Chính Sách Đối Với Người Cao Tuổi Ở Việt Nam Hiện Nay

Trong bối cảnh Việt Nam đang trải qua quá trình dân số già hóa nhanh chóng, việc nghiên cứu và hoàn… 186 trang · Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam · 2018.

• Tác giả: Bùi Nghĩa
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đình Hảo
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Chính Sách Đối Với Người Cao Tuổi Tại Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở nước ngoài
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở trong nước
• 1.3. Một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của người cao tuổi
• 2.2. Lý thuyết về chính sách đối với người cao tuổi
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách đối với người cao tuổi
• 2.4. Khung phân tích thực trạng chính sách đối với người cao tuổi
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Quá trình hình thành và phát triển chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam
• 3.2. Khái quát về nội dung chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam
• 3.3. Đánh giá thực trạng chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Phương hướng hoàn thiện chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay
• 4.2. Một số giải pháp hoàn thiện chính sách đối với người cao tuổi
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chính Sách Người Cao Tuổi Tại Sao Quan Trọng

Trong bối cảnh Việt Nam đang trải qua quá trình dân số già hóa nhanh chóng, việc nghiên cứu và hoàn thiện chính sách đối với người cao tuổi trở nên vô cùng cấp thiết. Số lượng người cao tuổi Việt Nam ngày càng tăng, kéo theo nhu cầu được chăm sóc toàn diện về sức khỏe, kinh tế và tinh thần. Đề tài này không chỉ đáp ứng nhu cầu hiện tại mà còn góp phần định hình chính sách cho tương lai, đảm bảo một xã hội bền vững và công bằng cho mọi lứa tuổi. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ người cao tuổi tăng nhanh chóng trong những năm gần đây, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt từ phía nhà nước và xã hội. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp để nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách An Sinh Xã Hội

Chính sách an sinh xã hội đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo cuộc sống ổn định cho người cao tuổi. Việc cung cấp lương hưu, trợ cấp xã hội và bảo hiểm y tế giúp người cao tuổi giảm bớt gánh nặng kinh tế và tiếp cận các dịch vụ y tế cần thiết. Tuy nhiên, hệ thống an sinh xã hội hiện tại vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, nơi phần lớn người cao tuổi sống dựa vào lao động cá nhân và sự hỗ trợ của gia đình. Cần có những cải cách mạnh mẽ để mở rộng phạm vi bao phủ và nâng cao mức hưởng của các chính sách an sinh xã hội.

1.2. Ảnh Hưởng Của Dân Số Già Hóa Đến Phát Triển Kinh Tế

Quá trình dân số già hóa tạo ra những thách thức không nhỏ đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Lực lượng lao động giảm sút, chi phí chăm sóc sức khỏe tăng cao và nhu cầu về các dịch vụ dành cho người cao tuổi ngày càng lớn. Để ứng phó với tình trạng này, cần có những chính sách khuyến khích người cao tuổi tiếp tục tham gia vào lực lượng lao động, đồng thời đầu tư vào các ngành công nghiệp và dịch vụ phục vụ người cao tuổi. Việc tận dụng kinh nghiệm và kỹ năng của người cao tuổi cũng là một yếu tố quan trọng để duy trì sự tăng trưởng kinh tế.

II. Thực Trạng Người Cao Tuổi Việt Nam Vấn Đề Thách Thức

Thực trạng người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay đặt ra nhiều vấn đề đáng quan ngại. Tình trạng kinh tế và sức khỏe của người cao tuổi còn thấp, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. Phần lớn người cao tuổi sống dựa vào lao động cá nhân hoặc sự hỗ trợ của con cháu, trong khi tỷ lệ hưởng lương hưu và trợ cấp xã hội còn rất thấp. Bên cạnh đó, sức khỏe của người cao tuổi cũng là một vấn đề lớn, với tỷ lệ mắc bệnh mãn tính cao và khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế còn hạn chế. Những thách thức này đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt từ phía nhà nước và xã hội để đảm bảo cuộc sống tốt đẹp hơn cho người cao tuổi.

2.1. Khó Khăn Về Kinh Tế Của Người Cao Tuổi Nông Thôn

Đa số người cao tuổi ở Việt Nam sống ở nông thôn, nơi điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn. Ruộng đất ít, năng suất thấp và thu nhập bấp bênh khiến cuộc sống của người cao tuổi trở nên vất vả. Nhiều người cao tuổi phải tiếp tục lao động để kiếm sống, trong khi sức khỏe ngày càng suy giảm. Cần có những chính sách hỗ trợ đặc biệt để cải thiện đời sống kinh tế cho người cao tuổi ở khu vực nông thôn, như tăng cường các chương trình tín dụng ưu đãi, hỗ trợ sản xuất và tạo việc làm.

2.2. Vấn Đề Sức Khỏe Và Khả Năng Tiếp Cận Y Tế

Sức khỏe là một trong những vấn đề lớn nhất đối với người cao tuổi. Tỷ lệ mắc bệnh mãn tính cao, khả năng phục hồi chậm và chi phí điều trị tốn kém khiến nhiều người cao tuổi gặp khó khăn trong việc chăm sóc sức khỏe. Khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế cũng còn hạn chế, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa. Cần có những chính sách ưu tiên để nâng cao chất lượng dịch vụ y tế cho người cao tuổi, như tăng cường khám chữa bệnh tại nhà, cung cấp thuốc men miễn phí và hỗ trợ chi phí điều trị.

2.3. Tình Trạng Người Cao Tuổi Neo Đơn Và Bị Bỏ Rơi

Một bộ phận người cao tuổi ở Việt Nam đang phải đối mặt với tình trạng neo đơn và bị bỏ rơi. Sự thay đổi trong cấu trúc gia đình và lối sống hiện đại khiến nhiều người cao tuổi không nhận được sự quan tâm và chăm sóc đầy đủ từ con cháu. Tình trạng này gây ra những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe tinh thần và thể chất của người cao tuổi. Cần có những giải pháp để tăng cường vai trò của gia đình trong việc chăm sóc người cao tuổi, đồng thời xây dựng các trung tâm chăm sóc cộng đồng để hỗ trợ những người cao tuổi neo đơn.

III. Chính Sách Ưu Đãi Người Cao Tuổi Đánh Giá Hiệu Quả Thực Tế

Mặc dù Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi người cao tuổi, nhưng hiệu quả thực tế vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều người cao tuổi chưa được hưởng đầy đủ các quyền lợi và phúc lợi mà họ đáng được hưởng. Việc triển khai các chính sách còn chậm trễ, thủ tục hành chính rườm rà và thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, nhận thức của xã hội về vai trò và quyền lợi của người cao tuổi còn chưa cao, dẫn đến tình trạng phân biệt đối xử và kỳ thị. Cần có những đánh giá khách quan và toàn diện để xác định những điểm mạnh, điểm yếu của các chính sách ưu đãi người cao tuổi, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện.

