Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 04 chƣơng Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách đảm bảo an ninh lƣơng thực. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Chính sách đảm bảo an ninh lƣơng thực của Việt Nam và tình hình thực hiện chính sách. Chƣơng 4: Những định hƣớng hoàn thiện chính sách và tổ chức thực hiện chính sách.
13 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHÍNH SÁCH ĐẢM BẢO AN NINH LƢƠNG THỰC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Hiện nay, vấn đề an ninh lƣơng thực (ANLT) không còn xa lạ mà là mối quan tâm chung của các quốc gia và các tổ chức trên thế giới. Kể từ khi xuất hiện lần đầu tiên trong Báo cáo của Ngân hàng thế giới năm 1986 có nhan đề “Poverty and Hunger, Issues and Options for Food Security in Developing Countries”, khái niệm này đã dần đƣợc hoàn thiện bởi các tổ chức thế giới nhƣ UNDP, FAO và đƣợc đƣa vào mục tiêu phát triển của các quốc gia. Do sự cấp thiết của nó, ANLT đƣợc nhiều tác giả trên thế giới và Việt Nam quan tâm nghiên cứu.
Trong tài liệu chuyên khảo của Trung tâm nghiên cứu nông nghiệp thế giới Australia (ACIAR) có loạt bài báo nghiên cứu của các nhóm tác giả thuộc ACIAR và Việt Nam về các chính sách an ninh lƣơng thực của Việt Nam. Điển hình nhƣ bài viết “Policy principles for food security” của Elizabeth Petersen (2017) đã phân tích và đề xuất 10 nguyên tắc chính sách để đảm bảo ANLT một cách có hiệu quả. 10 nguyên tắc chính sách đƣợc tác giả này đƣa ra dựa trên sự tổng hợp các nghiên cứu về những nguyên nhân gây mất ANLT. Mỗi nguyên tắc đồng thời ảnh hƣởng đến sự sẵn có, khả năng tiếp cận và khả năng đảm bảo dinh dƣỡng của lƣơng thực thực phẩm.
Đáng chú ý nguyên tắc số 10 đƣợc tác giả đƣa ra là: “Mỗi mục tiêu/mục đích chính sách chỉ nên có duy nhất một công cụ chính sách”. Điều này nhằm hạn chế việc xung đột giữa các chính sách và giảm chi phí thông tin và chi phí quản lý. Tuy nhiên nghiên cứu còn chƣa phân tích rõ lý do của tác giả khi lựa chọn ra các nguyên tắc này. Tác giả Elizabeth Petersen còn có một bài viết “Comparison of food security policies in Vietnam, Indonesia and Australia” (2017) nhằm so sánh 14 sự khác nhau về quan điểm và mục tiêu của các chính sách đảm bảo ANLT của hai quốc gia Indonesia và Australia là đại diện cho 2 nƣớc có mức độ ANLT hoàn toàn khác nhau và đƣa ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
Bài viết đã so sánh mục tiêu của chính sách đảm bảo ANLT của hai chính phủ, chỉ ra rằng mục tiêu chính của Indonesia theo đuổi là sự tự chủ về lƣơng thực còn ở Australia là đẩy mạnh phát triển thị trƣờng và giúp cho ngƣời nông dân gia tăng thu nhập. Qua phân tích sự hiệu quả về đảm bảo ANLT của hai quốc gia này tác giả đƣa ra khuyến nghị Việt Nam tập trung và loại cây trồng thế mạnh và thúc đẩy thƣơng mại. Bài báo “Overview of Vietnam‟s food security policies” của các tác giả Vu Hoang Yen, Nguyen Hong Nhung và Tran Anh Dung (2017) thuộc Bộ kế hoạch và đầu tƣ Việt Nam đã đƣa ra cái nhìn tổng quan về 5 nhóm chính sách đảm bảo ANLT. Phân loại các nhóm chính sách dựa trên năm nhóm nguồn lực cho phát triển nông nghiệp mà các chính sách hƣớng đến: đất đai, cơ sở hạ tầng và khoa học kỹ thuật, nhân lực, chính sách hỗ trợ địa phƣơng, hệ thống phân phối lƣơng thực.
