Khóa luận chiến lược xử lý sự không tương đương ở cấp độ từ trong dịch thuật Đại học Hà Nội

Tổng hợp kiến thức Chiến lược xử lý sự không tương đương ở cấp độ từ trong dịch thuật, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong

• Tác giả: Pham Thanh Binh
• Người hướng dẫn: Nguyen Ngoc Tan, M.A
• Trường học: Hanoi University
• Chuyên ngành: English Department
• Đề tài: Chiến Lược Xử Lý Sự Không Tương Đương Ở Cấp Độ Từ Trong Dịch Thuật
• Loại tài liệu: graduation thesis
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• 1. CHAPTER ONE: INTRODUCTION
• 1.1. Background to the study
• 1.2. Aims of the study
• 1.3. Scope and significance
• 1.4. Organization of the study
• 2. CHAPTER TWO: REVIEW OF THE LITERATURE
• 2.1. Overview on translation equivalence
• 2.2. The concept of equivalence
• 2.3. Different theories of equivalence
• 2.3.1. Function-based equivalence
• 2.3.2. Meaning-based equivalence
• 2.3.3. Form-based of equivalence
• 2.4. The problem of non-equivalence
• 2.4.1. Non-equivalence at word level
• 2.4.2. Recent studies on non-equivalence at word level
• 3. CHAPTER THREE: THE STUDY
• 3.1. Selected English – Vietnamese conceptual and lexical semantic contrastive analysis
• 3.2. Conceptual contrastive analysis
• 3.2.1. Concept on kinship
• 3.2.2. Concept on color
• 3.2.3. Concept on temperature
• 3.2.4. Concept from communication
• 3.3. Lexical semantic contrastive analysis
• 3.3.1. Pronouns
• 3.4. Classification of non-equivalence at word level
• 3.4.1. No equivalent words between 2 languages
• 3.4.2. The source language concept is not lexicalized in the target language
• 3.4.3. The target language lacks a superordinate
• 3.4.4. The target language lacks a specific term
• 3.4.5. Differences in expressive meanings
• 3.4.6. Differences in physical and interpersonal perspective
• 4. CHAPTER FOUR: SUGGESSTIONS AND CONCLUSION
• 4.1. Strategies to tackle non-equivalence at word level
• 4.1.1. Translation by a more specific word (hyponym)
• 4.1.2. Translation by a more general word (superordinate)
• 4.1.3. Translation by a more neutral/less expressive word
• 4.1.4. Translation by cultural substitution
• 4.1.5. Translation using a loan word or loan word plus explanation
• 4.1.6. Translation by paraphrasing
• 4.1.7. Translation by omission
• 4.1.8. Translation by illustration
• LIST OF TABLES
• ABSTRACT
• ACKNOWLEDGEMENTS

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu này tập trung vào vấn đề không tương đương ở cấp độ từ trong dịch thuật giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Vấn đề này được coi là một trong những điểm yếu của hầu hết sinh viên tại Khoa Tiếng Anh - Đại học Hà Nội. Mục tiêu chính của nghiên cứu là trình bày lý do, kiến thức nền tảng và các phương pháp khác nhau liên quan đến không tương đương trước khi so sánh một số lĩnh vực ngữ nghĩa và từ vựng tiêu biểu để chứng minh rằng có một khoảng cách ngôn ngữ đáng kể giữa hai ngôn ngữ này. Nghiên cứu cũng đề xuất một phân loại về không tương đương dựa trên lý thuyết của Mona Baker và đưa ra một số chiến lược hiệu quả để xử lý vấn đề này.

II. Tổng quan về tương đương trong dịch thuật

Khái niệm tương đương trong dịch thuật đã được nhiều học giả nghiên cứu. Catford định nghĩa tương đương là sự thay thế các yếu tố văn bản trong một ngôn ngữ (SL) bằng các yếu tố tương đương trong ngôn ngữ khác (TL). Nida và Taber nhấn mạnh rằng việc dịch phải tái tạo trong ngôn ngữ tiếp nhận một tương đương tự nhiên nhất của thông điệp trong ngôn ngữ nguồn, trước tiên về mặt ý nghĩa và sau đó về mặt phong cách. Halverson cũng chỉ ra rằng tương đương là mối quan hệ giữa hai thực thể, được mô tả qua sự tương đồng về một hoặc nhiều đặc điểm tiềm năng. Điều này cho thấy tương đương là một vấn đề trung tâm trong nghiên cứu dịch thuật.