3.1. Khả Năng Tiếp Cận Thông Tin Về Chính Sách Hỗ Trợ

Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc thực hiện chính sách hỗ trợ là khả năng tiếp cận thông tin của người cao tuổi. Nhiều người cao tuổi, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, không biết đến các chính sách và chương trình hỗ trợ dành cho họ. Việc truyền thông và phổ biến thông tin còn hạn chế, ngôn ngữ sử dụng khó hiểu và hình thức truyền tải chưa phù hợp. Cần có những giải pháp sáng tạo để tăng cường khả năng tiếp cận thông tin cho người cao tuổi, như sử dụng các phương tiện truyền thông địa phương, tổ chức các buổi nói chuyện và tư vấn trực tiếp.

3.2. Thủ Tục Hành Chính Rườm Rà Và Khó Khăn

Thủ tục hành chính rườm rà và phức tạp là một trở ngại lớn đối với việc tiếp cận các dịch vụ và chương trình hỗ trợ của người cao tuổi. Nhiều người cao tuổi phải đi lại nhiều lần, chờ đợi lâu và gặp khó khăn trong việc chuẩn bị giấy tờ. Cần có những cải cách mạnh mẽ để đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm bớt gánh nặng cho người cao tuổi và tạo điều kiện thuận lợi để họ tiếp cận các dịch vụ công.

IV. Giải Pháp Cho Người Cao Tuổi Hoàn Thiện Chính Sách Như Thế Nào

Để hoàn thiện chính sách cho người cao tuổi ở Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện trên nhiều lĩnh vực. Cần tăng cường đầu tư vào hệ thống an sinh xã hội, mở rộng phạm vi bao phủ và nâng cao mức hưởng của các chính sách. Đồng thời, cần cải thiện chất lượng dịch vụ y tế, tăng cường chăm sóc sức khỏe tại nhà và hỗ trợ chi phí điều trị cho người cao tuổi. Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục tham gia vào các hoạt động kinh tế, xã hội và văn hóa, phát huy vai trò và kinh nghiệm của họ.

4.1. Tăng Cường Đầu Tư Vào Chăm Sóc Sức Khỏe Người Cao Tuổi

Việc tăng cường đầu tư vào chăm sóc sức khỏe người cao tuổi là một ưu tiên hàng đầu. Cần nâng cao năng lực của các cơ sở y tế, đào tạo đội ngũ y bác sĩ chuyên khoa lão khoa và cung cấp các trang thiết bị hiện đại. Đồng thời, cần phát triển các mô hình chăm sóc sức khỏe tại nhà, tăng cường khám chữa bệnh từ xa và hỗ trợ chi phí điều trị cho người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn.

4.2. Phát Huy Vai Trò Của Hội Người Cao Tuổi Trong Xã Hội

Hội Người Cao Tuổi đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi và chăm sóc đời sống của người cao tuổi. Cần tạo điều kiện để Hội Người Cao Tuổi tham gia vào quá trình xây dựng và thực hiện chính sách, đồng thời hỗ trợ Hội trong việc tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao và xã hội cho người cao tuổi.

4.3. Xây Dựng Xã Hội Thân Thiện Với Người Cao Tuổi

Xây dựng xã hội thân thiện với người cao tuổi là một mục tiêu quan trọng. Cần tạo ra môi trường sống an toàn, tiện nghi và dễ tiếp cận cho người cao tuổi, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò và quyền lợi của người cao tuổi. Việc khuyến khích sự tham gia của người cao tuổi vào các hoạt động xã hội và tạo điều kiện để họ phát huy kinh nghiệm và kỹ năng cũng là một yếu tố quan trọng.

V. Nghĩa Vụ Người Cao Tuổi Đóng Góp Cho Xã Hội Như Thế Nào

Bên cạnh các quyền lợi và phúc lợi, người cao tuổi cũng có những nghĩa vụ đối với gia đình và xã hội. Người cao tuổi có trách nhiệm truyền lại kinh nghiệm và kiến thức cho thế hệ trẻ, tham gia vào các hoạt động cộng đồng và đóng góp vào sự phát triển của đất nước. Việc khuyến khích người cao tuổi tiếp tục tham gia vào lực lượng lao động và các hoạt động xã hội không chỉ giúp họ duy trì sức khỏe và tinh thần mà còn mang lại những lợi ích to lớn cho xã hội.

5.1. Truyền Lại Kinh Nghiệm Và Kiến Thức Cho Thế Hệ Trẻ

Người cao tuổi là kho tàng kinh nghiệm và kiến thức quý báu. Việc khuyến khích người cao tuổi truyền lại những kinh nghiệm và kiến thức này cho thế hệ trẻ là một nhiệm vụ quan trọng. Cần tạo điều kiện để người cao tuổi tham gia vào các hoạt động giáo dục, đào tạo và tư vấn, giúp thế hệ trẻ tiếp thu những giá trị văn hóa truyền thống và kỹ năng sống cần thiết.

5.2. Tham Gia Vào Các Hoạt Động Cộng Đồng

Người cao tuổi có thể đóng góp vào các hoạt động cộng đồng bằng nhiều cách khác nhau, như tham gia vào các tổ chức xã hội, các hoạt động tình nguyện và các phong trào thi đua yêu nước. Việc khuyến khích người cao tuổi tham gia vào các hoạt động cộng đồng không chỉ giúp họ duy trì sức khỏe và tinh thần mà còn tăng cường sự gắn kết xã hội.

VI. Tương Lai Chính Sách Người Cao Tuổi Hướng Đến Phát Triển Bền Vững

Trong tương lai, chính sách người cao tuổi cần hướng đến sự phát triển bền vững, đảm bảo cuộc sống tốt đẹp cho người cao tuổi đồng thời đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế và tạo điều kiện để người cao tuổi tham gia vào các hoạt động kinh tế, xã hội và văn hóa. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi.

6.1. Hợp Tác Quốc Tế Về Chăm Sóc Người Cao Tuổi

Việc hợp tác quốc tế về chăm sóc người cao tuổi là một yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng dịch vụ và học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển. Cần tăng cường trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác trong các dự án nghiên cứu và phát triển về chăm sóc người cao tuổi.

6.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Chăm Sóc Người Cao Tuổi

Ứng dụng công nghệ trong chăm sóc người cao tuổi là một xu hướng tất yếu. Cần khuyến khích việc phát triển và sử dụng các thiết bị hỗ trợ, các ứng dụng di động và các hệ thống giám sát sức khỏe từ xa để giúp người cao tuổi sống độc lập và an toàn hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính sách công của nghiên cứu sinh Bùi Nghĩa, với đề tài "Chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay", được thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (năm 2018), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Đình Hảo. Luận án tập trung nghiên cứu toàn diện khung chính sách công dành cho người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng tại Việt Nam.

