Chính sách của Chính phủ Hàn Quốc và sự phát triển của các chaebol: Bài học cho Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chính sách của chính phủ hàn quốc đối với sự hình thành và phát triển của các chaebol và bài học, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Cẩm Vân
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Phương Thảo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị xã hội chủ nghĩa
• Đề tài: Chính sách của Chính Phủ Hàn Quốc Đối Với Sự Hình Thành Và Phát Triển Của Các Chaebol Và Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TẬP ĐOÀN KINH TẾ VÀ VAI TRÒ CỦA CHÍNH PHỦ ĐỐI VỚI VIỆC HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ
• 1.1. Những vấn đề chung về tập đoàn kinh tế
• 1.2. Khái niệm tập đoàn kinh tế
• 1.3. Các phương thức hình thành tập đoàn kinh tế
• 1.4. Vai trò của các tập đoàn kinh tế đối với sự phát triển kinh tế của nền kinh tế quốc dân
• 1.5. Vai trò của Chính phủ với sự hình thành và phát triển của các tập đoàn kinh tế
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH PHỦ ĐỐI VỚI SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC CHAEBOL TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP
• 2.1. Đặc điểm của các chaebol Hàn Quốc
• 2.1.1. Đặc điểm về qui mô
• 2.1.2. Đặc điểm về cơ cấu sở hữu
• 2.1.3. Đặc điểm về lĩnh vực và thị trường hoạt động kinh doanh
• 2.1.4. Đặc điểm cơ cấu bộ máy tổ chức quản lý
• 2.2. Các chính sách của chính phủ và tác động của chúng đến sự hình thành và phát triển của các chaebol trong quá trình phát triển công nghiệp
• 2.2.1. Khái quát quá trình phát triển công nghiệp của Hàn Quốc
• 2.2.2. Các chính sách của chính phủ đối với các chaebol
• 2.2.2.1. Giai đoạn trước năm 1997
• 2.2.2.2. Giai đoạn sau 1997 đến nay
• 2.2.3. Tác động của chính sách đối với sự hình thành và phát triển của các chaebol
• 2.2.3.1. Giai đoạn trước năm 1997
• 2.2.3.2. Giai đoạn 1997 đến nay
• 2.2.4. Đánh giá những bài học kinh nghiệm của Hàn Quốc đối với việc hình thành và phát triển của các chaebol
• 3. CHƯƠNG 3: VẬN DỤNG KINH NGHIỆM CỦA HÀN QUỐC VÀO VIỆC XÂY DỰNG CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về tập đoàn kinh tế tại Việt Nam
• 3.2. Những nét tương đồng của Việt Nam và Hàn Quốc và Quan điểm vận dụng các bài học kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 3.2.1. Những nét tương đồng của Việt Nam và Hàn Quốc
• 3.2.2. Quan điểm vận dụng các bài học kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 3.3. Một số giải pháp về chính sách nhằm thúc đẩy quá trình hình thành các tập đoàn kinh tế nhà nước của Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Những vấn đề chung về tập đoàn kinh tế và vai trò của chính phủ

Tập đoàn kinh tế, hay còn gọi là chaebol Hàn Quốc, là những tổ hợp công nghiệp lớn, thường thuộc sở hữu của các gia đình hoặc nhóm gia đình. Chúng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Hàn Quốc. Chính phủ Hàn Quốc đã có những chính sách kinh tế hỗ trợ mạnh mẽ cho sự hình thành và phát triển của các doanh nghiệp lớn này. Các chaebol không chỉ tạo ra việc làm mà còn thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào chính sách của chính phủ cũng dẫn đến những rủi ro, đặc biệt là trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế. Việc nghiên cứu vai trò của chính phủ trong việc hình thành và phát triển các tập đoàn kinh tế là cần thiết để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa chính phủ và các chaebol.