III. Vấn đề không tương đương

Vấn đề không tương đương đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu. Jakobson cho rằng "thông thường không có sự tương đương hoàn toàn giữa các đơn vị mã". Sự khác biệt giữa cấu trúc, thuật ngữ, ngữ pháp và hình thức từ vựng của các ngôn ngữ là nguyên nhân chính dẫn đến không tương đương. Catford đã chỉ ra rằng có hai yếu tố ảnh hưởng đến tương đương: yếu tố ngôn ngữ và yếu tố văn hóa, dẫn đến hai loại tương đương: tương đương ngôn ngữ và tương đương văn hóa. Điều này cho thấy sự phức tạp của vấn đề không tương đương và tầm quan trọng của việc phân tích cả hai khía cạnh này trong dịch thuật.

IV. Chiến lược xử lý không tương đương

Nghiên cứu đề xuất một số chiến lược để xử lý không tương đương ở cấp độ từ trong dịch thuật. Một trong những chiến lược là dịch bằng một từ cụ thể hơn (hyponym) hoặc một từ tổng quát hơn (superordinate). Ngoài ra, dịch bằng cách thay thế văn hóa, sử dụng từ vay mượn hoặc giải thích cũng là những phương pháp hiệu quả. Việc dịch bằng cách diễn giải và minh họa cũng được đề xuất như là những cách tiếp cận hữu ích để giải quyết vấn đề không tương đương. Những chiến lược này không chỉ giúp cải thiện chất lượng dịch thuật mà còn nâng cao khả năng hiểu biết văn hóa giữa các ngôn ngữ.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hoạt động dịch thuật đóng vai trò cầu nối thiết yếu trong việc xóa bỏ rào cản ngôn ngữ, tạo điều kiện thuận lợi để tiếp cận kho tàng tri thức khoa học, công nghệ và các tư tưởng xã hội trên phạm vi toàn cầu. Quá trình dịch thuật không đơn thuần là sự chuyển đổi máy móc, thụ động mà là một quá trình nghệ thuật đòi hỏi người dịch phải am hiểu sâu sắc cả hai hệ thống ngôn ngữ cùng nền tảng văn hóa tương ứng. Trong đó, việc thiết lập tính tương đương (equivalence) luôn là bài toán trọng tâm của lý thuyết và thực hành dịch thuật. Tuy nhiên, sự khác biệt sâu sắc giữa các hệ thống ngôn ngữ và văn hóa dẫn đến hiện tượng bất tương đương (non-equivalence), đặc biệt là ở cấp độ từ ngữ (word level) – đơn vị cơ bản cấu thành ý nghĩa văn bản.

Tại Khoa Tiếng Anh thuộc Trường Đại học Hà Nội, hiện tượng bất tương đương ở cấp độ từ ngữ được ghi nhận là điểm yếu phổ biến của đa số sinh viên. Phần lớn người học chưa có nhận thức đầy đủ về bản chất của sự bất tương đương, từ đó gặp lúng túng trong việc tìm kiếm các giải pháp chuyển dịch phù hợp giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Nhằm giải quyết vấn đề thực tiễn này, khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thanh Bình (lớp 11A-06, khóa 2006–2010), dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Ngọc Tân, tập trung nghiên cứu đề tài: "Chiến lược xử lý sự không tương đương cấp từ ngữ dịch Anh - Việt" (Strategies to deal with non-equivalence at word level in translation).

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bao gồm:

1. Tổng quan các cơ sở lý luận và quan điểm học thuật quốc tế về tính tương đương và sự bất tương đương trong dịch thuật, nâng cao nhận thức của người học về khoảng cách ngôn ngữ - văn hóa.
2. Thực hiện phân tích đối chiếu một số trường khái niệm và trường ngữ nghĩa từ vựng tiêu biểu giữa tiếng Anh và tiếng Việt nhằm minh chứng cho sự bất tương đương ở cấp độ từ.
3. Phân loại các dạng bất tương đương cấp từ ngữ trong tương quan đối chiếu Anh - Việt dựa trên khung lý thuyết của Mona Baker (1992).
4. Đề xuất hệ thống các chiến lược xử lý bất tương đương cấp từ ngữ mang tính ứng dụng cao cho cặp ngôn ngữ Anh - Việt, kèm theo các ví dụ minh họa và định hướng bài tập thực hành.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hiện tượng bất tương đương ở cấp độ từ ngữ và các phương pháp xử lý tương ứng trong quá trình dịch thuật giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn chặt chẽ ở cấp độ từ (word level), tập trung vào các trường khái niệm (thân tộc, màu sắc, nhiệt độ, phát ngôn giao tiếp) và đặc trưng từ vựng - ngữ nghĩa (đại từ xưng hô, loại từ, phương thức láy từ), không mở rộng sang các cấp độ cao hơn như ngữ đoạn, cú pháp hay văn bản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng nghiên cứu dựa trên các công trình lý thuyết dịch thuật kinh điển trên thế giới:

