Luận văn thạc sĩ về chính sách tiền lương cho doanh nghiệp tại Bắc Ninh

Khám phá luận văn thạc sĩ về chính sách tiền lương cho doanh nghiệp tại Bắc Ninh, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Hương Liên
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Chính sách tiền lương cho doanh nghiệp: Trường hợp Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TIỀN LƯƠNG VÀ CHÍNH SÁCH TIỀN LƯƠNG
• 1.1. Khái niệm và bản chất của tiền lương
• 1.2. Các nguyên tắc cơ bản của tiền lương
• 1.3. Chính sách tiền lương
• 1.3.1. Chính sách tiền lương trong điều kiện ở nước ta hiện nay
• 1.3.2. Sự điều chỉnh của chính sách tiền lương
• 1.3.3. Tiền lương tối thiểu vùng
• 1.3.4. Hệ thống thang lương, bảng lương trong doanh nghiệp ngoài Nhà nước. Quy chế nâng bậc lương trong doanh nghiệp ngoài Nhà nước
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG CHÍNH SÁCH TIỀN LƯƠNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP TẠI TỈNH BẮC NINH
• 2.1. Khái quát tình hình lao động, việc làm trong các doanh nghiệp tại tỉnh Bắc Ninh
• 2.2. Số lượng, chất lượng và cơ cấu về lao động các doanh nghiệp hoạt động tại tỉnh Bắc Ninh
• 2.3. Về tình hình việc làm - tiền lương của người lao động
• 2.4. Về tranh chấp lao động và đình công
• 2.5. Đánh giá kết quả thực hiện pháp luật lao động về tiền lương của các doanh nghiệp tại tỉnh Bắc Ninh
• 2.5.1. Việc thực hiện mức lương tối thiểu vùng
• 2.5.2. Việc thực hiện xây dựng và đăng ký thang bảng lương và quy chế nâng bậc lương
• 2.5.3. Nguyên nhân của tồn tại
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TIỀN LƯƠNG NHẰM NÂNG CAO TÍNH ÁP DỤNG TRONG THỰC TẾ
• 3.1. Nhóm giải pháp ở cấp quốc gia
• 3.1.1. Hoàn thiện các quy định chính sách tiền lương
• 3.1.2. Củng cố và thực hiện hiệu quả cơ chế ba bên
• 3.1.3. Nâng cao năng lực của đại diện cho NSDLĐ
• 3.2. Nhóm giải pháp áp dụng ở tỉnh Bắc Ninh
• 3.2.1. Công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật lao động cho NLĐ và NSDLĐ. Kiện toàn bộ máy quản lý lao động các cấp. Tăng cường công các thanh tra, kiểm tra, nghiêm khắc trong xử phạt
• 3.3. Nhóm giải pháp về phía doanh nghiệp
• 3.3.1. Xây dựng môi trường làm việc theo pháp luật trong doanh nghiệp
• 3.3.2. Thực hiện tốt chính sách động viên khuyến khích người lao động
• 3.3.3. Đảm bảo cho tổ chức công đoàn cơ sở trong doanh nghiệp hoạt động hiệu quả
• 3.4. Đối với Nhà nước
• 3.5. Đối với tỉnh Bắc Ninh và các cơ quan hữu quan
• 3.6. Đối với doanh nghiệp và người lao động
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lý luận chung về tiền lương và chính sách tiền lương

Chính sách tiền lương là một phần quan trọng trong quản lý lao động tại các doanh nghiệp. Nó không chỉ ảnh hưởng đến đời sống của người lao động mà còn tác động đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Tiền lương được định nghĩa là giá trị của sức lao động, phản ánh sự cống hiến của người lao động cho doanh nghiệp. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, tiền lương là một phần của thu nhập quốc doanh mà Nhà nước phân phối cho người lao động. Trong bối cảnh hiện nay, chính sách tiền lương cần phải linh hoạt và phù hợp với thực tiễn để tạo động lực cho người lao động. Việc áp dụng chính sách tiền lương hợp lý sẽ giúp doanh nghiệp phát triển bền vững và nâng cao năng suất lao động.