1.1 Khái niệm tập đoàn kinh tế

Tập đoàn kinh tế là một tổ hợp các liên kết pháp nhân kinh doanh, hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Chúng có thể được hình thành qua nhiều phương thức như mở rộng quy mô, sáp nhập hoặc hợp nhất. Các chaebol Hàn Quốc là ví dụ điển hình cho mô hình này, với sự hỗ trợ của chính phủ trong việc phát triển và mở rộng quy mô. Sự hình thành của các chaebol không chỉ là kết quả của sự cạnh tranh mà còn là sự can thiệp của chính phủ thông qua các chính sách công nghiệp.

1.2 Vai trò của chính phủ trong sự hình thành và phát triển các chaebol

Chính phủ Hàn Quốc đã đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các chaebol thông qua các chính sách tín dụng ưu đãi và các biện pháp khuyến khích đầu tư. Sự hỗ trợ này đã giúp các chaebol phát triển mạnh mẽ, tạo ra những sản phẩm cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào chính sách của chính phủ cũng dẫn đến những hệ lụy tiêu cực, như sự hình thành của các mối quan hệ thân quen giữa chính phủ và các chaebol, điều này có thể gây ra những rủi ro cho nền kinh tế.

II. Chính sách của chính phủ đối với sự hình thành và phát triển của các chaebol

Chính phủ Hàn Quốc đã thực hiện nhiều chính sách kinh tế nhằm thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các chaebol. Trong giai đoạn trước năm 1997, các chính sách này chủ yếu tập trung vào việc cung cấp tín dụng ưu đãi và hỗ trợ đầu tư cho các doanh nghiệp lớn. Tuy nhiên, sau khủng hoảng kinh tế năm 1997, chính phủ đã phải điều chỉnh các chính sách này để giảm thiểu rủi ro và tăng cường tính cạnh tranh của các chaebol. Việc đánh giá tác động của các chính sách này là rất quan trọng để rút ra bài học cho Việt Nam trong việc xây dựng các tập đoàn kinh tế nhà nước.

2.1 Đặc điểm của các chaebol Hàn Quốc

Các chaebol Hàn Quốc có những đặc điểm nổi bật như quy mô lớn, cơ cấu sở hữu gia đình và sự đa dạng trong lĩnh vực hoạt động. Chúng thường có mối liên kết chặt chẽ với chính phủ, điều này giúp chúng dễ dàng tiếp cận các nguồn lực và hỗ trợ từ nhà nước. Tuy nhiên, sự phụ thuộc này cũng tạo ra những thách thức trong việc duy trì tính cạnh tranh và phát triển bền vững.

2.2 Tác động của chính sách đối với sự phát triển của chaebol

Chính sách của chính phủ đã có tác động tích cực đến sự hình thành và phát triển của các chaebol, giúp họ mở rộng quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, những chính sách này cũng dẫn đến sự hình thành của các mối quan hệ thân quen, gây ra những rủi ro cho nền kinh tế. Việc đánh giá tác động của các chính sách này là cần thiết để rút ra bài học cho Việt Nam trong việc xây dựng các tập đoàn kinh tế nhà nước.

III. Vận dụng kinh nghiệm của Hàn Quốc vào việc xây dựng các tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam

Việt Nam có thể học hỏi từ kinh nghiệm của Hàn Quốc trong việc xây dựng và phát triển các tập đoàn kinh tế nhà nước. Những chính sách hỗ trợ từ chính phủ, cùng với việc tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh, sẽ giúp các doanh nghiệp nhà nước phát triển bền vững. Việc áp dụng các bài học từ Hàn Quốc sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế hiệu quả hơn.

3.1 Những nét tương đồng giữa Việt Nam và Hàn Quốc

Việt Nam và Hàn Quốc có nhiều điểm tương đồng trong quá trình phát triển kinh tế, đặc biệt là trong việc thực hiện chính sách công nghiệp hóa. Cả hai quốc gia đều có xuất phát điểm tương tự khi chuyển sang nền kinh tế thị trường. Những kinh nghiệm của Hàn Quốc có thể là những gợi ý quý giá cho Việt Nam trong việc xây dựng các tập đoàn kinh tế nhà nước.

