phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề chung về chính sách quản lý nhà nƣớc về lao động nƣớc ngoài. Chƣơng 2: Chính sách quản lý lao động nƣớc ngoài của Singapore. Chƣơng 3: Bài học kinh nghiệm chính sách quản lý lao động nƣớc ngoài của Singapore đối với Việt nam. 7 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ LAO ĐỘNG NƢỚC NGOÀI 1.
DI CHUYỂN LAO ĐỘNG QUỐC TẾ VÀ NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ LAO ĐỘNG NƢỚC NGOÀI 1. Nguyên nhân, đặc điểm và phân loại di chuyển lao động quốc tế * Nguyên nhân của di chuyển lao động quốc tế Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế của đất nƣớc, chúng ta đang đối mặt với những vấn đề cần phải giải quyết về ngƣời lao động nƣớc ngoài và những vấn đề nẩy sinh trong quá trình sử dụng và quản lý lực lƣợng lao động này. Tuy nhiên, cho đến nay chƣa có một công trình nghiên cứu nào tiếp cận vấn đề lao động nƣớc ngoài ở Việt Nam một cách hệ thống và toàn diện. Do vậy, có thể nói việc quản lý lao động nƣớc ngoài tại Việt Nam đang là một trong những vấn đề xã hội bức xúc cần phải đƣợc xem xét nghiên cứu một cách nghiêm túc và khoa học.
Hiện nay chúng ta thấy rằng có nhiều nghiên cứu liên quan tới vấn đề di chuyển lao động, đặc biệt tập trung nhiều ở khu vực Châu Á. Di chuyển lao động là vấn đề tất yếu mà các quốc gia đang phát triển phải đối mặt trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Nghiên cứu về xu thế và yếu tố tác động tới việc di cƣ lao động là một trong những mảng nghiên cứu đƣợc nhiều tổ chức quan tâm nghiên cứu, đặc biệt là tổ chức Lao động quốc tế (ILO). ILO tiến hành nhiều nghiên cứu liên quan tới vấn đề di cƣ lao động Di chuyển lao động quốc tế là một hiện tƣợng bình thƣờng, và ngày càng xảy ra thƣờng xuyên hơn của thị trƣờng lao động.
Nền kinh tế càng phát triển, hiện tƣợng này càng phổ biến, và là điều kiện không thể thiếu của sự phát triển lành mạnh. Muốn đẩy nhanh sự phát triển kinh tế-xã hội thì các 8 quốc gia phải khôn ngoan đối mặt với hiện tƣợng di chuyển của những ngƣời lao động nói chung và ngƣời lao động tri thức nói riêng, có chính sách "trọng dụng" họ, tạo mọi điều kiện (về vật chất và tinh thần) để họ làm việc có hiệu quả. Theo các chuyên gia kinh tế, có 4 nhóm nguyên nhân cơ bản sau dẫn đến sự di chuyển lao động quốc tế Di chuyển lao động quốc tế là do kết quả của quá trình toàn cầu hóa. Quá trình toàn cầu hoá làm tăng chênh lệch thu nhập giữa các quốc gia.
Mức chênh lệch ngày càng tăng về trình độ phát triển giữa các quốc gia, dẫn tới sự phát triển không đồng đều về kinh tế xã hội. Quá trình toàn cầu hóa và những chính sách di cƣ chọn lựa ngày càng tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển lao động quốc tế. Lao động càng có trình độ chuyên môn cao càng có xu hƣớng di cƣ nhiều. Và trình độ giáo dục chính là nhân tố thúc đẩy tốc độ di chuyển lao động.
Giáo dục cũng làm tăng khả năng di chuyển lao động ra nƣớc ngoài. Toàn cầu hóa đƣợc thể hiện mạnh trong những năm 1990 đó là cuộc cách mạng công nghệ thông tin và sự liên kết kinh tế của thị trƣờng sản phẩm Di chuyển lao động quốc tế là hậu quả của sự khan hiếm lao động của nƣớc nhận lao động. Sự khan hiếm lao động đƣợc phản ánh thông qua việc trả lƣơng cho lao động cao hơn mức thu nhập của lao động trong nƣớc. Di chuyển lao động quốc tế đƣợc đặc trƣng bởi “cầu kéo” từ phía các nƣớc nhận lao động.