Tính cấp thiết của luận án được luận giải thông qua bốn luận điểm chính:

1. Sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và tỷ lệ người cao tuổi: Số liệu thống kê qua các kỳ Tổng điều tra dân số cho thấy tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên tăng từ 7,07% (năm 1979) lên 7,2% (năm 1989), tiếp tục tăng vào năm 2008. Giai đoạn 2009–2010 ghi nhận tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên tăng từ 8,67% lên 9,4%, và nhóm từ 65 tuổi trở lên tăng từ 6,4% lên 6,8% (Hà Anh, 2012). Đến năm 2012, tỷ lệ này đạt 10,2% và năm 2014 là 10,5% (Ngân Anh, 2015). Dự báo đến năm 2020, tỷ lệ người cao tuổi chiếm 18% và đạt 30% vào năm 2030 (Hồng Sơn, 2012), khiến nhu cầu chăm sóc an sinh xã hội gia tăng tương ứng.
2. Điều kiện kinh tế và tình trạng sức khỏe của người cao tuổi còn nhiều hạn chế: Theo Tổng điều tra dân số năm 2009, có 72,5% người cao tuổi sinh sống tại khu vực nông thôn; chỉ khoảng 16% – 17% có lương hưu hoặc trợ cấp mất sức lao động, hơn 10% hưởng trợ cấp người có công (Nguyễn Đình Cừ, 2014). Hơn 70% người cao tuổi phải tự lao động kiếm sống hoặc sống phụ thuộc vào con cháu. Về mặt y tế, Điều tra quốc gia về người cao tuổi năm 2011 chỉ ra 56% người cao tuổi có sức khỏe yếu và rất yếu, trung bình một cá nhân mắc 2,7 bệnh mạn tính.
3. Bất cập trong hệ thống chính sách và công tác thực thi: Mặc dù Luật Người cao tuổi (2009) và Chương trình hành động quốc gia về người cao tuổi giai đoạn 2012–2020 đã được ban hành, việc triển khai trên thực tế còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Người cao tuổi tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ y tế định kỳ, lập sổ theo dõi sức khỏe, cũng như hưởng các chế độ ưu đãi giảm giá vé dịch vụ văn hóa, giao thông.
4. Khoảng trống lý luận về chính sách công đối với người cao tuổi: Phần lớn các công trình trong nước trước đây chỉ tập trung vào các nội dung chăm sóc riêng lẻ mà chưa phân tích đầy đủ các yếu tố cấu thành chính sách (mục tiêu, nội dung, phương pháp, công cụ), các yếu tố tác động (môi trường chính trị, kinh tế - xã hội, năng lực hoạch định và thực thi) và chu trình chính sách hoàn chỉnh.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: Mục đích nghiên cứu của luận án là tìm hiểu thực trạng chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách đối với nhóm đối tượng này. Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định bốn nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến chính sách đối với người cao tuổi trong và ngoài nước.
2. Hệ thống hóa cơ sở lý luận liên quan đến chính sách đối với người cao tuổi.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng chính sách đối với người cao tuổi hiện nay ở Việt Nam.
4. Xác định mục tiêu, quan điểm và đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách đối với người cao tuổi.

Câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi nghiên cứu chung: Cần có giải pháp nào để chính sách đối với người cao tuổi đáp ứng được nhu cầu của người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay?
• Các câu hỏi nghiên cứu cụ thể:
  1. Chính sách đối với người cao tuổi hiện nay đã đáp ứng được mong đợi của người cao tuổi hay chưa?
  2. Chính sách đối với người cao tuổi hiện nay đã được hoàn chỉnh về mặt nội dung hay chưa?

Giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1: Chính sách đối với người cao tuổi chưa đáp ứng được mong đợi của người cao tuổi.
• Giả thuyết 2: Chính sách đối với người cao tuổi hiện nay còn nhiều hạn chế về nội dung.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay.
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào hai khía cạnh chính gồm: (1) Mức độ đáp ứng mong đợi của chính sách đối với người cao tuổi và (2) Thực trạng nội dung văn bản chính sách đối với người cao tuổi.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành tại 08 tỉnh, thành phố đại diện cho các vùng miền gồm: Hà Nội, Ninh Bình, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Tiền Giang, Cà Mau và Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phạm vi thời gian: Khảo cứu tiến trình chính sách từ sau năm 1945 đến nay; dữ liệu khảo sát thực địa được thu thập vào năm 2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án được cấu trúc theo hai nhóm nghiên cứu quốc tế và năm nhóm nghiên cứu trong nước:

Các hướng nghiên cứu quốc tế

• Chính sách đối với người cao tuổi tại các quốc gia: Paul và Sheila (2013) nghiên cứu khu vực Tây Phi, chỉ ra tình trạng thiệt thòi của người cao tuổi nông thôn và đề xuất đảm bảo mức thu nhập cơ bản cho công dân từ 60 tuổi trở lên. Narknisorn và Kusakabe (2013) phân tích quy trình chính sách áp đặt từ trên xuống (top-down) ở Thái Lan, chỉ ra việc bỏ qua đặc thù gia đình và nhu cầu thực tế. Ilmakunnas và Takala (2005) khảo sát vấn đề việc làm của người cao tuổi tại Phần Lan trong bối cảnh hưu sớm và áp lực lao động nhập cư. Vaughan (1998) phân tích hệ thống an sinh ba cấp độ tại Ireland (cấp 1: bảo hiểm và hỗ trợ xã hội do nhà nước đóng vai trò chủ đạo; cấp 2: trợ cấp nghề nghiệp; cấp 3: trợ cấp xã hội bổ sung). Zhuqing (2012) nghiên cứu thực trạng chất lượng sống của người cao tuổi tại Trung Quốc và đề xuất 8 nhóm giải pháp (mở rộng độ bao phủ trợ cấp tối thiểu, ban hành luật chống bạo hành, củng cố bảo hiểm y tế, tạo việc làm, phát huy hiệp hội người cao tuổi, giáo dục suốt đời, đa dạng hóa kênh chăm sóc và giảm phân biệt đối xử).
• Khía cạnh tâm lý, nhân cách và nhân phẩm: Agich (2010) tiếp cận chính sách từ góc độ bảo đảm nhân phẩm. Tadd và Bayer (2006) làm rõ các khía cạnh nhân phẩm trong chăm sóc y tế tại châu Âu (giao tiếp, tính riêng tư, cảm giác tổn thương). Stratton và Tadd (2005) khảo sát tại Anh, Ireland, Tây Ban Nha, Pháp, Slovakia và Thụy Sỹ về định kiến xã hội và gánh nặng chăm sóc đặt lên vai phụ nữ trong gia đình.