3.2 Giải pháp chính sách cho Việt Nam

Để thúc đẩy quá trình hình thành các tập đoàn kinh tế nhà nước, Việt Nam cần xây dựng các chính sách hỗ trợ mạnh mẽ, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp phát triển. Việc áp dụng các bài học từ Hàn Quốc, như chính sách tín dụng ưu đãi và hỗ trợ đầu tư, sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, việc hình thành và phát triển các tập đoàn kinh tế lớn đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế quốc dân. Tại Hàn Quốc, các Chaebol – những tập đoàn kinh tế gia đình quy mô lớn – đã trở thành động lực chính thúc đẩy công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước. Đầu thập niên 1990, 30 Chaebol lớn nhất chiếm tới 90% GDP và 60% giá trị xuất khẩu của Hàn Quốc, minh chứng cho vai trò quan trọng của các tập đoàn này trong nền kinh tế. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 đã làm bộc lộ những hạn chế trong mô hình phát triển dựa trên sự ưu đãi của chính phủ đối với Chaebol, dẫn đến sự phá sản hàng loạt và đặt ra nhiều bài học kinh nghiệm quý giá.

Luận văn tập trung phân tích chính sách của chính phủ Hàn Quốc trong việc hình thành và phát triển các Chaebol từ giai đoạn công nghiệp hóa đến sau khủng hoảng 1997, đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm để vận dụng vào việc xây dựng các tập đoàn kinh tế nhà nước tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ công nghiệp nặng, cơ cấu lại ngành công nghiệp và cải cách tài chính ngân hàng trong giai đoạn 1962-2005. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ vai trò của chính phủ trong việc thúc đẩy sự phát triển của các Chaebol, đánh giá tác động tích cực và tiêu cực của các chính sách, từ đó đề xuất giải pháp phù hợp cho Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

Việc nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam thông qua việc xây dựng các tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững và hội nhập quốc tế hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết kinh tế chính: lý thuyết phát triển công nghiệp và lý thuyết vai trò của nhà nước trong kinh tế thị trường. Lý thuyết phát triển công nghiệp nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng các ngành công nghiệp trọng điểm và thúc đẩy xuất khẩu để tăng trưởng kinh tế. Lý thuyết vai trò nhà nước đề cập đến việc chính phủ không chỉ tạo môi trường kinh tế thuận lợi mà còn trực tiếp can thiệp thông qua các chính sách tài chính, tín dụng và quản lý để hỗ trợ doanh nghiệp phát triển.

Mô hình nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa chính sách công nghiệp hóa, chính sách tín dụng ưu đãi và sự phát triển của các Chaebol. Các khái niệm chính bao gồm: Chaebol (tập đoàn kinh tế gia đình Hàn Quốc), chính sách tín dụng ưu đãi, đa dạng hóa ngành nghề, và cải cách tài chính ngân hàng. Luận văn cũng phân tích các giai đoạn phát triển công nghiệp của Hàn Quốc qua các kế hoạch 5 năm, làm cơ sở đánh giá tác động của chính sách đến sự hình thành và phát triển của các Chaebol.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích sự phát triển của các Chaebol trong bối cảnh chính sách của chính phủ Hàn Quốc. Phương pháp phân tích so sánh được áp dụng để đối chiếu kinh nghiệm của Hàn Quốc với thực tiễn xây dựng tập đoàn kinh tế nhà nước tại Việt Nam.

Nguồn dữ liệu chính là các tài liệu thứ cấp, bao gồm báo cáo kinh tế, số liệu thống kê của chính phủ Hàn Quốc, các nghiên cứu học thuật và tài liệu pháp luật liên quan đến chính sách công nghiệp và tài chính. Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào 30 Chaebol lớn nhất Hàn Quốc trong giai đoạn 1962-2005, với các số liệu cụ thể về GDP, xuất khẩu, vốn vay và cơ cấu sở hữu.

Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu từ giai đoạn công nghiệp hóa (1962) đến sau khủng hoảng tài chính (2005), nhằm đánh giá tác động của các chính sách qua từng giai đoạn phát triển kinh tế và cải cách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò quan trọng của chính phủ trong hình thành và phát triển Chaebol: Chính phủ Hàn Quốc đã áp dụng chính sách công nghiệp hóa hướng xuất khẩu, ưu đãi tín dụng với lãi suất thấp (ví dụ, giai đoạn 1966-1972, lãi suất tín dụng xuất khẩu chỉ 6,1% so với lãi suất chung 22,3%), tạo điều kiện cho các Chaebol mở rộng quy mô và đa dạng hóa ngành nghề. 30 Chaebol lớn nhất chiếm tới 90% GDP và 60% giá trị xuất khẩu vào đầu thập niên 1990.

2. Chính sách tín dụng ưu đãi thúc đẩy tăng trưởng nhanh: Tỷ lệ xuất khẩu/GNP tăng từ 2,4% năm 1961 lên 11,2% năm 1971, tỷ lệ đầu tư trong nước tăng từ 11,8% lên 24,6% trong cùng giai đoạn. Các khoản vay ưu đãi giúp các Chaebol như POSCO trở thành nhà sản xuất thép hàng đầu thế giới với công suất 21 triệu tấn.

3. Tác động tiêu cực của chính sách ưu đãi: Việc cấp tín dụng dễ dàng và bảo lãnh chéo giữa các công ty thành viên dẫn đến nợ xấu và rủi ro tài chính cao. Năm 1997, 8 Chaebol phá sản, nợ xấu lên tới 52 tỷ USD, chiếm 17% tổng số tiền cho vay của ngân hàng. Mô hình quản lý gia đình và sự ỷ lại vào chính phủ làm giảm hiệu quả hoạt động và tăng rủi ro phá sản.

4. Cải cách sau khủng hoảng 1997: Chính phủ Hàn Quốc đã thành lập Ủy ban Giám sát Tài chính, chi 149,6 nghìn tỷ won để cơ cấu lại ngân hàng và doanh nghiệp, áp dụng các quy định nghiêm ngặt về cho vay và quản lý rủi ro. Các Chaebol được yêu cầu tập trung vào 4 ngành trọng điểm: hóa chất, năng lượng, điện tử viễn thông và dịch vụ tài chính, giảm số chi nhánh và tỷ lệ nợ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân thành công của các Chaebol gắn liền với chính sách công nghiệp hóa có định hướng rõ ràng, sự hỗ trợ tín dụng ưu đãi và quản lý nhà nước chặt chẽ trong giai đoạn đầu phát triển. So với các mô hình tập đoàn kinh tế khác như Keiretsu Nhật Bản hay Jituanque Đài Loan, Chaebol có quy mô đa dạng hóa rộng và phạm vi hoạt động quốc tế lớn hơn.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá mức vào chính sách ưu đãi và tín dụng dễ dãi đã tạo ra các rủi ro tài chính nghiêm trọng, dẫn đến khủng hoảng năm 1997. Việc cải cách sau khủng hoảng đã giúp ổn định nền kinh tế và nâng cao tính cạnh tranh của các Chaebol trên thị trường quốc tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng GDP, tỷ lệ xuất khẩu/GNP, và bảng so sánh tỷ lệ nợ/vốn cổ phần của các Chaebol qua các giai đoạn để minh họa rõ hơn tác động của chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng chính sách tín dụng ưu đãi có chọn lọc: Việt Nam cần áp dụng chính sách tín dụng với lãi suất thấp cho các ngành công nghiệp trọng điểm, ưu tiên các tập đoàn kinh tế nhà nước có tiềm năng phát triển bền vững. Thời gian thực hiện trong 5 năm, do Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì phối hợp với Ngân hàng Nhà nước.

2. Định hướng phát triển đa dạng hóa ngành nghề có trọng tâm: Khuyến khích các tập đoàn nhà nước tập trung vào một số ngành công nghiệp mũi nhọn, tránh dàn trải đầu tư. Mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế trong vòng 3-5 năm, do Bộ Công Thương và các tập đoàn phối hợp thực hiện.