• Khái niệm tương đương dịch thuật: Tiếp cận định nghĩa của Catford (1965, 1988), Nida & Taber (1982), Halverson (1997), House (1977, 1997) và Wills (1982) về bản chất của tương đương trong quá trình tái tạo thông điệp ngôn ngữ nguồn (SL) sang ngôn ngữ đích (TL).
• Các cách tiếp cận tương đương:
  • Tiếp cận định lượng (Quantitative approach): Phân loại của Kade (1968) và Hann (1992) gồm 4 loại tương đương từ vựng: tương đương 1 - 1 (one-to-one), tương đương 1 - nhiều (one-to-many), tương đương 1 - một phần (one-to-part-of-one) và tương đương số không (nil equivalence).
  • Tiếp cận định tính (Qualitative approach): Bao gồm tương đương dựa trên chức năng của Eugene A. Nida (1964) với hai khái niệm tương đương hình thức (formal correspondence) và tương đương động (dynamic equivalence); tương đương dựa trên ngữ nghĩa của Werner Koller (1977) với 5 cấp độ (biểu thị, biểu cảm, chuẩn mực văn bản, dụng học, hình thức); và tương đương dựa trên cấu trúc hình thức của Mona Baker (1992) với 5 cấp độ (cấp từ, trên cấp từ, ngữ pháp, văn bản, dụng học).
• Lý thuyết trọng tâm về bất tương đương cấp từ ngữ: Khóa luận áp dụng bảng phân loại 11 dạng bất tương đương cấp từ và hệ thống chiến lược dịch thuật của Mona Baker (1992) trong cuốn giáo trình In Other Words: a Coursebook on Translation, kết hợp kế thừa kết quả thực nghiệm từ các nghiên cứu của Ghadi (2009), Giménez (2005) và Magdalena (2005).
• Cơ sở ngôn ngữ và văn hóa đối chiếu: Ứng dụng các công trình về thuật ngữ màu sắc của Berlin & Kay (1969), nghiên cứu đại từ nhân xưng và hệ thống xưng tộc tiếng Việt của Luong (1990), Duong (1999), Thanh Ngo (2006), đặc trưng ngữ pháp tiếng Việt của Thompson (1965), cùng thang đo giá trị chủ nghĩa cá nhân (Individualism Index Values - IDV) của Geert Hofstede (2000).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai trong khóa luận gồm:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu: Hệ thống hóa các quan điểm lý thuyết dịch thuật từ các công trình nghiên cứu chuyên ngành.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu ngôn ngữ học (Contrastive Analysis): Đối chiếu song song các trường khái niệm và cấu trúc ngữ nghĩa giữa tiếng Anh và tiếng Việt để xác định những điểm dị biệt dẫn đến sự thiếu hụt từ vựng tương đương.
• Phương pháp phân loại và mô hình hóa chiến lược: Tinh chỉnh và thích ứng khung chiến lược của Mona Baker cho phù hợp với đặc thù ngữ pháp và văn hóa Việt Nam.
• Phương pháp phân tích ngữ liệu mẫu: Khảo sát và phân tích các trường hợp dịch thực tế được trích xuất từ các tác phẩm báo chí quốc tế, tài liệu nghiên cứu của SSRC/Ford Foundation, từ điển chuyên ngành (Cambridge Advanced Learner's Dictionary 2008) và văn cảnh giao tiếp đời sống.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu (Chapter One: Introduction)

Chương 1 thiết lập khung tổng thể cho toàn bộ nghiên cứu. Tác giả trình bày bối cảnh thực tiễn của hoạt động dịch thuật trong thời kỳ hội nhập, khẳng định vai trò mang tính nghệ thuật của người dịch khi phải dung hòa sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ và hai nền văn hóa. Tác giả chỉ rõ mục tiêu nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ bản chất của tính tương đương, nâng cao nhận thức về sự bất tương đương và cung cấp bộ công cụ chiến lược xử lý cấp từ ngữ cho người học. Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại cấp độ từ vựng, đóng vai trò nền tảng để giải quyết các vấn đề dịch thuật phức tạp hơn ở cấp độ câu và văn bản.

Chương 2: Tổng quan tài liệu (Chapter Two: Review of the Literature)

Chương 2 tổng hợp toàn diện lịch sử nghiên cứu về tương đương dịch thuật. Tác giả phân tích các luồng quan điểm từ Nida (tương đương động và tương đương hình thức), Koller (5 mức độ tương đương ngữ nghĩa) đến Baker (tiếp cận từ dưới lên với 5 cấp độ tương đương). Chương này tập trung làm rõ hiện tượng bất tương đương cấp từ thông qua các luận điểm của Halliday (1985), Bell (1991), Newmark (1991) và Catford (1996).