1.1 Khái niệm và bản chất của tiền lương

Tiền lương không chỉ là một khái niệm kinh tế mà còn là một yếu tố xã hội quan trọng. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), tiền lương là sự trả công cho người lao động dựa trên hợp đồng lao động. Tiền lương phải đảm bảo đủ sống cho người lao động và gia đình họ. Trong bối cảnh kinh tế thị trường, tiền lương cần phản ánh đúng giá trị sức lao động và khuyến khích người lao động nâng cao trình độ chuyên môn. Chính sách tiền lương cần được điều chỉnh thường xuyên để phù hợp với sự phát triển của xã hội và nhu cầu của người lao động.

II. Thực trạng áp dụng chính sách tiền lương trong các doanh nghiệp tại tỉnh Bắc Ninh

Tại Bắc Ninh, chính sách tiền lương đang gặp nhiều thách thức. Mặc dù có sự phát triển mạnh mẽ của các doanh nghiệp, nhưng mức lương tối thiểu vùng vẫn còn thấp, chưa đáp ứng được nhu cầu sống của người lao động. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thực hiện đúng quy định về thang bảng lương và quy chế nâng bậc lương. Điều này dẫn đến tình trạng tranh chấp lao động và đình công. Việc thực hiện chính sách tiền lương cần được cải thiện để bảo vệ quyền lợi của người lao động và tạo môi trường làm việc ổn định cho doanh nghiệp.

2.1 Khái quát tình hình lao động việc làm trong các doanh nghiệp tại tỉnh Bắc Ninh

Tình hình lao động tại Bắc Ninh đang có sự chuyển biến tích cực với sự gia tăng số lượng doanh nghiệp và lao động. Tuy nhiên, chất lượng lao động vẫn còn hạn chế. Nhiều lao động chưa được đào tạo bài bản, dẫn đến năng suất lao động thấp. Mức lương bình quân của người lao động chưa tương xứng với công sức họ bỏ ra. Việc áp dụng chính sách tiền lương cần phải được xem xét lại để đảm bảo quyền lợi cho người lao động và khuyến khích họ cống hiến nhiều hơn cho doanh nghiệp.

III. Giải pháp hoàn thiện chính sách tiền lương nhằm nâng cao tính áp dụng trong thực tế

Để cải thiện chính sách tiền lương tại Bắc Ninh, cần có những giải pháp đồng bộ từ cấp quốc gia đến địa phương. Cần hoàn thiện các quy định về chính sách tiền lương, củng cố cơ chế ba bên giữa Nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra việc thực hiện chính sách tiền lương tại các doanh nghiệp. Việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật lao động cũng cần được chú trọng để nâng cao nhận thức của cả người lao động và người sử dụng lao động.