3. Cải cách quản trị và minh bạch tài chính: Áp dụng các quy định nghiêm ngặt về quản lý rủi ro, minh bạch tài chính và kiểm soát nợ xấu trong các tập đoàn kinh tế nhà nước. Thời gian triển khai 2-3 năm, do Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước giám sát.

4. Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực và ứng dụng công nghệ cao: Đầu tư phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và ứng dụng công nghệ hiện đại để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh. Kế hoạch dài hạn 5-10 năm, phối hợp giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các tập đoàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách kinh tế: Giúp hiểu rõ vai trò của chính phủ trong phát triển tập đoàn kinh tế, từ đó xây dựng chính sách phù hợp cho Việt Nam.

2. Lãnh đạo các tập đoàn kinh tế nhà nước: Nắm bắt kinh nghiệm quản trị, phát triển đa ngành và quản lý rủi ro từ mô hình Chaebol.

3. Nhà nghiên cứu kinh tế và sinh viên cao học: Cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn về phát triển công nghiệp và vai trò nhà nước trong kinh tế thị trường.

4. Ngân hàng và tổ chức tài chính: Hiểu rõ tác động của chính sách tín dụng ưu đãi và quản lý rủi ro trong phát triển doanh nghiệp lớn.

Câu hỏi thường gặp

1. Chaebol là gì và tại sao lại quan trọng với kinh tế Hàn Quốc?
   Chaebol là các tập đoàn kinh tế gia đình lớn, đóng vai trò đầu tàu trong công nghiệp hóa và xuất khẩu của Hàn Quốc, chiếm tới 90% GDP đầu thập niên 1990.

2. Chính sách tín dụng ưu đãi của chính phủ Hàn Quốc có tác động thế nào?
   Chính sách này giúp các Chaebol tiếp cận vốn với lãi suất thấp, thúc đẩy mở rộng quy mô và đa dạng hóa ngành nghề, góp phần tăng trưởng xuất khẩu từ 2,4% lên 11,2% GNP trong giai đoạn 1961-1971.

3. Nguyên nhân chính dẫn đến khủng hoảng tài chính 1997 ở Hàn Quốc là gì?
   Sự ỷ lại vào tín dụng ưu đãi, nợ xấu tích tụ và quản lý yếu kém trong các Chaebol, cùng với rủi ro tài chính cao đã gây ra khủng hoảng.

4. Việt Nam có thể học hỏi gì từ kinh nghiệm của Hàn Quốc?
   Việt Nam nên xây dựng chính sách tín dụng ưu đãi có chọn lọc, tập trung phát triển các tập đoàn kinh tế nhà nước trong ngành công nghiệp mũi nhọn, đồng thời cải cách quản trị và minh bạch tài chính.

5. Làm thế nào để đảm bảo các tập đoàn kinh tế nhà nước phát triển bền vững?
   Cần có sự phối hợp giữa chính sách hỗ trợ tài chính, quản lý rủi ro chặt chẽ, đào tạo nguồn nhân lực và ứng dụng công nghệ hiện đại, cùng với sự giám sát minh bạch từ nhà nước.

Kết luận

• Chính phủ Hàn Quốc đóng vai trò quyết định trong việc hình thành và phát triển các Chaebol thông qua chính sách công nghiệp hóa và tín dụng ưu đãi.
• Các Chaebol đã góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và xuất khẩu, đồng thời mở rộng phạm vi hoạt động quốc tế.
• Chính sách ưu đãi cũng tạo ra rủi ro tài chính lớn, dẫn đến khủng hoảng kinh tế năm 1997 và buộc phải cải cách sâu rộng.
• Bài học kinh nghiệm từ Hàn Quốc có thể áp dụng cho Việt Nam trong việc xây dựng các tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
• Các bước tiếp theo bao gồm xây dựng chính sách tín dụng ưu đãi có chọn lọc, cải cách quản trị, đào tạo nguồn nhân lực và ứng dụng công nghệ cao nhằm phát triển bền vững nền kinh tế Việt Nam.