Tác giả cũng điểm lại bảng phân loại 11 dạng bất tương đương cấp từ của Mona Baker (1992):

STT	Dạng bất tương đương cấp từ theo Mona Baker (1992)
1	Khái niệm mang tính đặc thù văn hóa (Culture-specific concepts)
2	Khái niệm ở ngôn ngữ nguồn không được từ vựng hóa ở ngôn ngữ đích (SL concept is not lexicalized in TL)
3	Từ ở ngôn ngữ nguồn có cấu trúc ngữ nghĩa phức tạp (SL word is semantically complex)
4	Ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích có sự phân biệt ý nghĩa khác nhau (SL and TL make different distinctions in meaning)
5	Ngôn ngữ đích thiếu từ mang nghĩa khái quát / từ thượng danh (TL lacks a superordinate term)
6	Ngôn ngữ đích thiếu từ mang nghĩa cụ thể / từ hạ danh (TL lacks a specific term / hyponym)
7	Khác biệt về góc nhìn không gian vật lý hoặc liên cá nhân (Differences in physical or interpersonal perspective)
8	Khác biệt về ý nghĩa biểu cảm (Differences in expressive meaning)
9	Khác biệt về hình thức ngữ pháp (Differences in form)
10	Khác biệt về tần suất và mục đích sử dụng các hình thức cụ thể (Differences in frequency and purpose of using specific forms)
11	Việc sử dụng từ vay mượn trong văn bản nguồn (The use of loan words in the source text)

Ngoài ra, chương 2 tổng thuật hai nghiên cứu thực nghiệm tiêu biểu: nghiên cứu của Ghadi (2009) phân tích 120 thuật ngữ nha khoa dịch từ tiếng Anh sang tiếng Ba Tư, và nghiên cứu của Giménez (2005) khảo sát 160 sinh viên đại học dịch Anh - Tây Ban Nha, từ đó khẳng định tính ứng dụng và độ tin cậy của khung lý thuyết Mona Baker.

Chương 3: Nghiên cứu (Chapter Three: The Study)

Chương 3 là phần nghiên cứu trọng tâm, được chia thành hai phần chính: phân tích đối chiếu ngôn ngữ và phân loại các dạng bất tương đương Anh - Việt.

Trong phần đối chiếu khái niệm và ngữ nghĩa từ vựng:

• Khái niệm thân tộc: Tiếng Anh dùng hậu tố -in-law chung cho quan hệ hôn nhân mà không phân biệt bên nội/ngoại, trong khi tiếng Việt phân định rõ rệt (bố chồng, bố vợ, mẹ chồng, mẹ vợ, anh rể, anh vợ...). Tiếng Anh phân biệt quan hệ tái hôn không cùng huyết thống bằng tiền tố step- (stepmother, stepbrother) và cùng nửa huyết thống bằng half- (half-brother), điều mà tiếng Việt không có từ định danh cố định. Tiếng Anh chỉ có một từ cousin, trong khi tiếng Việt phân tầng thứ bậc tôn ti chặt chẽ (anh họ, chị họ, em họ).
• Khái niệm màu sắc: Tiếng Anh xác lập 11 màu cơ bản (theo Berlin & Kay, 1969), trong khi tiếng Việt chỉ có 7 màu cơ bản. Tiếng Việt dùng từ xanh cho cả green (đèn xanh) và blue (trời xanh), nhưng lại có hệ thống từ láy và từ ghép miêu tả sắc độ phong phú (đỏ rực, đỏ tía, đỏ au, đỏ tươi, đỏ hỏn; trắng toát, trắng tinh, trắng đục, trắng hếu).
• Khái niệm nhiệt độ: Cặp từ hot - cold tương ứng với nóng - lạnh, nhưng warm và cool không hoàn toàn đồng nhất với ấm và mát. Từ warm có thể mang nghĩa nóng tùy ngữ cảnh ("It's getting warm in here" -> "Ở đây bắt đầu hơi nóng rồi đấy"), và từ nguội trong tiếng Việt có thể chuyển dịch thành cold (nghĩa tiêu cực) hoặc cool (nghĩa tích cực).
• Khái niệm giao tiếp: Câu trả lời cho câu hỏi phủ định trong tiếng Anh tuân theo tính khẳng định/phủ định của sự việc ("Don't you want to go?" - "No" = không muốn đi), trong khi tiếng Việt trả lời trực tiếp cho phát ngôn của người hỏi ("Anh không muốn đi cùng chúng em à?" - "Không" = có muốn đi).
• Đại từ nhân xưng, loại từ và cấu tạo từ: Hệ thống xưng hô tiếng Việt gắn liền với tôn ti xã hội và quan hệ thân tộc (theo bảng tổng hợp của Luong, 1990; Thanh Ngo, 2006; Duong, 1999). Tiếng Việt sở hữu hệ thống loại từ phong phú chỉ tính sống/bất động (con, cái) hoặc hình dáng (cây, cuốn, mảnh), cùng phương thức láy từ biến đổi nghĩa (xinh xinh, xanh xanh, vẫy vẫy, ngày ngày) và đuôi láy mở rộng (sách siếc, bút biếc, phở phiếc), vốn hoàn toàn vắng mặt trong cấu tạo từ tiếng Anh.