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Nghiên cứu mô tả về đặc điểm người cao tuổi: Bế Quỳnh Nga (2005) mô tả khía cạnh sinh học cơ bản (tuổi cao, sức yếu, giảm sức lao động). Cục Bảo trợ xã hội (2012) hệ thống hóa chi tiết các bệnh mạn tính đặc thù, các thay đổi tâm lý (hướng về quá khứ, cô đơn, sợ cái chết), phân chia bốn giai đoạn lứa tuổi (60–69, 70–79, 80–90 và trên 90 tuổi) cùng các vai trò xã hội. Lê Văn Khảm (2014) nhận diện thách thức về thu nhập, biến đổi cấu trúc gia đình và nguy cơ sức khỏe.
• Nghiên cứu chất lượng sống và nhu cầu chăm sóc: Lindholm và cộng sự (2011) khảo sát nhu cầu sinh hoạt hàng ngày ở nông thôn theo ba mức độ (cơ bản, sinh hoạt, tư duy), chỉ ra người hỗ trợ chủ yếu là con cháu và nhu cầu phụ thuộc nghịch biến vào học vấn, tình trạng hôn nhân. Ninh Thị Hà và cộng sự (2014) khảo sát 275 người cao tuổi bị tăng huyết áp tại nông thôn, sử dụng kiểm định T-test và ANOVA để đánh giá chất lượng sống. Lê Văn Hội và cộng sự (2012) khảo sát mức độ sẵn sàng chi trả dịch vụ chăm sóc, ghi nhận xu hướng ưa chuộng dịch vụ lưu động thay vì trung tâm tập trung.
• Nghiên cứu từ góc độ gia đình: Bế Quỳnh Nga (2015) phân tích xu hướng tách hộ ở nông thôn và sự tham gia của người cao tuổi vào các đoàn thể, câu lạc bộ. Luận văn Thạc sĩ Xã hội học của Bùi Nghĩa (2007) khảo sát 48 trường hợp tại quận Thủ Đức (Thành phố Hồ Chí Minh) về vai trò của các thành viên gia đình trong việc chăm sóc người cao tuổi.
• Nghiên cứu chăm sóc tại cơ sở bảo trợ: Nguyễn Thị Hoa và Nguyễn Thị Sánh (2014) nghiên cứu tình trạng trầm cảm tại Trung tâm Bảo trợ xã hội Đà Nẵng. Đề tài của Khoa Xã hội học (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội) khảo sát nhu cầu quan hệ xã hội và tình cảm của người cao tuổi cô đơn tại Trung tâm Bảo trợ xã hội IV (Ba Vì, Hà Nội). Nguyễn Phương Lan (2000) tiếp cận văn hóa qua ba hình thái giao tiếp (với tự nhiên, với siêu nhiên và với con người). Ngô Ngọc Mị và cộng sự (2014) khảo sát nhu cầu tinh thần tại chùa Lâm Quang và nhà dưỡng lão Tân Thông Hội (Thành phố Hồ Chí Minh). Lê Thị Hồng Phúc (2014) đề xuất mô hình trung tâm tư vấn miễn phí.
• Nghiên cứu về chính sách và bảo trợ xã hội: Nguyễn Hữu Dương (1999) phân tích chính sách xã hội đối với người già qua các thời kỳ lịch sử. Nguyễn Văn Đồng (2017) đánh giá 8 năm thi hành Luật Người cao tuổi trên Tạp chí Xã hội học. Trịnh Duy Luân (2016) đánh giá tính hệ thống và mức độ đầy đủ của chính sách chăm sóc. Trịnh Duy Luân và Trần Thị Minh Thi (2017) phân tích sự dịch chuyển trách nhiệm chăm sóc từ gia đình sang khu vực công và thị trường. Đàm Viết Cường và cộng sự (2007) đánh giá thực thi chính sách y tế và Pháp lệnh Người cao tuổi. Hoàng Mộc Lan (2011) nghiên cứu mối liên hệ giữa đời sống tinh thần và nhu cầu tạo thu nhập. Nguyễn Xuân Thanh và Lindholm (2012) nghiên cứu thực nghiệm tác động của Quỹ khám chữa bệnh cho người nghèo các năm 2001, 2003, 2005 và 2007. Đề tài của Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em (2005–2006) đánh giá các mô hình chăm sóc tập trung và bán ngày. Lê Ngọc Lân (2010) nghiên cứu các vấn đề cơ bản về người cao tuổi giai đoạn 2011–2020. Giang Thanh Long (2013) phân tích hệ thống hưu trí và trợ cấp xã hội cho người cao tuổi nông thôn.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết:

1. Thiếu khung lý thuyết chuyên biệt về chính sách công đối với người cao tuổi, bao gồm các yếu tố cấu thành, các yếu tố tác động và quy trình chính sách ba giai đoạn (hình thành, thực thi, đánh giá/điều chỉnh).
2. Chưa có công trình tái hiện hệ thống lịch sử hình thành và phát triển chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam từ sau năm 1945 đến nay.
3. Thiếu nghiên cứu tổng quát hóa mục tiêu và các nội dung cốt lõi của hệ thống chính sách hiện hành.
4. Thiếu khảo sát thực nghiệm liên địa phương quy mô lớn đánh giá thực trạng chính sách dựa trên mức độ đáp ứng mong đợi của người thụ hưởng và mức độ hoàn thiện về mặt nội dung văn bản từ góc nhìn của đội ngũ cán bộ quản lý.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án vận dụng hai lý thuyết chính sách làm khung phân tích:

• Lý thuyết về cộng đồng chính sách (Policy Community Theory): Luận án tiếp cận chính sách công từ góc độ các chủ thể tham gia vào quy trình chính sách (Ngô Hoài Sơn). Theo cách phân loại của Sapru (2004), cộng đồng chính sách bao gồm bốn nhóm chủ thể tương tác với nhau: các cá nhân trong xã hội, giới truyền thông, các nhóm lợi ích (nhóm áp lực) và đảng chính trị. Dựa trên các công trình nền tảng của Homeshaw (1995), Pross (1992), Bell (1992), Atkinson & Coleman (1993), Wilks & Wright (2004), lý thuyết này được luận án sử dụng để phân tích mức độ tham gia, tính đại diện và vị thế của người cao tuổi – vốn là nhóm đối tượng thụ hưởng nhưng thường giữ tiếng nói yếu thế trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách tại Việt Nam.
• Lý thuyết chính sách dựa trên bằng chứng (Evidence-Based Policy): Xuất phát điểm từ nghiên cứu của Archibald Cochrane (1980) trong y khoa (Effectiveness and Efficiency: Random Reflections on Health Services), sau đó được Martinson (1980), Văn phòng Đánh giá Công nghệ Hoa Kỳ, cùng các tác giả Hovland (2005), Bullock, Mountford & Stanley (2001), Davies (2004), Ehrenberg (1999), Hornby & Perera (2002) phát triển trong khoa học chính sách. Lý thuyết này nhấn mạnh việc hoạch định chính sách phải dựa trên dữ liệu thống kê, điều tra thực chứng có độ tin cậy cao. Luận án sử dụng lý thuyết này để kiểm định xem các văn bản chính sách dành cho người cao tuổi ở Việt Nam đã dựa trên các bằng chứng thực tế hay chưa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, quan điểm lịch sử - cụ thể, quan điểm toàn diện với các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn 40 người cao tuổi thuộc diện nhận trợ giúp xã hội tại 08 tỉnh, thành phố (Hà Nội, Ninh Bình, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Tiền Giang, Cà Mau, Thành phố Hồ Chí Minh). Tại mỗi địa phương lựa chọn 05 người, cơ cấu mẫu gồm 20 nam và 20 nữ; 50% sinh sống tại đô thị và 50% sinh sống tại nông thôn. Dữ liệu định tính được phân tích nhằm kiểm định Giả thuyết 1.
• Phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi:
  • Mẫu người cao tuổi: Khảo sát 500 người cao tuổi tại 08 tỉnh, thành phố nêu trên (Thành phố Hồ Chí Minh: 80 người; 07 tỉnh/thành còn lại: 60 người/địa phương). Tỷ lệ phân bổ mẫu: 50% nam, 50% nữ; 50% thành thị, 50% nông thôn. Số phiếu thu về là 490, số phiếu hợp lệ đưa vào xử lý là 485 phiếu. Mẫu này phục vụ kiểm định Giả thuyết 1.
  • Mẫu cán bộ, công chức: Khảo sát 30 cán bộ, công chức phụ trách công tác xã hội tại Sở Lao động - Thương binh và Xã hội của 08 tỉnh, thành phố (mỗi thành phố trực thuộc Trung ương chọn 05 cán bộ; mỗi tỉnh chọn 03 cán bộ). Thu về 30 phiếu hợp lệ (100%). Mẫu này phục vụ kiểm định Giả thuyết 2.
• Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp: Tổng hợp hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, số liệu thống kê dân số, các báo cáo chuyên đề của các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức quốc tế.
• Phương pháp tiếp cận đa ngành: Tích hợp khung phân tích từ khoa học chính sách công, luật học, xã hội học và văn hóa học.