Hãy bắt đầu nghiên cứu và áp dụng những bài học quý giá này để thúc đẩy sự phát triển kinh tế mạnh mẽ và bền vững cho Việt Nam trong tương lai gần.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TẬP ĐOÀN KINH TẾ VÀ VAI TRÒ CỦA CHÍNH PHỦ ĐỐI VỚI VIỆC HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ 1.NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TẬP ĐOÀN KINH TẾ 1. Khái niệm tập đoàn kinh tế Tập đoàn kinh tế xuất hiện từ cuối thể kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi chủ nghĩa tư bản chuyển từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang độc quyền. Cho đến nay các Tập đoàn kinh tế trên thế giới tồn tại dưới nhiều hình thức kinh doanh theo kiểu các nhóm công ty, xí nghiệp lớn hoạt động trên phạm vi quốc gia hoặc xuyên quốc gia. Chúng là những công ty có tiềm lực tài chính mạnh mẽ với doanh số hàng năm từ vài trăm triệu đến vài chục tỷ USD.

Các tập đoàn này có nhiều chi nhánh, gồm các công ty con, cháu và có thể hoạt động trong một hoặc nhiều lĩnh vực ngành nghề đa dạng. Tùy từng quốc gia và giai đoạn lịch sử mà chúng được gọi bằng những tên khác nhau như : Cartel, Holding company, Chaebol, Zaibatsu. Mặc dù còn có nhiều ý kiến khác nhau song có thể khái quát rằng tập đoàn kinh tế là một tổ hợp các liên kết pháp nhân kinh doanh thông qua nhiều mô hình và phương thức họat động khác nhau nhằm phát triển khoa học công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng lợi thế về tập trung sản xuất và tính chất độc quyền trong khuôn khổ luật pháp. Nó hoạt động ở một hay nhiều ngành khác nhau trong phạm vi một nước hoặc nhiều nước, 9 z trong đó có “công ty mẹ” nắm quyền lãnh đạo, chi phối hoạt động của các “công ty con” về mặt tài chính và chiến lược phát triển.

Lịch sử phát triển kinh tế thế giới đã chứng minh rằng khi phân công lao động xã hội phát triển thì qui mô sản xuất kinh doanh trong các thực thể công ty ngày càng cao. Đến cuối thế kỷ XIX qui mô sản xuất kinh doanh đã phát triển đến mức rất lớn, hình thành các tổ chức kinh tế mang tính tập đoàn. Cho đến nay, Tập đoàn kinh tế vẫn luôn phát triển không ngừng và trở thành một xu thế tất yếu của lịch sử và thời đại vì những nguyên nhân cơ bản sau : Tích tụ và tập trung sản xuất ngày càng cao tất yếu đưa đến sự hình thành các Tập đoàn kinh tế. Tập đoàn kinh tế ra đời là kết quả phát triển lâu dài của nền sản xuất xã hội, của chế độ trao đổi thị trường và của quan hệ kinh tế quốc tế.

Chúng bắt nguồn từ tích tụ và tập trung sản xuất cao độ dẫn đến việc hình thành độc quyền trong nền sản xuất Tư bản chủ nghĩa. Sự phát triển dần lên của hiệp tác giản đơn, từ các xưởng thợ thủ công đến công trường thủ công, từ công xưởng công nghiệp đến xí nghiệp công thương hiện đại, đến các loại hình công ty với nhiều hình thức khác nhau, trong đó Tập đoàn kinh tế ra đời và phát triển. Xí nghiệp công thương hiện đại được hình thành vào nửa sau của thế kỷ XIX, bởi sự kết hợp giữa quá trình sản xuất qui mô khu vực quốc gia và quốc tế vào trong một công ty đơn nhất (trong xí nghiệp bao gồm nhiều hoạt động từ sản xuất công nghiệp đến thương mại, dịch vụ, tài chính, tín dụng). Nó hình thành và phát triển qua hai kiểu liên kết dọc và ngang : xí nghiệp liên kết theo chiều ngang, phần lớn là những xí nghiệp qui mô tương đối nhỏ của gia tộc hay cá nhân.