Trong phần phân loại bất tương đương cấp từ Anh - Việt, tác giả xác lập 6 nhóm điển hình:

1. Không có từ tương đương do khái niệm đặc thù văn hóa: Sự khác biệt Đông - Tây và chỉ số chủ nghĩa cá nhân (IDV theo Hofstede: Mỹ 91, Úc 90, Anh 89 so với các nước Đông Nam Á dưới 32) khiến các từ như privacy không có từ đơn tương đương trọn vẹn trong tiếng Việt; ngược lại các từ nông nghiệp lúa nước, hôn nhân, tín ngưỡng truyền thống (chữ hiếu, tiết hạnh, nộp cheo, chúa thượng ngàn) không có từ đồng nhất trong tiếng Anh.
2. Khái niệm có tồn tại nhưng chưa được từ vựng hóa ở ngôn ngữ đích: Khái niệm quân tử trong tiếng Việt không đồng nhất hoàn toàn với gentleman trong tiếng Anh; khái niệm de facto relationship trong luật học Úc không thể diễn đạt trọn vẹn bằng các cụm từ vợ bé, bà nhỏ.
3. Ngôn ngữ đích thiếu từ thượng danh (superordinate): Từ problems trong tiếng Anh có nhiều từ tương đương cục bộ trong tiếng Việt (vấn đề, vấn nạn, trở ngại, trục trặc, chứng); từ đàn trong tiếng Việt tương ứng với các từ phân hóa theo loài trong tiếng Anh (herd, flock, school).
4. Ngôn ngữ đích thiếu từ hạ danh (hyponym): Động từ wear trong tiếng Anh tương ứng với hơn 15 từ hạ danh trong tiếng Việt (mặc, đi, đội, chít, đeo, thắt, đánh, thoa, tô, bôi, xức, xịt, đóng); động từ carry phân hóa thành đem, mang, vác, xách, đội, cõng, bồng, khiêng, gánh, quảy, đèo, thồ, địu, bưng, bê...
5. Khác biệt về ý nghĩa biểu cảm: Từ sexy trong tiếng Anh mang nghĩa khen ngợi (quyến rũ, hấp dẫn), khi dịch sang tiếng Việt thành khiêu gợi, gợi tình dễ mang sắc thái tiêu cực; từ individual là lời khen trong văn hóa phương Tây nhưng dịch thành cá nhân trong văn hóa tập thể phương Đông có thể bị hiểu là ích kỷ, kỳ dị; từ exotic mang nghĩa trung tính/tích cực nhưng dịch thành ngoại lai lại mang sắc thái phê phán.
6. Khác biệt về góc nhìn vật lý và liên cá nhân: Động từ come/go, bring/take phản ánh vị trí chuyển động so với người nói; động từ give trong tiếng Anh phân hóa trong tiếng Việt dựa trên tôn ti quan hệ giữa người trao và người nhận (cho, tặng, biếu, cống, nạp, đưa).

Chương 4: Đề xuất và Kết luận (Chapter Four: Suggestions and Conclusion)

Chương 4 đề xuất hệ thống 8 chiến lược xử lý bất tương đương cấp từ ngữ chuyển dịch giữa tiếng Anh và tiếng Việt:

1. Dịch bằng từ mang nghĩa cụ thể hơn (Hyponym): Lựa chọn từ ngữ chính xác theo ngữ cảnh (ví dụ: "wear sunscreen" dịch là "thoa kem chống nắng"; "carried on his mother's back" dịch là "được mẹ địu sau lưng").
2. Dịch bằng từ mang nghĩa khái quát hơn (Superordinate): Dùng từ thượng danh khi ngôn ngữ đích không có từ tương đương chính xác (ví dụ: "milieu" dịch là "môi trường"; "evolve" dịch là "thay đổi"; các dòng xe sedan, coupe dịch chung là "ô tô").
3. Dịch bằng từ trung tính hơn / giảm bớt sắc thái biểu cảm: Tránh gây hiểu lầm về mặt văn hóa (ví dụ: "exotic plant" dịch là "loại cây lạ"; "sexy" dịch là "quyến rũ"; "mushroomed" dịch là "tăng nhanh" thay vì "mọc lên như nấm" vốn mang nghĩa tiêu cực; "motherland" dịch là "quê hương" thay vì "mẫu quốc").
4. Dịch bằng phương pháp thay thế (Substitution):
   • Thay thế tương đương văn hóa: Chuyển đổi khái niệm đặc thù sang khái niệm tương đương của văn hóa đích (ví dụ: "HSC" dịch là "bằng tú tài Úc / bằng tốt nghiệp THPT Úc"; "Vice Chancellor" dịch là "Hiệu trưởng / Viện trưởng"; "six pounds" quy đổi thành "hơn 2 kí 7"; "Mother's Day" dịch thoát là "Ngày Lễ Vu Lan").
   • Thay thế tương đương chức năng: Dịch theo vai trò thực tế (ví dụ: "Shadow Cabinet" dịch là "Nội các đối lập"; "The Pentagon" dịch là "Lầu Năm Góc / Bộ Quốc phòng Mỹ"; "Internal Revenue Service" dịch là "Cơ quan thuế vụ").
5. Dịch bằng từ vay mượn kèm giải thích (Loan word plus explanation): Áp dụng cho các khái niệm mới, thuật ngữ y tế hoặc thực thể văn hóa đặc thù (ví dụ: HIV, AIDS, ORESOL [muối uống để bù nước], GERD [trào ngược dạ dày thực quản], Boomerang [Bumơrang - vật dụng của thổ dân Úc...], Mandolin [Đàn Măng-đô-lin]).
6. Dịch bằng diễn giải (Paraphrase): Sử dụng cụm từ diễn đạt lại ý nghĩa chính xác của từ ngữ nguồn (ví dụ: "integrated resorts" dịch là "khu nghỉ dưỡng kết hợp đa chức năng"; "interdisciplinary" dịch là "trên nhiều lĩnh vực"; "available" dịch là "có thể tiếp cận với").
7. Dịch bằng phương pháp tỉnh lược (Omission): Lược bỏ những từ ngữ thừa ngữ nghĩa hoặc lặp cấu trúc không cần thiết trong tiếng Việt (ví dụ: "office romance" dịch gọn là "tình công sở"; lược bỏ lượng từ đi kèm danh từ số nhiều khi tiếng Việt đã có chỉ tố số lượng).
8. Dịch bằng hình ảnh minh họa (Illustration): Áp dụng cho các thực thể vật chất đặc thù khó diễn đạt bằng lời (ví dụ: đồ chơi "tò he" của Việt Nam khi giới thiệu ra tiếng Anh cần kèm hình ảnh trực quan).

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả cụ thể và đóng góp học thuật như sau:

• Hệ thống hóa toàn diện các nguyên nhân bất tương đương: Chứng minh bằng ngữ liệu thực tế rằng sự bất tương đương từ vựng Anh - Việt bắt nguồn từ cả hai yếu tố: khoảng cách cấu trúc ngôn ngữ học (hình thái học, loại từ, phương thức cấu tạo từ) và khoảng cách văn hóa xã hội (thế giới quan, chủ nghĩa cá nhân so với chủ nghĩa tập thể, phong tục tập quán).
• Thích ứng thành công lý thuyết Mona Baker vào ngữ cảnh Việt Nam: Khóa luận đã chuyển hóa khung lý thuyết phân loại và 8 chiến lược xử lý của Mona Baker thành một mô hình ứng dụng trực tiếp cho cặp ngôn ngữ Anh - Việt, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu khi phần lớn các công trình trước đó chỉ tập trung vào các ngôn ngữ phương Tây hoặc tiếng Ả Rập, Ba Tư.
• Xây dựng hệ thống ngữ liệu đối chiếu phong phú: Cung cấp hàng loạt phân tích tình huống thực tế có giá trị đối chiếu cao trong các lĩnh vực ẩm thực, trang phục, tổ chức chính trị, đạo đức xã hội và thuật ngữ chuyên ngành.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự nhìn nhận một số hạn chế nhất định:

• Phạm vi nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở cấp độ từ ngữ đơn lẻ (word level), chưa bao quát toàn diện hiện tượng bất tương đương ở các cấp độ cao hơn như kết hợp từ (collocation), thành ngữ, cấu trúc ngữ pháp hay cấp độ liên kết văn bản.
• Dung lượng nghiên cứu và số lượng ví dụ khảo sát thực tế còn hạn chế do nguồn tài liệu tham khảo đối chiếu Anh - Việt vào thời điểm nghiên cứu (năm 2010) chưa thực sự phong phú.
• Chưa tiến hành khảo sát định lượng trên diện rộng về tần suất sai sót thực tế của sinh viên khi áp dụng từng chiến lược cụ thể trong các bài dịch hoàn chỉnh.