Nhóm đối tượng khảo sát	Địa bàn nghiên cứu (08 tỉnh/thành phố)	Số phiếu phát ra	Số phiếu thu về	Số phiếu hợp lệ	Mục đích sử dụng
Người cao tuổi (Bảng hỏi)	Hà Nội, Ninh Bình, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Tiền Giang, Cà Mau, TP.HCM	500	490	485	Luận giải, kiểm định Giả thuyết 1
Người cao tuổi (Phỏng vấn sâu)	08 tỉnh/thành phố nêu trên (05 người/địa bàn; 20 nam, 20 nữ)	40	40	40	Bổ trợ định tính cho Giả thuyết 1
Cán bộ Sở LĐ-TB&XH (Bảng hỏi)	08 Sở LĐ-TB&XH (TP trực thuộc TW: 05 người; Tỉnh: 03 người)	30	30	30	Luận giải, kiểm định Giả thuyết 2

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương 1 hệ thống hóa và phân tích các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến người cao tuổi và chính sách đối với người cao tuổi. Về mặt học thuật quốc tế, các nghiên cứu tập trung vào hai mảng lớn: chính sách an sinh - việc làm (tại Tây Phi, Thái Lan, Phần Lan, Ireland, Trung Quốc) và các khía cạnh tâm lý, nhân phẩm của người cao tuổi. Về mặt học thuật trong nước, các công trình được phân loại theo năm nhóm: mô tả sinh học - tâm lý; chất lượng sống và nhu cầu chăm sóc; vai trò của gia đình; chăm sóc tại các trung tâm bảo trợ; và hệ thống chính sách bảo trợ, an sinh xã hội. Trên cơ sở tổng thuật, tác giả xác lập bốn khoảng trống nghiên cứu chính: thiếu khung lý thuyết chính sách chuyên biệt, thiếu bức tranh lịch sử chính sách từ năm 1945, thiếu sự khái quát hóa nội dung chính sách hiện hành, và thiếu đánh giá thực nghiệm toàn diện dựa trên mức độ thỏa mãn nhu cầu của người cao tuổi và mức độ hoàn chỉnh của văn bản quy phạm.

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI

Chương 2 làm rõ các khái niệm, đặc điểm, vai trò của người cao tuổi và xây dựng khung lý thuyết phân tích chính sách:

• Khái niệm người cao tuổi: Khác với ngưỡng từ 70 tuổi trở lên của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), luận án căn cứ vào Luật Người cao tuổi Việt Nam (2009), Pháp lệnh Người cao tuổi và các nghiên cứu của Zhuqing (2012), Tadd & Bayer (2006) để xác định người cao tuổi là công dân từ 60 tuổi trở lên. Tác giả chỉ ra rằng dù tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đạt 73 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh trung bình chỉ là 64 năm (Đình Nam, 2017).
• Đặc điểm sinh học và tâm lý: Trình bày chi tiết các bệnh mạn tính đặc thù (tim mạch, huyết áp, xương khớp, hô hấp, tiêu hóa, răng miệng); các biến đổi tâm lý (hướng về quá khứ, cảm giác cô đơn, bất lực, sợ đối mặt với cái chết) và phân kỳ bốn giai đoạn lứa tuổi theo Cục Bảo trợ xã hội (60–69 tuổi, 70–79 tuổi, 80–90 tuổi và trên 90 tuổi).
• Vai trò của người cao tuổi: Được phân tích ở hai bình diện:
  • Đối với gia đình: Giữ vai trò kết nối các giá trị truyền thống qua các thế hệ; trực tiếp tham gia sản xuất tạo thu nhập phụ hoặc hỗ trợ công việc gia đình, chăm sóc con cháu giúp tiết kiệm chi tiêu.
  • Đối với kinh tế - xã hội: Người cao tuổi tiếp tục đóng góp trí tuệ và sức lao động. Điển hình như cố GS. Trần Văn Khê (90 tuổi) truyền bá văn hóa dân tộc; GS. Đặng Vũ Khiêu (103 tuổi) miệt mài nghiên cứu; nghệ nhân làm đèn lồng 80 tuổi tại Hội An; cụ Khiêu Khiêm (95 tuổi, dân tộc Khmer tại Kiên Giang) với hơn 60 năm bảo vệ cột mốc biên giới; Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Đức Thìn (hơn 70 tuổi) tại Đền Đô (Bắc Ninh); cùng hơn 1.000 người cao tuổi giữ vị trí chủ chốt trong các tổ chức chính trị - xã hội ở cơ sở.
• Khung phân tích chính sách: Luận án thiết lập hệ thống tiêu chí phân tích thực trạng (Bảng 2 trong luận án) xoay quanh các trụ cột: chính sách trợ cấp xã hội, chăm sóc sức khỏe, điều kiện đi lại, an toàn, hòa nhập cộng đồng và khả năng tiếp cận các chương trình hỗ trợ của Nhà nước.

Chương 3: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Chương 3 tập trung phân tích tiến trình lịch sử, nội dung các văn bản pháp luật và đánh giá kết quả thực nghiệm:

• Quá trình phát triển chính sách: Khái quát các giai đoạn hình thành và phát triển chính sách chăm sóc, bảo trợ người cao tuổi từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến các văn bản hiện hành (Pháp lệnh Người cao tuổi năm 2000, Luật Người cao tuổi năm 2009, Nghị định số 136/2013/NĐ-CP, Chương trình hành động quốc gia giai đoạn 2012–2020).
• Đánh giá thực trạng qua số liệu điều tra thực nghiệm:
  • Mức độ đáp ứng mong đợi (Khảo sát 485 người cao tuổi): Phân tích mức độ đáp ứng của trợ cấp xã hội hàng tháng, tính hiệu quả của khám chữa bệnh qua thẻ Bảo hiểm y tế (BHYT), công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu tại trạm y tế xã/phường, mức độ tiếp cận thông tin chính sách, tính an toàn tài chính, điều kiện đi lại và mức độ hòa nhập cộng đồng. Kết quả thực nghiệm cho thấy phần lớn người cao tuổi đánh giá mức trợ cấp hiện nay còn thấp so với nhu cầu sống tối thiểu; việc tiếp cận các dịch vụ y tế kỹ thuật cao và chăm sóc dài hạn còn gặp nhiều rào cản.
  • Đánh giá nội dung chính sách (Khảo sát 30 cán bộ Sở LĐ-TB&XH): Cán bộ chuyên trách đánh giá hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã tạo được hành lang pháp lý cơ bản nhưng còn thiếu đồng bộ, tiến độ ban hành văn bản hướng dẫn còn chậm, nguồn kinh phí bố trí thực hiện chương trình còn hạn hẹp.
• Nguyên nhân của các hạn chế, bất cập: Ngân sách nhà nước dành cho an sinh xã hội còn hạn chế; quy trình hoạch định chính sách chưa ứng dụng đầy đủ phương pháp dựa trên bằng chứng; cơ chế thu hút khu vực tư nhân tham gia cung ứng dịch vụ chăm sóc dưỡng lão gặp nhiều vướng mắc về cơ chế tài chính, đất đai; sự biến đổi cấu trúc gia đình truyền thống làm suy giảm khả năng tự chăm sóc người cao tuổi trong hộ gia đình.