3.1 Nhóm giải pháp ở cấp quốc gia

Cần hoàn thiện các quy định về chính sách tiền lương để đảm bảo tính linh hoạt và phù hợp với thực tiễn. Củng cố và thực hiện hiệu quả cơ chế ba bên giữa Nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động. Nâng cao năng lực của đại diện cho người sử dụng lao động để đảm bảo quyền lợi cho người lao động. Việc này sẽ giúp tạo ra một môi trường làm việc công bằng và ổn định hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế nhanh chóng của Việt Nam, đặc biệt là sự gia tăng mạnh mẽ của các doanh nghiệp ngoài Nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, vấn đề chính sách tiền lương trở thành một trong những yếu tố then chốt ảnh hưởng đến quan hệ lao động và sự ổn định xã hội. Tỉnh Bắc Ninh, với sự phát triển công nghiệp vượt bậc và số lượng doanh nghiệp tăng nhanh từ năm 2005 đến 2013, là một điển hình cho việc áp dụng chính sách tiền lương trong thực tế. Theo số liệu điều tra, số lượng doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh tăng đáng kể, kéo theo sự gia tăng lao động từ khoảng 51.594 người năm 2005 lên 133.471 người năm 2011. Tiền lương bình quân của người lao động cũng có xu hướng tăng, tuy nhiên vẫn tồn tại nhiều bất cập như mức lương tối thiểu vùng chưa đáp ứng được nhu cầu sống tối thiểu, sự chênh lệch lớn giữa lao động trực tiếp và gián tiếp, cũng như mức độ hài lòng thấp của người lao động về tiền lương.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích thực trạng áp dụng chính sách tiền lương, đặc biệt là tiền lương tối thiểu vùng và hệ thống thang bảng lương tại các doanh nghiệp ngoài Nhà nước trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh từ năm 2008 đến 2013. Nghiên cứu tập trung vào đánh giá mức độ phù hợp của chính sách với thực tế, xác định các tồn tại, nguyên nhân và đề xuất giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng chính sách tiền lương, góp phần ổn định quan hệ lao động và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý, doanh nghiệp và cơ quan chức năng trong việc điều chỉnh chính sách tiền lương phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu của người lao động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết kinh tế và quản lý về tiền lương và chính sách tiền lương, trong đó có:

• Lý thuyết giá trị sức lao động: Tiền lương được xem là giá cả của sức lao động, phản ánh giá trị sử dụng lao động trong nền kinh tế thị trường. Tiền lương phải được trả theo năng suất, chất lượng và hiệu quả công việc, đồng thời đảm bảo nguyên tắc công bằng xã hội.

• Lý thuyết chính sách tiền lương tối thiểu vùng: Mức lương tối thiểu được xác định theo vùng lãnh thổ dựa trên các yếu tố kinh tế - xã hội đặc thù như mức chi tiêu tối thiểu, điều kiện lao động, mức thu nhập bình quân và khả năng chi trả của doanh nghiệp.

• Mô hình hệ thống thang bảng lương: Hệ thống thang bảng lương được xây dựng dựa trên phân tích công việc, đánh giá giá trị công việc, phân ngạch công việc và thiết lập các bậc lương nhằm khuyến khích người lao động nâng cao trình độ và năng suất lao động.

Các khái niệm chính bao gồm: tiền lương tối thiểu vùng, thang lương, bảng lương, bậc lương, quy chế nâng bậc lương, và tranh chấp lao động.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa thu thập số liệu thứ cấp và khảo sát thực tế:

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo tổng kết, niên giám thống kê của tỉnh Bắc Ninh, các sở ban ngành liên quan như Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, Ban quản lý các khu công nghiệp, Liên đoàn lao động tỉnh. Số liệu khảo sát gồm 2270 doanh nghiệp và 120 lao động trực tiếp khảo sát tại 30 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, trong đó có 15 doanh nghiệp chưa xảy ra đình công và 15 doanh nghiệp đã xảy ra đình công.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê mô tả để phân tích cơ cấu lao động, mức lương, tỷ lệ hài lòng của người lao động. Phân tích so sánh mức lương giữa các nhóm lao động và giữa các doanh nghiệp. Phân tích định tính qua trao đổi, thảo luận với các bên liên quan và chuyên gia để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách tiền lương và tranh chấp lao động.

• Timeline nghiên cứu: Phạm vi thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 2008 đến 2013, với một số số liệu bổ sung từ năm 2005. Quá trình thu thập và phân tích dữ liệu diễn ra trong năm 2013 và 2014.

Phương pháp nghiên cứu đảm bảo tính khách quan, toàn diện và phù hợp với mục tiêu đề tài, giúp làm rõ thực trạng áp dụng chính sách tiền lương tại các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng số lượng doanh nghiệp và lao động: Từ năm 2005 đến 2013, số lượng doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh tăng nhanh, trong đó doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm tỷ lệ lớn. Số lao động trong các doanh nghiệp cũng tăng từ 51.594 người năm 2005 lên 133.471 người năm 2011, phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của khu vực kinh tế ngoài Nhà nước.