Các chính sách di chuyển lao động của nƣớc nhận lao động phản ánh sự thiếu hụt của thị trƣờng lao động trong nƣớc. Kết hợp cùng với những tác động của sự chọn lựa từ phía nƣớc gửi lao động, điều này sẽ dẫn đến tỉ lệ di chuyển vốn nhân lực có chuyên môn cao từ các nƣớc đang phát triển tới các nƣớc phát triển. Do chính sách "thu hút nguồn nhân lực" của các nƣớc phát triển. Sự “di chuyển” ngày càng tăng của “nguồn nhân lực” là do nƣớc nhận lao động đã dành cho họ những điều kiện làm việc tốt hơn, thu nhập cao hơn, môi trƣờng phát huy trí tuệ tốt hơn,… Trong số 150 triệu ngƣời tham gia các hoạt động 9 khoa học và công nghệ trên thế giới, thì 90% số họ sinh sống và làm việc ở 7 nƣớc công nghiệp phát triển nhất; riêng Mỹ và Canada chiếm khoảng 25%.
Do các nƣớc đang phát triển không có đủ phƣơng tiện và điều kiện để đối phó với sự mất mát nguồn nhân lực khoa học, không phát huy và khai thác hết đƣợc tiềm năng của đội ngũ các nhà khoa học. Trong khi đó, điều kiện làm việc của các nhà khoa học ở các nƣớc phát triển thuận lợi hơn nhiều. Sự chênh lệch về mức thu nhập trong cùng một chức danh khoa học giữa hai nhóm nƣớc lên đến 12 lần. Ở các nƣớc đang phát triển, các ngành công nghiệp, công nghệ và các trƣờng đại học không có khả năng kết hợp với nhau để làm việc, từ đó gây ra cảm giác thất vọng thúc đẩy “lao động có chuyên môn” di chuyển.
Do thiếu dịch vụ bảo hiểm và cơ chế quản lý rủi ro. Ở các nƣớc phát triển rủi ro trong thu nhập đƣợc tối thiểu hóa thông qua thị trƣờng bảo hiểm của tƣ nhân và chính phủ. Song ở các nƣớc đang phát triển do cơ chế quản lý rủi ro không hoàn hảo, ngƣời lao động khó có khả năng tiếp cận đƣợc thị trƣờng bảo hiểm. Do vậy, ngƣời lao động có xu hƣớng di chuyển về thị trƣờng lao động có bảo hiểm để tối đa hóa nguồn thu nhập và tối thiểu hóa những mất mát, rủi ro.
Những lao động tri thức, có chuyên môn cao hơn ai hết lại là những ngƣời nhận thức rõ điều này. Và do những hạn chế, yếu kém trong cơ chế, chính sách ở các nƣớc đang phát triển đã tạo ra dòng di chuyển lao động quốc tế mạnh. * Đặc điểm của di chuyển lao động quốc tế Tình trạng bất bình đẳng là nguyên nhân chính thúc đẩy con ngƣời di chuyển nơi làm việc. Khủng hoảng tài chính toàn cầu thúc đẩy lao động di chuyển trong khu vực các nƣớc đang phát triển ngày càng tăng nhanh và mang những đặc trƣng nổi bật.
Thứ nhất, đa số lao động di chuyển từ các nƣớc đang phát triển không có nghề nghiệp hoặc bán chuyên nghiệp 10 Lao động di chuyển từ các nƣớc đang phát triển chủ yếu là lao động phổ thông. Do không có chuyên môn nghề nghiệp nên lao động thƣờng tập trung vào những lĩnh vực nhƣ xây dựng, khai mỏ, nông nghiệp và giúp vịêc gia đình. Lao động Trung Quốc di cƣ sang châu Phi trong thập kỷ đầu thể kỷ XXI tăng rất nhanh, chủ yếu là nông dân, công nhân xây dựng, công nhân hầm mỏ, lao động tiểu thƣơng. Tuy nhiên, những nƣớc tiếp nhận nguồn lao động này từ các nƣớc đang phát triển có thời hạn không dài (thƣờng chỉ trong khoảng thời gian từ 3-5 năm) nhằm mục đích tránh những hậu quả xã hội của nhóm lao động di cƣ không nghề hoặc bán chuyên nghiệp để lại.
