẻ quyền lợi tạm thời giữa một số giai cấp để chống lại giai cấp khác. Song, những trường hợp trên chỉ mang tính chất tạm thời và lịch sử đã, đang và sẽ chứng minh cho những nhận định trên. Xuất phát từ việc nghiên cứu nguồn gốc và bản chất, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin một mặt khẳng định, nhà nước mang bản chất giai cấp.
Điều đó thể hiện ở chỗ nhà nước là bộ máy cưỡng chế đặc biệt nằm trong tay giai cấp thống trị, là công cụ sắc bén nhất để duy trì sự thống trị, bảo vệ lợi ích giai cấp; mặt khác, trong xã hội có nhiều giai cấp thì nhà nước của giai cấp thống trị còn nhân danh xã hội bảo đảm cho xã hội trong vòng “trật tự”, do đó còn phải quan tâm đến lợi ích của toàn xã hội. Nói một cách khác, bên cạnh tính giai cấp là mặt cơ bản thể hiện bản chất của nhà nước, thì tính xã hội cũng là một đặc trưng vẻ tính chất của nhà nước. Và rõ ràng tiếp cận vấn đề nhà nước đi từ vấn đề bản chất cho phép chúng ta lý giải một cách khoa học về chức năng của nhà nước, trong đó có chức năng xã hội. Bởi vì, chính nguồn gốc bản chất của nhà nước quy định chức năng; ngược lại, chức năng của nhà nước biểu hiện bản chất của nhà nước.
Với cách tiếp cận này, nhà nước với tư cách tổ chức chính trị của giai cấp thống trị nên nhà nước đương nhiên mang chức năng giai cấp (thống trị chính trị); mặt khác, nhà nước là tổ chức đại diện chính thức cho xã hội, bảo đảm sự ổn định của xã hội nên còn chức năng thứ hai đó là chức năng xã hội. Kế thừa những nội dùng trên và đứng trên quan điểm mácxít về nhà nước, chức năng xã hội của nhà nước được khái quát như sau: jà những phương hướng, biện pháp của nhà nước nhằm tác động đến các vấn đề xã hội có liên quan tới cộng đông (tổ chức và quản lý kính tế, lao động, việc làm, thu nhập, văn hoá, giáo dục, y tế.) những lĩnh vực này mang tính tổng thể vì lợi 14 ích chung của cộng đông, của xã hội. Nói cụ thể hơn là nhà nước - công cụ của giai cấp câm quyên đề ra những phương hướng và biện pháp tác động đến xã hội nhầm đảm bảo, duy trì cho xã hội trong vòng trật tự và thoả mãn ở mức độ nhất định nhu câu của cộng đông. Đó chính là “những giá trị về mặt xã hội của nhà nước đó thực hiện ".
Từ nội dung của khái niệm xác định nêu trên, theo chúng tôi tiếp cận chức năng xã hội ở 2 cấp độ cơ bản: Cấp độ thứ nhất là phục vụ xã hội: đó là những hoạt động cơ bản của nhà nước tác động đến các lĩnh vực xã hội có liên quan đến tất cả cộng đồng, đến từng giai cấp, tầng lớp, nhóm xã hội, từng cá nhân (lao động, việc làm, thu nhập, dịch vụ công cộng, văn hoá, giáo dục, y tế, đạo đức, an toàn xã hội. Chức năng xã hội của nhà nước được xác lập và thực hiện trước hết là giải quyết các vấn đề xã hội mang tính tổng thể vì lợi ích chung của toàn xã hội. Trong trường hợp này được hiểu là sự phục vụ xã hội. Cấp độ thứ hai là bảo đảm xã hội: ở cấp độ này là những hoạt động của nhà nước liên quan đến bộ phận dân cư chịu thiệt thòi về mặt xã hội.
Đó là những nhóm người do yếu tố chủ quan hay khách quan cần có sự giúp đỡ và bảo vệ của nhà nước (đối tượng chính sách, người tàn tật, người có công, trẻ em lang thang, thất nghiệp. Trong trường hợp này chức năng xã hội được hiểu như là bảo trợ xã hội. Quan hệ giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước Như đã trình bày, chức năng thống trị chính trị và chức năng xã hội đều xuất phát từ nguồn gốc và bản chất của nhà nước. Điều này được các nhà kinh điển mácxít khái quát: “Xét đến cùng trước hết, bất cứ quyền lực chính trị nào ban đầu cũng đều được dựa trên một chức năng kinh tế, xã hội.
Hai là, sau khi quyền lực chính trị đã trở thành độc lập đối với xã hội, sau khi người đày tớ mà trở thành người chủ rồi thì nó có thể tác động theo hai chiều hướng. Hoặc là nó tác động theo ý nghĩa và chiêu hướng của sự phát triển kinh tế có 15 tính chất quy luật. Như thế giữa quyền lực chính trị và sự phát triển kinh tế được đẩy nhanh hơn. Hoặc nó chống lại sự phát triển kinh tế, và khi đó trừ một vài ngoại lệ ra thường thường nó chịu sức ép của sự phát triển kinh tế”.
Sự thống nhất này dẫn tới quy định tất yếu như sau: Thứ nhất, chức năng giai cấp giữ vị trí chỉ phối trong quan điểm, phương hướng và mức độ thực hiện chức năng xã hội.