Để khống chế sản lượng, nâng cao giá cả, các xí nghiệp này cùng tiến hành hợp nhất hoặc liên kết với nhau. Xí nghiệp liên 10 z kết theo chiều ngang phần lớn thuộc các ngành khác nhau. Xí nghiệp liên kết dọc, thường là những xí nghiệp dùng phương thức sản xuất hàng loạt các xí nghiệp dịch vụ phân phối, tiêu thụ sản phẩm đặc thù, tức là các xí nghiệp theo ngành dọc. Thực tế cho thấy, để tiếp tục phát triển về qui mô thì cần thiết phải gia tăng liên kết dọc cả hướng lên trên và xuống dưới, do vậy liên kết dọc là con đường chủ yếu hình thành xí nghiệp công thương hiện đại.

Xí nghiệp công thương hiện đại có khả năng chuyển một bộ phận phân công xẫ hội do thị trường tổ chức, thành phân công trong nội bộ xí nghiệp để khắc phục sự mất hiệu quả của thị trường do dùng kỹ thuật mới hoặc sản xuất sản phẩm mới gây nên. Xí nghiệp công thương hiện đại đã từng bước thay thế cho tổ chức xí nghiệp đơn nhất truyền thống và trở thành hình thức điển hình, thích ứng với sự phát triển kỹ thuật hiện đại và đặc điểm thị trường được quốc tế hóa ngày càng mở rộng. Về qui mô, mức độ phức tạp trong quản lý và phạm vi phân công trong nội bộ xí nghiệp công thương hiện đại thì không có bất cứ loại xí nghiệp nào trước đó có thể so sánh được. Phạm vi phân công lao động của nó ngày càng mở rộng sang rất nhiều lĩnh vực sản xuất sản phẩm có liên quan hoặc không có liên quan với nhau, thậm chí trái ngược nhau hình thành một cơ cấu phân công nội bộ theo kiểu đa ngành, hỗn hợp.

Từ đó có thể khẳng định : xí nghiệp công thương hiện đại là cơ sở hình thành và phát triển các Tập đoàn kinh tế. Khi phạm vi địa lý của sự phân công nội bộ xí nghiệp công thương hiên đại vượt quá biên giới quốc gia thì hình thành nên các Tập đoàn Kinh tế xuyên quốc gia khổng lồ và có tác động rất lớn đến nền kinh tế quốc gia và thế giới. 11 z Ngoài ra còn có những nguyên nhân khác dẫn đến sự hình thành các xí nghiệp công thương hiện đại và phát triển các Tập đoàn kinh tế : Một là, cạnh tranh, liên kết, tối đa hóa lợi nhuận Cạnh tranh vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận dẫn đến hai xu hướng: Thứ nhất, các doanh nghiệp chiến thắng trong cạnh tranh sẽ thu hút các doanh nghiệp bị dánh bại làm cho qui mô của doanh nghiệp ngày càng mở rộng về mọi mặt. Hiện trạng này diễn ra thường xuyên liên tục trong suốt tiến trình phát triển của Chủ nghĩa Tư Bản và đặc biệt phát triển mạnh từ sau chiến tranh thế giới lần thứ II đến nay.

Các công ty họat động có hiệu quả và chiến thắng trong cạnh tranh thực hiện các biện pháp mua lại, sáp nhập các công ty gặp khó khăn về tài chính hoặc có nguy cơ phá sản. Quá trình đó tất yếu hình thành các mô hinh kinh doanh kiểu tập đoàn ngày càng lớn mạnh về mọi mặt. Thứ hai, nếu cạnh tranh kéo dài mà không phân thắng bại thì các doanh nghiệp sẽ liên kết với nhau hoặc tìm kiếm các đối tác khác liên kết nhằm tăng khả năng cạnh tranh. Quá trình liên kết giữa các thực thể kinh tế có thể diễn ra theo các hình thức liên kết ngang, liên kết dọc hoặc liên kết hỗn hợp.