Nghiên cứu này đã cho một cái nhìn tổng quan về 5 nhóm chính sách đảm bảo ANLT theo trình tự thời gian ban hành nhƣng mới ở dạng liệt kê thông thƣờng chứ chƣa đi đánh giá nội dung và hiệu quả các chính sách. Nhóm tác giả Elizabeth Petersen, Vu Hoang Yen, David Vanzetti (2017) có một nghiên cứu chung mang tựa đề “Evaluation of Vietnam‟s food security policies” nhằm đánh giá chính sách đảm bảo ANLT của Việt Nam dựa trên 10 nguyên tắc của tác giả Elizabeth Petersen đã đề xuất trong bài “Policy principles for food security” (2017). Phân tích này chỉ ra những mặt không tuân thủ 10 nguyên tắc kể trên trong hệ thống chính sách đảm bảo ANLT của Việt Nam. Nghiên cứu “Stakeholder perceptions on the development and effectiveness of food security policies in Vietnam” của nhóm tác giả Tran 15 Cong Thang, Vu Huy Phuc và Elizabeth Petersen (2017) lại đánh giá sự nhận thức của đối tƣợng chính sách và các bên liên quan về chính sách đảm bảo ANLT của Việt Nam nhằm đánh giá mức độ hiệu lực của chính sách đối với nhóm đối tƣợng của nó.
Và cũng đƣa ra đánh giá về mức điểm mạnh, điểm yếu của các chính sách đảm bảo ANLT theo nguyên tắc trên. Nhóm nghiên cứu thuộc tổ chức Action Aid (2016) đã thực hiện nghiên cứu “Nông nghiệp Bền vững và ANLT - Đường nào cho Việt Nam?”. Đáng chú ý nghiên cứu này đã thực hiện loạt khảo sát, thống kê nhằm thu thập dữ liệu sơ cấp liên quan sử đụng đất, thu nhập của nông hộ, tình trạng cơ giới hóa và nhận biết của nông dân với chính sách. Từ đó đƣa ra những so sánh sự tƣơng đồng về mặt chính sách nông nghiệp và ANLT giữa Việt Nam và Ấn Độ, chỉ ra những thách thức trong thời gian tới.
Các tác giả trong nƣớc cũng quan tâm nghiên cứu về lĩnh vực này thể hiện qua nhiều công trình nghiên cứu khác. Tác giả Trần Hồng Hạnh (2009) với bài viết “Tổng quan về ANLT” đã tổng hợp các khái niệm ANLT theo các tổ chức thế giới. Tác giả này còn đƣa ra góc nhìn về sự liên quan giữa ANLT với nghèo đói, liên hệ thực trạng ở Việt Nam và Lào. Tác giả Trần Mạnh Tảo (2014) với bài báo “ANLT thế giới và những hàm ý cho Việt Nam” đã nghiên cứu về thực trạng ANLT trên thế giới dựa trên những khía cạnh về tính sẵn có, tính ổn định và khả năng tiếp cận đối với nguồn lƣơng thực trên toàn cầu.