Chương 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGƯỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chương 4 đề xuất quan điểm, phương hướng và các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng chính sách:

• Phương hướng hoàn thiện: Chuyển đổi cách tiếp cận từ "bảo trợ xã hội thụ động" sang "phát triển xã hội chủ động", kết hợp hài hòa giữa trách nhiệm của Nhà nước, gia đình, cộng đồng và thị trường; nâng cao vai trò đại diện của người cao tuổi trong quy trình chính sách.
• Các nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Hoàn thiện quy trình chính sách dựa trên bằng chứng: Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về người cao tuổi; thực hiện khảo sát, đánh giá tác động chính sách định kỳ trước và sau khi ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
  2. Phát huy vai trò của các chủ thể trong cộng đồng chính sách: Tăng cường sự tham gia của Hội Người cao tuổi vào quá trình xây dựng, phản biện và giám sát chính sách; khuyến khích các tổ chức xã hội, cơ quan truyền thông tham gia tuyên truyền và bảo vệ quyền lợi người cao tuổi.
  3. Cải cách chính sách trợ cấp xã hội và bảo hiểm y tế: Mở rộng diện bao phủ và từng bước nâng mức chuẩn trợ cấp xã hội hàng tháng phù hợp với tốc độ tăng trưởng kinh tế; hoàn thiện mạng lưới y tế cơ sở, nâng cao chất lượng khám chữa bệnh BHYT và quản lý bệnh mạn tính cho người cao tuổi tại tuyến xã/phường.
  4. Đa dạng hóa các mô hình chăm sóc và dịch vụ xã hội: Xây dựng cơ chế khuyến khích xã hội hóa, ưu đãi thuế và quỹ đất để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào hệ thống trung tâm chăm sóc ban ngày, viện dưỡng lão tư nhân; phát triển các dịch vụ chăm sóc tại nhà dựa vào cộng đồng.
  5. Tạo điều kiện an toàn kinh tế và phát huy nguồn lực người cao tuổi: Xây dựng chính sách việc làm phù hợp cho người cao tuổi còn khả năng lao động; hỗ trợ tiếp cận vốn vay ưu đãi; tạo môi trường xã hội thân thiện thông qua việc cải thiện hạ tầng giao thông và các công trình công cộng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa các quan điểm lý thuyết về chính sách công đối với người cao tuổi, làm phong phú thêm lý thuyết chuyên ngành chính sách công tại Việt Nam thông qua việc kết hợp lý thuyết cộng đồng chính sách (Sapru, Homeshaw) và lý thuyết chính sách dựa trên bằng chứng (Cochrane, Martinson).
• Xây dựng khung phân tích thực trạng chính sách đối với người cao tuổi gồm các tiêu chí cụ thể: mức độ bảo đảm thu nhập/an sinh xã hội, chất lượng chăm sóc y tế - sức khỏe, mức độ an toàn cá nhân, điều kiện tiếp cận hạ tầng công cộng và mức độ hòa nhập, đóng góp xã hội.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Lần đầu tiên hệ thống hóa một cách toàn diện tiến trình lịch sử hình thành và phát triển chính sách đối với người cao tuổi tại Việt Nam từ năm 1945 đến giai đoạn hiện nay.
• Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng quy mô gồm 485 phiếu khảo sát người cao tuổi và 30 phiếu khảo sát cán bộ quản lý nhà nước tại 08 tỉnh, thành phố đại diện cho ba miền Bắc, Trung, Nam; làm rõ khoảng cách giữa quy định pháp luật và mức độ thụ hưởng thực tế.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ khâu hoàn thiện quy trình hoạch định, cơ chế tài chính an sinh, đến phương thức tổ chức mạng lưới chăm sóc y tế và mô hình dịch vụ dưỡng lão xã hội hóa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Địa bàn khảo sát thực địa dừng lại ở 08 tỉnh, thành phố tiêu biểu (Hà Nội, Ninh Bình, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Tiền Giang, Cà Mau, Thành phố Hồ Chí Minh), chưa bao quát toàn bộ 63 tỉnh, thành phố trên cả nước.
  • Số lượng mẫu cán bộ quản lý (30 cán bộ) và số lượng phỏng vấn sâu người cao tuổi (40 trường hợp) ở quy mô vừa phải, được xử lý chủ yếu trên phần mềm Microsoft Excel, phản ánh thực trạng tại các địa bàn khảo sát cụ thể.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu đánh giá tác động kinh tế lượng về tính bền vững tài chính của các quỹ bảo trợ xã hội và quỹ bảo hiểm y tế trong bối cảnh tốc độ già hóa tăng nhanh đến năm 2030 và 2050.
  • Đi sâu phân tích các nhóm người cao tuổi đặc thù như người cao tuổi khuyết tật nặng, người cao tuổi thuộc hộ nghèo đơn thân hoặc người cao tuổi tại các vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Quốc gia về Người cao tuổi Việt Nam, các Sở Lao động - Thương binh và Xã hội các địa phương có thêm cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng để rà soát, sửa đổi Luật Người cao tuổi và các chính sách trợ cấp xã hội.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên ngành Chính sách công, Quản lý công, Xã hội học, Công tác xã hội và Y tế công cộng tại các trường đại học, viện nghiên cứu.
• Hội Người cao tuổi và các tổ chức xã hội: Cung cấp luận cứ thực tiễn để nâng cao vai trò giám sát, phản biện xã hội và tham gia trực tiếp vào quy trình thực thi chính sách ở cơ sở.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định độ tuổi của người cao tuổi theo tiêu chí nào?

Luận án căn cứ vào Luật Người cao tuổi Việt Nam (2009) và thực tiễn các nước đang phát triển để xác định người cao tuổi là công dân từ 60 tuổi trở lên. Tác giả chỉ ra rằng mặc dù tuổi thọ trung bình tại Việt Nam đạt 73 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh trung bình chỉ đạt 64 năm (Đình Nam, 2017), do đó việc xác định mốc 60 tuổi là phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và sức khỏe của dân số trong nước.

2. Hai lý thuyết chính sách nào được tác giả sử dụng làm khung phân tích chính?

Tác giả sử dụng Lý thuyết về cộng đồng chính sách (Policy Community Theory) của Sapru (2004), Homeshaw (1995) để phân tích vai trò, sự tương tác của bốn nhóm chủ thể (cá nhân, truyền thông, nhóm áp lực, đảng chính trị) và vị thế của người cao tuổi; kết hợp với Lý thuyết chính sách dựa trên bằng chứng (Evidence-Based Policy) bắt nguồn từ Archibald Cochrane (1980) để xem xét tính thực chứng, chất lượng dữ liệu thống kê trong quá trình ban hành và thực thi chính sách.