2. Mức lương bình quân và chênh lệch giữa các nhóm lao động: Tiền lương bình quân của người lao động trong các doanh nghiệp có xu hướng tăng, ví dụ năm 2005 mức lương bình quân khoảng 880 nghìn đồng/tháng, năm 2006 tăng lên 1.010 nghìn đồng/tháng. Tuy nhiên, mức chênh lệch giữa lao động gián tiếp và lao động trực tiếp khá lớn, với tỷ lệ lương gián tiếp/trực tiếp khoảng 1,9 lần trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

3. Mức độ hài lòng của người lao động về tiền lương thấp: Khảo sát 120 lao động tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài cho thấy 39,2% người lao động rất không hài lòng và 26,7% không hài lòng với mức lương hiện tại, đặc biệt là lao động trực tiếp. Mức độ không hài lòng cao hơn ở các doanh nghiệp đã xảy ra đình công.

4. Tình hình tranh chấp lao động và đình công: Từ năm 2006 đến 2013, tỉnh Bắc Ninh xảy ra 105 cuộc đình công, 100% tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Trong đó, 73,3% số vụ đình công tập trung ở các doanh nghiệp may mặc, điện tử và cơ khí, với đặc điểm sử dụng nhiều lao động phổ thông, mức lương thấp và làm thêm giờ kéo dài.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến các bất cập trong chính sách tiền lương tại Bắc Ninh là mức lương tối thiểu vùng còn thấp so với mức sống thực tế và tốc độ tăng giá cả sinh hoạt. Mức lương tối thiểu vùng tại Bắc Ninh thuộc vùng II và III, dao động từ 540.000 đến 620.000 đồng/tháng trong giai đoạn nghiên cứu, chưa đủ để đảm bảo nhu cầu tối thiểu của người lao động. Sự chênh lệch lớn về lương giữa lao động trực tiếp và gián tiếp cũng tạo ra sự bất bình đẳng, làm giảm động lực làm việc của lao động trực tiếp.

Mức độ hài lòng thấp và tranh chấp lao động gia tăng phản ánh sự chưa hài hòa trong quan hệ lao động, đặc biệt trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài với đặc thù lao động phổ thông chiếm đa số. Các cuộc đình công kéo dài và có quy mô lớn ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sản xuất kinh doanh và môi trường đầu tư của tỉnh.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy, việc áp dụng chính sách tiền lương cần kết hợp với thương lượng tập thể và xây dựng hệ thống thang bảng lương linh hoạt, phù hợp với đặc điểm từng doanh nghiệp và vùng miền. Việc này không chỉ bảo vệ quyền lợi người lao động mà còn tạo động lực nâng cao năng suất lao động và ổn định quan hệ lao động.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu hướng tăng số lượng doanh nghiệp và lao động, bảng so sánh mức lương bình quân theo loại hình doanh nghiệp, biểu đồ phân bố mức độ hài lòng của người lao động và số vụ đình công theo lĩnh vực hoạt động.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện chính sách tiền lương tối thiểu vùng: Nhà nước cần điều chỉnh mức lương tối thiểu vùng phù hợp với mức sống thực tế và tốc độ tăng giá cả sinh hoạt tại Bắc Ninh, nhằm đảm bảo quyền lợi tối thiểu cho người lao động. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm, do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan.

2. Tăng cường công tác tuyên truyền và phổ biến pháp luật lao động: Tỉnh Bắc Ninh cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến các quy định về tiền lương và quyền lợi người lao động đến doanh nghiệp và người lao động, nâng cao nhận thức và trách nhiệm thực hiện. Thời gian triển khai liên tục, do Sở Lao động - Thương binh và Xã hội và Liên đoàn Lao động tỉnh thực hiện.

3. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống thang bảng lương trong doanh nghiệp: Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống thang bảng lương minh bạch, công bằng, phù hợp với đặc điểm sản xuất kinh doanh và năng lực người lao động, nhằm khuyến khích nâng cao trình độ và hiệu quả lao động. Thời gian áp dụng trong vòng 1 năm, do ban lãnh đạo doanh nghiệp phối hợp với tổ chức công đoàn cơ sở thực hiện.

4. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Các cơ quan chức năng của tỉnh cần tăng cường thanh tra, kiểm tra việc thực hiện chính sách tiền lương tại doanh nghiệp, xử lý nghiêm các vi phạm nhằm bảo vệ quyền lợi người lao động và tạo môi trường đầu tư lành mạnh. Thời gian thực hiện liên tục, do Sở Lao động - Thương binh và Xã hội và các cơ quan chức năng phối hợp thực hiện.

5. Phát triển thương lượng tập thể và đối thoại xã hội: Khuyến khích doanh nghiệp và người lao động tham gia thương lượng tập thể về tiền lương và điều kiện làm việc, tạo cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, giảm thiểu đình công tự phát. Thời gian triển khai trong 2 năm, do Liên đoàn Lao động tỉnh và các tổ chức đại diện người sử dụng lao động phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách lao động: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để điều chỉnh chính sách tiền lương, đặc biệt là tiền lương tối thiểu vùng, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và ổn định quan hệ lao động.

2. Doanh nghiệp ngoài Nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài: Các doanh nghiệp có thể áp dụng các giải pháp xây dựng hệ thống thang bảng lương, quy chế nâng bậc lương và thực hiện chính sách tiền lương phù hợp để nâng cao năng suất lao động và giảm thiểu tranh chấp lao động.

3. Tổ chức công đoàn và đại diện người lao động: Luận văn giúp các tổ chức công đoàn hiểu rõ thực trạng và các vấn đề liên quan đến tiền lương, từ đó tham gia hiệu quả vào thương lượng tập thể và bảo vệ quyền lợi người lao động.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành quản lý kinh tế, lao động và phát triển nguồn nhân lực: Đây là tài liệu tham khảo quý giá về chính sách tiền lương trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, đặc biệt là nghiên cứu điển hình tại tỉnh Bắc Ninh.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiền lương tối thiểu vùng là gì và tại sao lại quan trọng?
   Tiền lương tối thiểu vùng là mức lương thấp nhất được áp dụng cho từng vùng lãnh thổ dựa trên điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù. Nó quan trọng vì đảm bảo người lao động có thu nhập tối thiểu để duy trì cuộc sống và tái sản xuất sức lao động, đồng thời góp phần ổn định quan hệ lao động.

2. Tại sao mức lương giữa lao động trực tiếp và gián tiếp lại chênh lệch lớn?
   Lao động gián tiếp thường có trình độ chuyên môn cao hơn và đảm nhận các công việc quản lý, kỹ thuật nên được trả lương cao hơn. Trong khi đó, lao động trực tiếp thường là lao động phổ thông với mức lương thấp hơn, dẫn đến sự chênh lệch đáng kể.

3. Nguyên nhân chính dẫn đến đình công tại các doanh nghiệp ở Bắc Ninh là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là do mức lương thấp, không đáp ứng nhu cầu sống, điều kiện làm việc căng thẳng, làm thêm giờ kéo dài và sự bất mãn với chính sách tiền lương hiện hành, đặc biệt trong các doanh nghiệp may mặc và điện tử.

4. Hệ thống thang bảng lương có vai trò gì trong doanh nghiệp?
   Hệ thống thang bảng lương giúp doanh nghiệp trả lương công bằng, minh bạch theo trình độ, năng lực và hiệu quả công việc của người lao động, đồng thời tạo động lực nâng cao tay nghề và năng suất lao động.

5. Làm thế nào để giảm thiểu tranh chấp lao động liên quan đến tiền lương?
   Cần tăng cường thương lượng tập thể, xây dựng hệ thống thang bảng lương phù hợp, nâng mức lương tối thiểu vùng, phổ biến pháp luật lao động và tăng cường đối thoại xã hội để giải quyết kịp thời các mâu thuẫn, tránh đình công tự phát.

