CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC THỰC THI CHÍNH SÁCH TẠO VIỆC LÀM CHO LAO ĐỘNG BỊ THU HỒI ĐẤT 1. Chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư của chính quyền cấp huyện 1. Khái niệm việc làm và tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất 1. Việc làm - Việc làm là phạm trù để chỉ trạng thái phù hợp giữa sức lao động và những điều kiện cần thiết (vốn, tư liệu sản xuất, công nghệ…) để sử dụng sức lao động đó (Đại học kinh tế quốc dân, 2016).
- Tổ chức Lao động quốc tế (2014) đưa ra khái niệm: “Việc làm là những hoạt động lao động được trả công bằng tiền và bằng hiện vật”. - Điều 13, chương II Bộ Luật Lao Động nước CHXHCN Việt Nam (2012) có ghi rõ: “Mọi hoạt động lao động tạo ra nguồn thu nhập, không bị pháp luật cấm đều được thừa nhận là việc làm”. Theo khái niệm trên một hoạt động được coi là việc làm cần thoả mãn hai điều kiện: - Một là, hoạt động đó phải có ích và tạo ra thu nhập cho người lao động và cho các thành viên trong gia đình. Điều này chỉ rõ tính hữu ích và nhấn mạnh tiêu thức tạo ra thu nhập của việc làm (Quốc hội, 2012).
- Hai là, hoạt động đó không bị pháp luật ngăn cấm. Điều này chỉ rõ tính pháp lý của việc làm (Quốc hội, 2012). Vai trò của việc làm - Việc làm có vai trò quan trọng quyết định đến sự phát triển kinh tế - xã hội (Tài nguyên giáo dục mở Việt Nam, 2016). - Việc làm thường xuyên giúp cho người dân có đời sống thu nhập ổn định, giúp cho họ có khả năng dễ dàng tiếp cận với khoa học công nghệ hiện đại, đồng thời nâng cao khả năng nhận thức của người dân (Tài nguyên giáo dục mở Việt Nam, 2016).
11 - Việc làm cho lao động nông thôn sẽ góp phần thúc đẩy cơ sở hạ tầng ngày càng phát triển theo hướng ngày càng hoàn thiện. Góp phần làm giảm, thu hẹp khoảng cách giữa thành thị và nông thôn (Tài nguyên giáo dục mở Việt Nam, 2016). - Việc làm còn giúp cho người nông dân cải tạo bản thân, thông qua những quy định, nguyên tắc trong công việc mà người nông dân sẽ sống có ý thức, trách nhiệm hơn đối với bản thân và cộng đồng xung quanh (Tài nguyên giáo dục mở Việt Nam, 2016). Sự cần thiết phải tạo việc làm cho người lao động Nguyên nhân của thiếu việc làm là do: Thiếu đối tượng lao động, công cụ lao động hoặc lao động không phù hợp với yêu cầu công việc.
Cho nên, thực chất của tạo việc làm là: Làm cho người lao động phù hợp với yêu cầu của công việc; hoặc tăng thêm đối tượng lao động, hoặc tăng thêm công cụ lao động; và có cơ chế để phối hợp các yếu tố này lại với nhau; nhằm để sáng tạo ra của cải vật chất có ích cho xã hội và lao động phải có hiệu quả (Đại học kinh tế quốc dân, 2016). Nội dung tạo việc làm cho lao động nông thôn Theo Báo cáo phát triển Thế giới năm 2013 của Word Bank để giải quyết vấn đề việc làm cần phải có các cơ chế như sau: - Về phía người lao động, là phải tự mình, hoặc dựa vào các nguồn tài trợ từ gia đình, từ các tổ chức xã hội…để tham gia đào tạo, phát triển, nắm vững một nghề nghiệp nhất định (Word bank, 2013). - Về phía Nhà nước, ban hành các luật, cơ chế chính sách liên quan trực tiếp đến người lao động và người sử dụng lao động (Word bank, 2013). - Về phía người sử dụng lao động, cần có thông tin về thị trường đầu vào và đầu ra không chỉ tạo ra chỗ làm việc mà còn duy trì và phát triển chỗ làm việc (Word bank, 2013).
Các nhân tố ảnh hưởng đến tạo việc làm cho lao động nông thôn * Điều kiện tự nhiên: Điều kiện tự nhiên của một quốc gia, một vùng, một thành phố, một địa phương đã có sẵn, ngoài ý muốn chủ quan của con người. Đó có 12 thể là đất đai, màu mỡ hay không màu mỡ, phù hợp với loại cây trồng nào; hay điều kiện khí hậu, thuỷ văn thuận lợi hay bất lợi cho phát triển các loại cây trồng, vật nuôi,. Trên thế giới có nhiều nước rất giàu tài nguyên thiên nhiên, đất đai rộng lớn thuận lợi cho phát triển các ngành sản xuất và thu hút lao động. Còn đối với những nước không được thiên nhiên ưu đãi, đất đai chật hẹp, nghèo tài nguyên, họ có vốn, có công nghệ kỹ thuật hiện đại, máy móc tiên tiến, phương pháp quản lý tiên tiến nên đã tạo ra được nhiều việc làm mới và việc làm có chất lượng cao (các nguồn lực chính để phát triển kinh tế - xã hội, 2015).