Các phương thức hình thành tập đoàn kinh tế Qua nghiên cứu các hình thức tập đoàn kinh doanh như đã phân tích ở trên, ta thấy có 3 phương thức thành lập truyền thống là : - Hình thành do mở rộng quy mô và chia nhỏ công ty Đây là các thức hình thành tập đoàn dựa trên sự mở rộng quy mô của công ty tiến tới tách ra thành một số công ty hoạt động trên một lĩnh vực nhất định. Giữa các công ty mới được thành lập và công ty ban đầu (công ty 12 z mẹ) tồn tại các mối liên kết kinh tế – tài chính chặt chẽ. Nhiều tập đoàn của Nhật Bản được hình thành theo phương thức này. - Các công ty lớn, mạnh thôn tính các công ty nhỏ, yếu thông qua sáp nhập, mua lại.

Nhờ hoạt động có hiệu quả, công ty lớn thôn tính các công ty khác dưới hình thức mua các công ty con. Họ có thể mua toàn bộ hoặc mua cổp hần với khối lượng lớn đủ để nắm quyền kiểm soát trong Hội đồng quả trị công ty và buộc các công ty bị thôn tính đi theo quỹ đạo của minh. Lúc này các công ty con phát triển các hoạt động sản xuất kinh doanh theo phương hướng chiến lược của tập đoàn và của các công ty mẹ. Hầu hết các tập đoàn kinh doanh tư bản được hình thành theo kiểu “ cá lớn nuốt cá bé” như vậy.

Thực tế này diễn ra thường xuyên liên tục trong suốt quá trình phát triển của Chủ nghĩa tư bản đặc biệt là sau chiến tranh thế giới lần thứ hai. - Các công ty tự nguyện đàm phán, tự nguyện sáp nhập, hợp nhất thành một công ty mới lớn hơn hoặc liên kết xung quanh một công ty lớn hơn được tôn sùng là công ty đầu đàn. Trong sự hợp nhất, sáp nhập này có sự tham gia góp vốn lẫn nhau giữa các công ty thành viên và công ty đầu đàn. Có thể nói đây là quá trình sáp nhập tự nguyện do tác động của nhiều nguyên nhân.

Các công ty thành viên nhận thấy nguy cơ bị thôn tính do sức ép cạnh tranh của các công ty lớn hơn khác nếu tồn tại một cách biệt lập, vì vậy họ phải tự ngồi lại với nhau để đàm phán ký kết hợp đồng hoặc thoả ước liên kết dưới các hình thức bên ngoài. Có thể là các thoả ước về phân chia thị trường sản phẩm, nguyên liệu, qui định giá cả hoặc cùng góp vốn đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh. Các thoả thuận có thể lá thoả thuận ngầm hoặc công khai. Thực trạng trên thế giới cho thấy sự đa dạng phong phú trong việc hình thành các tập đoàn kinh doanh.

Ví dụ như : hình thành các tập đoàn kinh doanh tại Nhật Bản bao gồm các công ty mẹ và hàng chục công ty con được hình thành trên cơ sở tư nhân hoá. Hoặc hầu hết các tập 13 z đoàn mà Nhà nước giữ cổ phần chi phối ở Trung Quốc được hình thành trên cơ sở các tổng công ty Nhà nước. Vai trò của các tập đoàn kinh tế đối với sự phát triển kinh tế của nền kinh tế quốc dân Có thể nói trải qua thực tế hoạt động, các tập đoàn kinh tế đã và đang giữ một vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế của nhiều nước cũng như của nền kinh tế toàn cầu. Xét về mặt lịch sử, từ khi xuất hiện cho đến nay, mức độ ảnh hưởng và vai trò của các tập đoàn có những thay đổi nhất định do điều kiện kinh tế-xã hội của từng thời kỳ.