Hướng nghiên cứu mở rộng được đề xuất:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu hiện tượng bất tương đương lên các cấp độ ngữ đoạn, cú pháp và phong cách văn bản dịch thuật Anh - Việt.
• Thực hiện các nghiên cứu thực nghiệm định lượng nhằm đánh giá hiệu quả tiếp nhận của độc giả bản ngữ đối với từng chiến lược dịch thuật cụ thể.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Anh và Biên - Phiên dịch: Giúp nâng cao nhận thức lý luận dịch thuật, nhận diện chính xác các bẫy bất tương đương từ vựng và trang bị các kỹ thuật xử lý linh hoạt trong thực hành dịch.
• Giảng viên giảng dạy bộ môn Lý thuyết dịch và Thực hành dịch Anh - Việt: Cung cấp nguồn tài liệu đối chiếu khái niệm (thân tộc, màu sắc, đại từ xưng hô, đại từ chỉ xuất) và hệ thống bài tập mẫu sinh động để thiết kế bài giảng.
• Người nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu: Cung cấp khung phân tích đối chiếu ngữ nghĩa từ vựng và các dẫn chứng văn hóa xã hội giá trị giữa hai hệ thống ngôn ngữ Anh - Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Lý thuyết của học giả nào được lựa chọn làm nền tảng phân tích chính trong khóa luận?
Khóa luận lấy lý thuyết về tính tương đương và phân loại bất tương đương cấp từ ngữ của học giả Mona Baker (công bố trong tác phẩm In Other Words: a Coursebook on Translation, 1992) làm khung lý thuyết nền tảng, có điều chỉnh để thích ứng với ngữ cảnh dịch thuật Anh - Việt.

2. Khác biệt cơ bản nhất giữa hệ thống xưng hô tiếng Anh và tiếng Việt được tác giả chỉ ra là gì?
Tiếng Anh sử dụng hệ thống đại từ nhân xưng độc lập, không phụ thuộc vào tuổi tác, địa vị xã hội hay quan hệ gia đình của người tham gia giao tiếp. Ngược lại, tiếng Việt sử dụng hệ thống thuật ngữ thân tộc (kinship terms) và chức danh xã hội làm phương thức xưng hô chính, phản ánh thứ bậc tôn ti, mức độ thân sơ và sự kính trọng.

3. Tại sao từ "privacy" trong tiếng Anh được xem là trường hợp bất tương đương văn hóa điển hình khi dịch sang tiếng Việt?
Từ privacy gắn liền với giá trị của chủ nghĩa cá nhân cao trong văn hóa phương Tây (chỉ số IDV của Mỹ là 91, Anh là 89 theo Hofstede), biểu thị quyền giữ kín đời tư và bí mật cá nhân. Trong khi đó, văn hóa truyền thống phương Đông coi trọng tính tập thể cộng đồng, do đó tiếng Việt không có một từ đơn tương đương tuyệt đối để bao hàm trọn vẹn khái niệm này.

4. Khóa luận đề xuất bao nhiêu chiến lược xử lý bất tương đương cấp từ ngữ và gồm những chiến lược nào?
Khóa luận đề xuất 8 chiến lược cụ thể: (1) Dịch bằng từ cụ thể hơn (hyponym); (2) Dịch bằng từ khái quát hơn (superordinate); (3) Dịch bằng từ trung tính/giảm biểu cảm; (4) Dịch bằng phương pháp thay thế (thay thế văn hóa và thay thế chức năng); (5) Dịch bằng từ vay mượn kèm giải thích; (6) Dịch bằng diễn giải (paraphrase); (7) Dịch bằng tỉnh lược (omission); (8) Dịch bằng hình ảnh minh họa (illustration).

5. Chiến lược dịch bằng từ vay mượn kèm giải thích thường được áp dụng trong những trường hợp nào?
Chiến lược này đặc biệt hữu ích khi xử lý các khái niệm văn hóa đặc thù ngoại lai chưa từng xuất hiện trong văn hóa đích (như Boomerang), các khái niệm hiện đại mới xuất hiện, hoặc tên gọi chuyên ngành y tế, dược phẩm, bệnh học quốc tế (như HIV, AIDS, ORESOL, GERD).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thanh Bình đã nghiên cứu một cách có hệ thống và khoa học về hiện tượng bất tương đương ở cấp độ từ ngữ trong dịch thuật Anh - Việt. Thông qua việc phân tích đối chiếu ngôn ngữ học và văn hóa học sâu sắc, công trình làm sáng tỏ những nguyên nhân cốt lõi tạo nên rào cản dịch thuật giữa hai ngôn ngữ. Hệ thống 8 chiến lược xử lý được đề xuất không chỉ mang giá trị hoàn thiện lý luận mà còn đóng vai trò là cẩm nang hướng dẫn thực hành hữu ích cho sinh viên và người làm công tác dịch thuật chuyên nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING HANOI UNIVERSITY English Department -----
  ----- Graduation Thesis Strategies to deal with non-equivalence at word level in translation SUPERVISOR: Nguyen Ngoc Tan, M. STUDENT: Pham Thanh Binh CLASS: 11A-06 May 2010 - Hanoi 1 luan an TABLE OF CONTENTS CHAPTER ONE: INTRODUCTION……………………………………………. Background to the study……………………………………………………. Aims of the study…………………………………………………………….