* Dân số: Dân số vừa là yếu tố của sản xuất, vừa là yếu tố của tiêu dùng. Xét trên phương diện là yếu tố của tiêu dùng, các kết quả dân số: quy mô, cơ cấu, phân bố, chất lượng dân số quy định quy mô, cơ cấu, chất lượng, sự phân bố các ngành nghề, các lĩnh vực sản xuất của xã hội. Sản xuất cho ai; sản xuất cái gì, khi nào, ở đâu, chất lượng sản phẩm hàng hoá ra sao.là do số lượng, cơ cấu, chất lượng dân số quy định. * Cơ chế, chính sách kinh tế - xã hội của nhà nước: Cơ chế chính sách của chính phủ quốc gia, của chính quyền địa phương, các quy định của chủ doanh nghiệp là nhóm nhân tố quan trọng tạo việc làm cho người lao động.
Trong mỗi thời kỳ khác nhau, chính phủ sẽ đề ra những chính sách cụ thể, tạo hành lang pháp lý cho phát triển sản xuất, cải thiện đời sống, mở rộng hoặc thu hẹp việc làm của ngành này hay ngành khác, tạo môi trường để người sử dụng lao động và người lao động gặp nhau. * Công tác đào tạo nghề, hướng nghiệp: Hướng nghiệp là những biện pháp hướng dẫn, định hướng cho người lao động lựa chọn những nghành nghề, nghành học, trình độ đào tạo phù hợp; chủ động, sáng tạo trong học tập, am hiểu ngành, nghề để họ đi vào lao động nghề nghiệp, nhằm sử dụng hợp lý tiềm năng lao động của đất nước, góp phần nâng cao năng suất lao động. Ngoài ra công tác đào tạo nghề còn giúp cho người học có những nhận định đúng đắn về nghề nghiệp mình đang theo học, phù hợp với điều kiện của người học (Cao đẳng nghề kỹ thuật công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 2016). Khái niệm và mục tiêu của chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư 1.
Khái niệm về chính sách tạo việc làm cho lao động Chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất là tổng thể các quan điểm, tư tưởng, các giải pháp mà Nhà nước sử dụng để để tác động lên các đối tượng và khách thể quản lý nhằm giải quyết vấn đề chính sách, thực hiện những mục tiêu về việc làm cho người lao động sau thu hồi đất (Giáo trình chính sách kinh tế - xã hội, Đại học Kinh tế quốc dân). Chính sách tạo việc làm là một trong những chính sách xã hội cơ bản của mọi quốc gia, góp phần đảm bảo an toàn, ổn định và phát triển kinh tế, xã hội. Mục tiêu của chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư Chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất là một bộ phận của chính sách việc làm nói chung góp phần đảm bảo ASXH, ổn định và phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Do đó mục tiêu của chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất bao gồm các mục tiêu chung sau: - Chuyển dịch cơ cấu lao động và việc làm của người lao động bị thu hồi đất theo hướng tăng tỷ trọng việc làm trong khu vực công nghiệp, dịch vụ, đảm bảo việc làm thường xuyên, ổn định.
- Nâng cao thu nhập từ việc làm, cải thiện đời sống vật chất, tình thần cho người lao động bị thu hồi đất. Mục tiêu này được cụ thể hóa bằng thu nhập bình quân đầu người. - Tạo thêm việc làm phù hợp cho lao động bị thu hồi đất. Nghĩa là người lao động bị thu hồi đất có khả năng lao động đều có việc làm phù hợp.
Mục tiêu này được cụ thể hóa về số lượng việc làm được tạo ra hằng năm, giảm tỷ lệ thất nghiệp cho lao đồng, 1. Nguyên tắc của chính sách Trong quá trình thực hiện mục tiêu của chính sách tạo việc làm cho lao động bi thu hồi đất phải tuân thủ các nguyên tắc sau: - Phải thực hiện theo các quy định của Nhà nước; 14 - Đảm bảo cân đối, hài hòa lợi ích của Nhà nước, người sử dụng đất, người bị thu hồi đất và nhà đầu tư; - Đảm bảo công khai, minh bạch, dân chủ trong quá trình thực hiện. Chủ thể và đối tượng chính sách - Nhà nước là chủ thể ban hành và cũng là chủ thể đóng vai trò chủ đạo trong việc tổ chức thực thi chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất, nhà nước ở đây được hiểu là cơ quan có thẩm quyền trong bộ máy nhà nước, bao gồm Quốc hội, Chính phủ, các Bộ (chính sách quốc gia), chính quyền địa phương các cấp (chính sách địa phương). Ngoài ra, các tổ chức ngoài nhà nước như Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội (tình nguyện, thiện nguyện, từ thiện vì cộng đồng…) và cộng đồng dân cư cũng đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần hiện thực hóa các chính sách tạo việc làm cho lao động do nhà nước, chính quyền ban hành.
Nhà nước đóng vai trò chủ đạo, đồng thời việc thực thi chính sách tạo việc làm cho lao động phải được xã hội hóa cao, huy động sự tham gia rộng rãi của mọi tổ chức, đơn vị, gia đình, cá nhân và của toàn xã hội. - Đối tượng của chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất là mọi người dân thuộc diện bị thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư, kể cả những người trong đối tượng lao động, người chưa đến tuổi lao động và người hết tuổi lao động. Bên cạnh đối tượng thụ hưởng còn các bên liên quan khác như các cơ sở sản xuất kinh doanh, các doanh nghiệp. Nội dung của chính sách tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư 1.