Kết luận

• Chính sách tiền lương, đặc biệt là tiền lương tối thiểu vùng và hệ thống thang bảng lương, đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định quan hệ lao động và phát triển kinh tế tại tỉnh Bắc Ninh.
• Mức lương tối thiểu vùng hiện nay chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sống tối thiểu của người lao động, dẫn đến nhiều tranh chấp và đình công.
• Hệ thống thang bảng lương trong các doanh nghiệp còn nhiều bất cập, chưa thực sự khuyến khích người lao động nâng cao năng lực và hiệu quả công việc.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách tiền lương, tăng cường tuyên truyền, kiểm tra và phát triển thương lượng tập thể nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng chính sách.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 1-2 năm, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và đối tượng nghiên cứu để cập nhật chính sách phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội.

Quý độc giả và các nhà quản lý được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả quản lý chính sách tiền lương, góp phần xây dựng môi trường lao động hài hòa, ổn định và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ TIỀN LƯƠNG VÀ CHÍNH SÁCH TIỀN LƯƠNG 1.1 Khái niệm và bản chất của tiền lương Tiền lương không chỉ là phạm trù kinh tế mà còn là yếu tố hàng đầu của các chính sách xã hội liên quan trực tiếp đến đời sống xã hội. Có nhiều quan niệm khác nhau về tiền lương phụ thuộc vào các thời kỳ khác nhau và góc độ nhìn nhận khác nhau. Theo quan niệm của chủ nghĩa Mác: “Tiền lương là một phần của thu nhập quốc doanh mà Nhà nước xã hội chủ nghĩa phân phối cho người lao động làm việc trong khu vực nền kinh tế quốc dân dưới hình thức tiền tệ căn cứ vào số lượng và chất lượng lao động của mỗi người đã cống hiến”. Ở nước ta trong thời kỳ bao cấp, chúng ta đã từng quan niệm rằng: “Tiền lương là một bộ phận của thu nhập quốc dân được Nhà nước phân phối có kế hoạch cho người lao động căn cứ vào số lượng và chất lượng của mỗi người đã cống hiến”.

Theo quan niệm này, tiền lương mang nặng tính chất bao cấp, bình quân, dàn đều. Nó chưa đảm bảo được nguyên tắc phân phối tiền lương theo lao động, chưa khuyến khích nâng cao trình độ chuyên môn và tính chủ động sáng tạo của người lao động. Kết quả là đã không gắn được lợi ích của người lao động với thành quả mà họ đã sáng tạo ra,. Khi chuyển nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường, mọi người được tự do mua, bán sức lao động của mình, vì thế sức lao động được nhìn nhận như một hàng hoá và tiền lương chính là giá cả của sức lao động.

Lúc này, Đảng và Nhà nước ta đã nhận định “Tiền lương là giá cả của sức lao động, được hình thành qua sự thoả thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động thông qua hợp đồng, phù hợp với các quan hệ lao 9 z động của nền kinh tế thị trường đang trong quá trình hoàn thiện theo định hướng xã hội chủ nghĩa”. Điều đó có nghĩa là tiền lương là phải được trả theo đúng giá trị sử dụng lao động, phải coi tiền lương như một động lực thúc đẩy từng cá nhân người lao động hăng say làm việc, nhưng phải tránh tính chất bình quân. Có thể cùng trình độ chuyên môn, cùng bậc thợ, nhưng tiền lương lại rất khác nhau do hiệu quả sản xuất khác nhau hay do giá trị sức lao động khác nhau. Quan điểm mới này về tiền lương đã tạo cho việc trả lương đúng với giá trị sức lao động, tiền tệ hoá tiền lương triệt để hơn, xoá bỏ tính phân phối cấp phát và trả lương bằng hiện vật.