Qua đó, tác giả dự báo một số nhân tố tác động đến ANLT toàn cầu trong tƣơng lai và gợi ý một số hàm ý chính sách cho Việt Nam. Trên góc độ nghiên cứu vùng, tác giả Nguyễn Kim Hồng và Nguyễn Thị Bé Ba (2011) đã có nghiên cứu “An ninh lương thực vùng Đồng bằng sông Cửu Long” về mức độ đảm bảo ANLT cấp vùng tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long – vùng sản xuất lúa gạo lớn nhất Việt Nam dự báo đến năm 2050 và khả năng thực hiện nhiệm vụ đảm bảo ANLT cho cả nƣớc. 16 Tác giả Nguyễn Văn Sánh (2009) có nghiên cứu “ANLT quốc gia: nhìn từ khía cạnh nông dân trồng lúa và giải pháp liên kết vùng và tham gia „4 nhà‟ tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long” đƣa ra đánh giá của tác giả về sự liên quan giữa đảm bảo thu nhập của ngƣời nông dân trồng lúa với mục tiêu đảm bảo ANLT quốc gia. Nghiên cứu này cũng đƣa ra giải pháp về việc liên kết vùng, liên kết Nhà nƣớc – Nhà khoa học – Nhà doanh nghiệp – Nhà nông nhằm đảm bảo ANLT dựa trên cơ sở đảm bảo lợi ích cho ngƣời nông dân tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Điển hình cho nghiên cứu về ANLT cho địa phƣơng thuộc nhóm vùng sâu, vùng xa, nhóm dân số có hoàn cảnh khó khăn có bài báo của nhóm tác giả Nguyễn Viết Đăng, Lƣu Văn Duy và Mạc Văn Vững (2014) tựa đề “ANLT của các hộ nghèo ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình: thực trạng và giải pháp”. Nghiên cứu này đi sâu phân tích về khả năng đảm bảo ANLT của nhóm hộ nghèo ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình dựa trên đặc điểm về địa hình và tập quán sinh hoạt của đồng bào tại khu vực này và đề xuất một số giải pháp nhằm cải thiện tình trạng. Nghiên cứu này đã chỉ ra một số nguyên nhân khách quan về đặc điểm địa lý và cả chủ quan về mặt nhân khẩu học dẫn đến không đảm bảo ANLT của nhóm đối tƣợng này. Các nghiên cứu trên của các tác giả đã cho cái nhìn về ANLT Việt Nam nói chung và một số góc nhìn đối với chính sách đảm bảo ANLT.
Ở một số nghiên cứu của các tác giả khác về nông nghiệp hoặc ANLT quốc tế cũng đã đan xen một số nhận định nhỏ liên quan đến gợi ý chính sách đảm bảo ANLT cho Việt Nam. Luận văn thạc sỹ chuyên ngành Kinh tế quốc tế của tác giả Trần Hữu Đồng (2016) có tên “ANLT của Nam Phi và Algeria: Nghiên cứu so sánh và gợi mở chính sách cho Việt Nam” đã nghiên cứu thực trạng ANLT ở quốc gia Algeria – một quốc gia nghèo đói, nông nghiệp kém phát triển và đƣa ra đƣa ra một số gợi ý chính sách đối với Việt Nam. 17 Cũng nhìn nhận theo góc độ Kinh tế quốc tế về vấn đề ANLT còn có luận văn thạc sỹ của tác giả Lê Anh Thực (2012) “ANLT của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế”. Nghiên cứu này đánh giá thực trạng ANLT của Việt Nam giai đoạn 1998 đến 2012 và đƣa ra nhận định khái quát các nhân tố ảnh hƣởng đến ANLT Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Nghiên cứu đã chỉ ra đƣợc một số quan điểm định hƣớng của Nhà nƣớc đối với việc đảm bảo ANLT nhƣng chƣa đi sâu phân tích chính sách. Ngoài ra còn có các báo cáo định kỳ của các tổ chức Thế giới nhƣ WB, UNDP, FAO… thống kê tình hình liên quan đến nông nghiệp, ANLT của thế giới và Việt Nam. Tuy nhiên, chƣa có nghiên cứu nào đi sâu phân tích về chính sách của Việt Nam về đảm bảo ANLT trong giai đoạn từ 1986 đến nay trên góc độ Kinh tế chính trị và đƣa ra nhận định cho giai đoạn 2017 – 2025. Do vậy, luận văn của tác giả sẽ đóng góp kết quả ở một góc độ nghiên cứu mới nhằm làm rõ hơn vấn đề này.
Cơ sở lý luận về chính sách đảm bảo an ninh lƣơng thực 1. Một số khái niệm cơ bản 1. An ninh lương thực Khái niệm về ANLT đã đƣợc hình thành từ lâu trên thế giới và đƣợc đƣa ra bởi các tổ chức và cá nhân khác nhau, đƣợc bổ sung dần các khía cạnh về đảm bảo ANLT qua các năm.