3. Quy mô và cơ cấu mẫu khảo sát thực địa của luận án được thực hiện như thế nào?

Nghiên cứu thực hiện khảo sát tại 08 tỉnh, thành phố (Hà Nội, Ninh Bình, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Tiền Giang, Cà Mau, Thành phố Hồ Chí Minh) với ba nhóm mẫu: (1) Khảo sát 500 người cao tuổi bằng bảng hỏi (thu về 485 phiếu hợp lệ; tỷ lệ 50% nam - 50% nữ; 50% đô thị - 50% nông thôn); (2) Phỏng vấn sâu 40 người cao tuổi thuộc diện hưởng trợ cấp (05 người/địa phương); (3) Khảo sát 30 cán bộ chuyên trách công tác xã hội tại 08 Sở Lao động - Thương binh và Xã hội (05 người/thành phố trực thuộc Trung ương, 03 người/tỉnh).

4. Luận án đưa ra những dẫn chứng thực tế nào về vai trò kinh tế - xã hội của người cao tuổi?

Luận án nêu các dẫn chứng cụ thể: cố GS. Trần Văn Khê (90 tuổi) truyền bá âm nhạc dân tộc; GS. Đặng Vũ Khiêu (103 tuổi) nghiên cứu khoa học; nghệ nhân 80 tuổi tại Hội An sản xuất đèn lồng; cụ Khiêu Khiêm (95 tuổi, dân tộc Khmer tại Kiên Giang) hơn 60 năm giữ cột mốc biên giới; Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Đức Thìn (hơn 70 tuổi) tại Đền Đô; các cựu cán bộ lãnh đạo làm Chủ tịch Hội Người cao tuổi cơ sở và hơn 1.000 người cao tuổi tham gia điều hành công tác xã hội, an ninh trật tự ở cơ sở.

5. Kết quả kiểm định hai giả thuyết nghiên cứu của luận án là gì?

Dữ liệu khảo sát thực nghiệm chứng minh cả hai giả thuyết: Giả thuyết 1 được xác nhận khi mức trợ cấp xã hội và điều kiện chăm sóc y tế, an sinh hiện hành chưa đáp ứng đầy đủ mong đợi của người cao tuổi; Giả thuyết 2 được xác nhận khi hệ thống văn bản chính sách còn bộc lộ nhiều hạn chế về mặt nội dung, tính liên thông và tính khả thi trong thực thi thực tế.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Bùi Nghĩa là công trình khoa học chuyên khảo thuộc ngành Chính sách công, giải quyết có hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn về chính sách đối với người cao tuổi tại Việt Nam. Thông qua việc vận dụng lý thuyết cộng đồng chính sách, lý thuyết chính sách dựa trên bằng chứng và nguồn dữ liệu thực địa tại 08 địa phương, luận án đã làm rõ bức tranh thực trạng, chỉ ra các khoảng trống pháp lý và rào cản thụ hưởng an sinh của nhóm dân số cao tuổi. Các phân tích lịch sử chính sách từ năm 1945 và hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án cung cấp luận cứ khoa học có giá trị phục vụ công tác hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong bối cảnh già hóa dân số nhanh tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở nước ngoài Chính sách đối với người cao tuổi là một trong những chính sách quan trọng trong hệ thống chính sách xã hội, là chủ đề được quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới. Các nhà nghiên cứu trên thế giới tập trung vào việc nghiên cứu và tìm hiểu để nâng cao hiệu quả của chính sách đối với người cao tuổi. Nhóm nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở một số nước Paul và Sheila (2013) nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở Tây Phi để làm rõ thực trạng chính sách ở khu vực này, từ đó có biện pháp nâng cao chính sách đối với người cao tuổi ở những nước này.

Hai tác giả này nhận định rằng, người cao tuổi ở khu vực nông thôn chịu nhiều thiệt thòi hơn; trong số người cao tuổi, đa phần là nữ giới; trình độ học vấn của người cao tuổi thấp và không có nguồn thu nhập đảm bảo cho cuộc sống. Cho nên khuyến nghị chính sách cho các nước ở khu vực này là đảm bảo mức thu nhập cơ bản cho công dân từ 60 tuổi trở lên để đảm bảo họ có nguồn thu ổn định nhằm nâng cao chất lượng sống của họ. Cũng về chính sách người cao tuổi nhưng tác giả Narknisorn và Kusakabe (2013) lựa chọn Thái Lan làm không gian nghiên cứu. Hai tác giả này cho thấy chính sách đối với người cao tuổi ở Thái Lan được xây dựng theo quy trình từ trên xuống nên đã bỏ qua những đặc thù về gia đình, người cao tuổi cũng như nhu cầu của người cao tuổi.

Chính vì vậy, tác giả cho rằng cần thiết phải điều chỉnh lại quy trình ban hành chính sách để làm cho chính 14 sách phản ánh tốt hơn, thực hơn nhu cầu thực tế của người cao tuổi, cấu trúc gia đình và khoảng cách giữa các thế hệ. Ở một số nước Châu Âu mà Phần Lan, Ireland là điển hình, câu chuyện chính sách đối với người cao tuổi lại xoay quanh vấn đề việc làm của người cao tuổi (Ilmakunnas & Takala, 2005). Thực tế cho thấy, tỷ lệ việc làm ở người cao tuổi giảm do các chương trình phúc lợi cho người cao tuổi như chương trình về hưu sớm và sự cạnh tranh từ nguồn lao động nhập cư. Điều này càng làm khó khăn hơn cho chính sách đối với người cao tuổi ở Phần Lan khi cố tìm cách nâng cao tỷ lệ việc làm ở người cao tuổi do dân số của nước này ngày càng già.

Ireland cũng là một quốc gia có chính sách phúc lợi dành cho người cao tuổi tốt và đầy đủ. Hệ thống phúc lợi ở quốc gia này bao gồm 3 cấp độ (Vaughan, 1998). Cấp độ 1 là phúc lợi xã hội bao gồm bảo hiểm xã hội và hỗ trợ xã hội. Cấp độ 2 là các chế độ trợ cấp nghề nghiệp do người sử dụng lao động đóng góp.

Cấp độ 3 là các chương trình hỗ trợ, trợ cấp khác từ xã hội. Ba cấp độ phúc lợi này không tách rời nhau mà cùng tồn tại bổ sung cho nhau. Nghiên cứu cho rằng, trong ba cấp độ này nên đề cao và hoàn thiện cấp độ 1, bởi lẽ nhà nước nên đóng vai trò chủ đạo trong bảo trợ xã hội đối với người cao tuổi. Ở Trung Quốc, tác giả Zhuqing (2012) tập trung nghiên cứu quyền lợi và mong đợi của người lớn tuổi ở Trung Quốc.

Cùng với tình trạng già hoá về dân số là chất lượng sống ở người cao tuổi còn thấp. Người cao tuổi ở Trung Quốc rơi vào tình trạng thiếu thức ăn, thiếu thốn về dịch vụ y tế, giáo dục và các cơ hội trong đời sống chính trị, xã hội. Người cao tuổi thường thiếu thốn nơi ở và sống phụ thuộc vào con cháu. Nói cách khác chất lượng cuộc sống cuối đời của họ phụ thuộc chủ yếu vào hệ thống chăm sóc trong gia đình.