Đồng thời nó đã khắc phục quan điểm coi nhẹ lợi ích cá nhân như trước kia, tiền lương phải được sử dụng đúng vai trò đòn bẩy kinh tế của nó kích thích người lao động gắn bó hăng say với công việc. Dưới góc độ nghiên cứu khác thì tiền lương được quan niệm như sau: * Dưới góc độ kinh tế Tiền lương là biểu hiện bằng tiền của tất cả sức lao động, nó được hình thành trên cơ sở giá trị sức lao động thông qua sự thoả thuận mua bán giữa người có sức lao động với người thuê mướn, sử dụng sức lao động đồng thời chịu sự chi phối của các quy luật kinh tế trong đó có quy luật cung - cầu. Mặt khác, tiền lương phải bao gồm đầy đủ các yếu tố cấu thành để đảm bảo nguồn thu nhập, nguồn sống chủ yếu của bản thân và gia đình người lao động, là điều kiện để người hưởng lương hoà nhập vào đời sống xã hội. * Dưới góc độ pháp lý Theo Tổ chức lao động quốc tế (ILO ) thì: “Tiền lương là sự trả công và sự thu nhập, bất luận tên gọi, cách tính thế nào, mà có thể biểu hiện bằng tiền mặt và được ấn định bằng thoả thuận giữa người sử dụng lao động và người lao động hoặc bằng pháp luật, pháp quy quốc gia, do người sử dụng lao 10 z động trả cho người lao động theo một hợp đồng lao động viết hay bằng miệng, cho một công việc đã được thực hiện hay sẽ phải làm.” Theo quy định của Bộ luật lao động Việt Nam, “Tiền lương của người lao động do hai bên thoả thuận trong hợp đồng lao động và được trả theo năng suất lao động, chất lượng và hiệu quả công việc.

Mức lương của người lao động không được thấp hơn mức lương tối thiểu do Nhà nước quy định.” Tóm lại, dưới góc độ pháp lý, tiền lương được hiểu là số tiền mà người sử dụng lao động phải trả cho người lao động căn cứ vào năng suất, chất lượng, hiệu quả công việc, điều kiện lao động thực tế của người lao động theo quy định của pháp luật hoặc theo sự thoả thuận hợp pháp của hai bên trong khi giao kết hợp đồng lao động. Các nguyên tắc cơ bản của tiền lương - Thứ nhất, trả lương phải trên cơ sở sự thỏa thuận giữa người lao động với người sử dụng lao động không được thỏa thuận thấp hơn mức lương ấn định của Nhà nước. Nguyên tắc này làm cơ sở cho các bên khi tham gia ký kết hợp đồng lao động. Mặt khác pháp luật quy định mức lương tối thiểu là bắt buộc các bên thỏa thuận không được thấp hơn giới hạn này nhằm mục đích tôn trọng cái riêng tư của các chủ thể trong quan hệ lao động, đảm bảo tính hợp pháp của pháp luật để đảm bảo sự linh hoạt trong việc trả lương khi trong điều kiện lao động khác nhau, khu vực lao động khác nhau, tính chất công việc khác nhau thì tiền lương sẽ khác nhau và tránh được sự lạm dụng sức mua của người sử dụng lao động, đảm bảo quyền lợi cho người lao động trước sức ép của nền kinh tế thị trường, đảm bảo nhu cầu tối yếu cho người lao động.

- Thứ hai, tiền lương phải được trả theo năng suất, chất lượng lao động và hiệu quả công việc. Đây là nguyên tắc làm cơ sở cho việc hạ giá thành sản phẩm, tăng tích 11 z lũy để tái sản xuất mở rộng, tăng năng suất lao động là điều kiện để phát triển sản xuất. Mặt khác, tiền lương là biểu hiện của giá trị sức lao động và nó chịu sự chi phối bởi năng suất lao động và các quy luật cung cầu về sức lao động trên thị trường, nên khi tính lương trả cho người lao động, người sử dụng lao động phải tính đến năng suất chất lượng và hiệu quả công việc. - Thứ ba, tiền lương phải được trả trực tiếp, đầy đủ, đúng thời hạn và tại nơi làm việc.