Thứ hai, lao động di chuyển tăng nhanh thể hiện ở mức tăng liên kết thị trƣờng lao động Singapore phát triển kinh tế dựa vào chiến lƣợc sử dụng lao động di cƣ thông qua cơ chế quota và thu thuế. Từ những năm 1980 sự bùng nổ kinh tế của Malaysia và Thái Lan dẫn tới việc thiếu hụt lao động ở các nƣớc này. Do đó, Malaysia và Thái Lan đã thực hiện chiến lƣợc mở cửa đối với lao động di cƣ từ các nƣớc khác trong khu vực. ASEAN đang tập trung phát triển một thị trƣờng chung đối với việc di chuyển tự do ngƣời lao động và xóa bỏ yêu cầu visa từ lao động trong khu vực.
Philippin là nƣớc có số lao động di cƣ ra nƣớc ngoài nhiều nhất - đó là những chuyên gia và lao động có kỹ năng, chuyên môn - di cƣ tới các nƣớc khác nhau trên toàn thế giới. Một số nhóm có chuyên môn, kỹ năng nhất định thì chỉ di cƣ tới một số nƣớc. Ví dụ, lao động giúp việc gia đình chủ yếu tập trung ở Hồng Công và Saudi Arabia; lao động trong lĩnh vực nghệ thuật di cƣ tới Nhật Bản, Hàn Quốc và các nƣớc Đông Nam Á khác. Các chuyên gia công nghệ thông tin và y tá di cƣ tới Mỹ và Anh.
Rõ ràng, sự chuyên môn hóa thị trƣờng lao động làm tăng mối liên kết thị trƣờng giữa các quốc gia trong khu vực. 11 Thứ ba, di cƣ lao động từ khu vực nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ diễn ra mạnh ở những nƣớc có tốc độ tăng trƣởng nhanh Làn sóng di cƣ lao động từ khu vực nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ diễn ra mạnh nhất ở Trung Quốc, Campuchia và Việt Nam – những nƣớc có mức tăng trƣởng kinh tế nhanh kể từ năm 1995. Khi Trung Quốc thực hiện chính sách cải cách và mở cửa kinh tế từ năm 1978, đã có khoảng 130 triệu ngƣời Trung Quốc di chuyển từ nông thôn lên thành phố để tìm kiếm việc làm (chƣa tính đến số di chuyển ra nƣớc ngoài làm việc). Dòng di cƣ này, theo Liên hợp quốc, là lớn nhất trên thế giới, đã tiếp sức cho mức độ tăng trƣởng thần kỳ của Trung Quốc, cải thiện điều kiện sống cho những ngƣời lao động nghèo đói.
Năm 1978, Trung Quốc có 283 triệu lực lƣợng lao động nông nghiệp, chiếm 93% tổng lực lƣợng lao động xã hội. Cùng với sự phát triển và cải cách kinh tế, qui mô di chuyển lao động từ nông thôn ra thành phố ngày càng tăng. Khác với các nƣớc đang phát triển khác, di chuyển lao động Trung Quốc đặc trƣng bởi những xu hƣớng lan truyển nhanh do sự phân chia lịch sử tồn tại giữa nông thôn và thành thị của hệ thống hukou. Thời kỳ đầu cải cách chỉ có một số lƣợng nhỏ lao động di cƣ, chủ yếu tập trung ở những lao động thủ công.
Cùng với mức tăng của năng suất lao động nông nghiệp, lực lƣợng lao động nông nghiệp bắt đầu chuyển ra ngoài khu vực với qui mô ngày càng lớn. Đặc biệt sự bùng nổ kinh tế sau năm 1992 dẫn tới qui mô di chuyển lao động tăng rất nhanh.