Thực tế này cho thấy Chính phủ Trung Quốc cần thực hiện nhiều giải pháp 15 kịp thời và hiệu quả. Tác giả đưa ra một số giải pháp quan trọng. Thứ nhất là mở rộng độ bao phủ của trợ cấp người cao tuổi và đảm bảo rằng tất cả người cao tuổi đều có thể nhận được mức trợ cấp tối thiểu. Thứ hai, ban hành luật về chống bạo hành người cao tuổi và xâm phạm tài sản của họ.

Thứ ba, tăng cường hệ thống bảo hiểm y tế và dịch vụ chăm sóc y tế cơ bản. Thứ tư, tạo cơ hội việc làm cho người cao tuổi đối với những người còn có nhu cầu làm việc. Thứ năm, phát huy vai trò của người cao tuổi trong việc tham gia vào quy trình chính sách ở các cấp, thông qua việc phát huy vai trò của hiệp hội người cao tuổi. Thứ sáu, tiếp tục phát triển các hình thức giáo dục suốt đời để giúp người cao tuổi có được chất lượng đời sống tinh thần phong phú.

Thứ bảy, đa dạng hoá các kênh chăm sóc người cao tuổi. Thứ tám, giảm tình trạng lạm dụng và phân biệt đối xử với người cao tuổi để bảo vệ nhân phẩm cho họ. Những biện pháp mà tác giả đưa ra tương đối toàn diện để đảm bảo chất lượng sống của người cao tuổi được nâng cao. Những giải pháp này là những kinh nghiệm quý báu cho việc nghiên cứu chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam.

Các nghiên cứu ở nước ngoài về chính sách đối với người cao tuổi phần lớn nhấn mạnh đến các nội dung cụ thể của chính sách này mà không đề cập đến chính sách đối với người cao tuổi dưới góc độ quy trình chính sách đối với người cao tuổi. Nhóm nghiên cứu về khía cạnh tâm lý và nhân cách của người cao tuổi Không chỉ dừng lại ở việc Nhà nước nên và không nên làm gì cho người cao tuổi, Agich (2010) tiếp cận người cao tuổi từ góc độ nhân phẩm. Tác giả cho rằng, chính sách đối với người cao tuổi cần phải quan tâm đến nhân phẩm của đối tượng này. Qua nghiên cứu, tác giả cho thấy vấn đề đảm bảo về nhân phẩm trong các chính sách đối với người cao tuổi không được đảm bảo và 16 chưa được hiểu một cách đúng đắn, phù hợp.

Cách tiếp cận của tác giả mang đậm tính nhân văn và có nhiều điểm mới cần lưu ý tiếp thu khi nghiên cứu chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam. Cùng chủ đề nghiên cứu Tadd vàBayer (2006) sau khi đưa ra khái niệm về nhân phẩm, nghiên cứu về vấn đề nhân phẩm người cao tuổi trong hoạt động chăm sóc sức khỏe người cao tuổi ở một số nước tại châu Âu. Tác giả đưa ra thực tế rằng mặc dù thuật ngữ nhân phẩm đã xuất hiện trong chính sách và các văn bản của nhà nước nhưng thường không được định nghĩa một cách rõ ràng mặc dù theo khảo sát, người cao tuổi ở một số nước châu Âu đều cho rằng đây là một vấn đề họ hết sức quan tâm và quan trọng đối với họ. Đóng góp của tác giả là đưa ra những gợi ý về các khía cạnh của nhân phẩm nhằm giúp các nhà hoạch định chính sách đối với người cao tuổi hiểu và đưa vào chính sách cho phù hợp với mong đợi của người cao tuổi và xã hội.

Theo đó, các trung tâm chăm sóc người cao tuổi cần quan tâm nhiều hơn tới vấn đề giao tiếp, sự riêng tư, sự khác biệt cá nhân và cảm giác dễ bị tổn thương ở người cao tuổi. Vấn đề nhân phẩm ở người cao tuổi cần được chuyển hoá thành các khoá đào tạo bài bản giành cho những người hoạt động trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi. Về lâu dài, chính sách đối với người cao tuổi cần tập trung vào quyền của người cao tuổi. Stratton và Tadd (2005) cũng đề cập đến vấn đề nhân cách của người cao tuổi nhưng không đưa ra các gợi ý về mặt chính sách mà chỉ tập trung tìm hiểu nhìn nhận và hiểu biết của xã hội về vấn đề nhân cách của người cao tuổi ở một số nước như Anh, Ireland, Tây Ban Nha, Pháp, Slovakia và Thuỵ Sỹ.

Xã hội đang mất dần đi những giá trị truyền thống khi nhìn nhận về người cao tuổi. Xã hội cho rằng người cao tuổi không khác gì trẻ con. Họ là nhóm người dư thừa và làm liên luỵ những người trẻ. Và họ thường được cho rằng là đối tượng dễ tổn thương và nạn nhân của hành vi bài xích trong xã hội.

Gia đình 17 lại có cái nhìn khác về nhân phẩm của người cao tuổi. Việc chăm sóc người cao tuổi là công việc hết sức khó khăn, có thể dẫn đến căng thẳng, có thể tạo nên áp lực về kinh tế và sức khỏe. Những gánh nặng này thường rơi vào vai người phụ nữ trong gia đình vì họ thường là đối tượng chịu trách nhiệm chăm sóc người cao tuổi trong gia đình. Về hệ thống chăm sóc sức khỏe, không những đối diện với sự quá tải và yếu kém về cơ sở vật chất, người cao tuổi còn thường cảm thấy cô lập ở các nhà dưỡng lão.

Nhân viên ở những trung tâm, nhà dưỡng lão và chăm sóc người cao tuổi thường ít được đào tạo bài bản và họ thường đối xử người cao tuổi như đối xử với trẻ em. Chính những điều này ở các trung tâm chăm sóc người cao tuổi và viện dưỡng lão đã ảnh hưởng đến nhân phẩm của người cao tuổi. Tất cả các đối tượng tham gia trả lời khảo sát đều thống nhất rằng người cao tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương do họ dễ dàng mất đi tiền bạc, sức khỏe, năng lượng, nhan sắc và các cơ hội. Chính vì vậy, cần giúp cho họ trở thành một bộ phận thật sự sống động và có ý nghĩa trong xã hội để họ được hữu ích và tôn trọng, được đảm bảo về mặt nhân phẩm.

Tóm lại, chính sách đối với người cao tuổi là chủ đề quan trọng và nhận được nhiều nghiên cứu của các tác giả trên thế giới. Dựa trên yêu cầu, cách tiếp cận của luận án đặt ra và vì giới hạn nhất định về dung lượng, tác giả nhận thấy hai chủ đề trên là hai chủ đề quan trọng để tổng thuật. Tổng quan tình hình nghiên cứu về chính sách đối với người cao tuổi ở trong nước Xuất phát từ vai trò quan trọng của người cao tuổi và chính sách đối với người cao tuổi, vấn đề chăm sóc người cao tuổi ở Việt Nam nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. 18 Có nhiều nghiên cứu về người cao tuổi và chính sách đối với người cao tuổi ở trong nước.