Tiền lương là một phần thu nhập chủ yếu để đảm bảo sinh hoạt và cuộc sống của người lao động cũng như gia đình của họ. Nguyên tắc này đặt ra nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích tối đa của người lao động việc trả lương và hạn chế được nhiều nguyên nhân như: Trả lương chậm, khấu trừ tiền lương sai quy định, trả lương không đủ, gây khó khăn phiền hà hà cho người lao động. Trong một số trường hợp pháp luật cho phép chủ sử dụng lao động được trả lương thông qua cai thầu, hoặc trung gian, qua ngân hàng.nhằm mục đích quản lý được nguồn thu nhập của người lao động để người lao động thực hiện nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước và không gây phiền hà, khó khăn, nhanh gọn cho cảc các bên trong quan hệ lao động. Như vậy, tiền lương luôn được coi là đối tượng quan tâm hàng đầu của doanh nghiệp và người lao động.

Trong điều kiện nền kinh tế thị trường, tiền lương là giá cả cho một loại hàng hóa. Chính vì vậy, tiền lương mà các doanh nghiệp trả cho người lao động theo cơ chế thị trường phải đáp ứng các điều kiện: tiền lương phải thực sự là thước đo cho mỗi phát sinh tại các cơ sở kinh tế và của từng người lao động, nó là đòn bẩy kinh tế, tiền lương không phù hợp, phản ánh sai lệch sức lao động, nó sẽ cản trở tính năng động, sáng tạo của người lao động và kìm hãm sự phát triển của doanh nghiệp của nền kinh tế. Tuy nhiên sức lao động là một loại hàng hóa đặc biệt bởi thuộc tính nảy 12 z sinh giá trị và gắn liền với yếu tố con người, do đó chế độ chính sách về tiền lương do Nhà nước quy định một mặt tôn trọng sự khách quan của các quy luật cung cầu, giá trị trong thị trường, mặt khác phải xuất phát từ yêu cầu là quan tâm tới toàn diện mục đích, động cơ làm việc, các nhu cầu lợi ích kinh tế của người lao động, người sử dụng lao động và của toàn xã hội.3 Chính sách tiền lương 1. Chính sách tiền lương trong điều kiện ở nước ta hiện nay Việt Nam đã đạt được bước tiến quan trọng trong việc xác lập tiền lương tối thiểu nhưng như vậy chưa đủ.

Hệ thống pháp luật và thể chế cho thương lượng tập thể về lương cần được cải thiện và các tiêu chuẩn lao động quốc tế là khuôn khổ và những công cụ hữu hiệu để thực hiện điều này. Chính sách và thể chế xác lập tiền lương cần được cải thiện nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động đang thay đổi và đảm bảo rằng việc hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế khu vực và quốc tế sẽ mang lại lợi ích cho người lao động, doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế Việt Nam. Việt Nam đã và đang thực hiện công cuộc đổi mới, cải cách mạnh mẽ và hoàn thiện cơ chế, chính sách, trong đó có cơ chế, chính sách tiền lương, để phù hợp với thể chế kinh tế thị trường và hội nhập sâu rộng và kinh tế khu vực và toàn cầu. Tại Việt Nam, chỉ khoảng một phần ba số người có việc làm được hưởng lương, khá thấp so với trung bình của thế giới là 50%.

Tuy nhiên, Việt Nam dự kiến sẽ thu hẹp khoảng cách này vì tỷ lệ lao động hưởng lương trong tổng số lao động có việc làm sẽ tăng nhanh trong những thập niên tới. Trong năm 2013, số lao động làm công ăn lương chiếm 34,8% trong tổng số việc làm, tăng cao so với mức 16,8% của năm 1996. “Số người lao động hưởng lương đang tăng nhanh tại các quốc gia đang phát triển ở khu vực châu Á, trong đó có Việt Nam. Do vậy mức lương và sức mua của tiền lương có ảnh hưởng lớn 13 z đối với mức sống”, bà Sandra Polaski, Phó Tổng Giám đốc ILO nhận định.