Scope and significance………………………………………………………. Organization of the study………………………………………………………… 3 CHAPTER TWO: REVIEW OF THE LITERATURE………………………. Overview on translation equivalence …………………………………………… 4 2. The concept of equivalence……………………………………………….

Different theories of equivalence…………………………………………… 5 2.1 Function-based equivalence……………………………………… 5 2.2 Meaning-based equivalence……………………………………….3 Form-based of equivalence…………………………………….3 The problem of non-equivalence ………………………………………………… 7 2.1 Non-equivalence at word level…………………………………………….2 Recent studies on non-equivalence at word level ……………………. 10 CHAPTER THREE: THE STUDY……………………………………………….1 Selected English – Vietnamese conceptual and lexical semantic contrastive analysis……………………………………………………………… 12 3.1 Conceptual contrastive analysis……………………………………………. Concept on kinship ……………………………………………………12 3.2 Concept on color……………………………………………………….3 Concept on temperature……………………………………………… 14 3.4 Concept from communication………………………………………… 15 3.2 Lexical semantic contrastive analysis………………………………….1 Pronouns ……………………………………………………………… 16 2 luan an 3. Classification of non-equivalence at word level …………………………………20 3.

No equivalent words between 2 languages……………………………… 20 3. The source language concept is not lexicalized in the target language…. The target language lacks a superordinate………………………………. The target language lacks a specific term……………………………….5 Differences in expressive meanings…………………………………….6 Differences in physical and interpersonal perspective………………….

29 CHAPTER FOUR: SUGGESSTIONS AND CONCLUSION…………………. Strategies to tackle non-equivalence at word level……………………….1 Translation by a more specific word (hyponym)……………………….2 Translation by a more general word (superordinate) …………………… 32 4.3 Translation by a more neutral/less expressive word…………………….4 Translation by cultural substitution…………………………………….5 Translation using a loan word or loan word plus explanation ……………37 4.6 Translation by paraphrasing…………………………………………….7 Translation by omission………………………………………………….8 Translation by illustration…………………………………… .…………………………………………………47 3 luan an LIST OF TABLES Table 1: Baker’s taxonomy of non-equivalence at word level (1992)……… 10 Table 2: Vietnamese personal pronouns (Thanh Ngo, 2006). … 16 Table 3: Addressing terms used among Vietnamese family members (Duong, 1999) ……………………………………………………………. 17 Table 4: Kinship terms used in social interaction (Duong, 1999)………………… 18 Table 5: Selected categories and examples about Cultural Concepts…………….

21 Table 6: Individualism Index Values among nations (as adapted from Hofstede , 2000 ). 22 ABSTRACT 4 luan an This study primarily investigates the problem of non-equivalence at word level in translation between English and Vietnamese which is observed as the weakness of the majority of students in English Department – Hanoi University. The paper aims at, first and foremost, presenting rationale, background knowledge and different approaches relate to non-equivalence before contrasting some typical conceptual and lexical semantic fields to prove that there is a considerable linguistic gap between English and Vietnamese. Then the study will propose a classification of non-equivalence based on Mona Baker’s theory.

Eventually, the study also suggests several effective strategies to deal with non- equivalence at word level in translation. ACKNOWLEDGEMENTS 5 luan an First and foremost, I would like to express my sincere thanks to my supervisor, Mr. Nguyen Ngoc Tan, M.A, lecturer of the English Department, Hanoi University. This thesis could have probably not completed without his patient, enthusiastic and instructive supervision and encouragement.

Thanks are due to Mr. Bob Motsay, lecturer in English Department, whose constructive ideas and feedback have been invaluable during the process of revision. I also would like to show my profound gratitude to all of the lecturers in the English Department of Hanoi University for tirelessly devoting time and efforts to enrich, broaden and deepen my knowledge over the past four years. My special thanks go as well to the English Department of Hanoi University for giving me the opportunity and permission to implement this thesis.

Besides, I am deeply indebted to my beloved family for their wholehearted support and encouragement. I also would like to dedicate my special thanks to my classmates in 11A – 06, who have supported, cooperated and provided me with valuable suggestions. Finally, I cannot fully express my gratitude to all the people whose direct and indirect support assisted me to accomplish my thesis in time. 6 luan an CHAPTER ONE: INTRODUCTION 1.

Background to the study The necessity of translation service is dramatically acute in our modern world. Not only do nations depend on it to bridge what would otherwise an impossible communication gap, but it also accommodate human access to the wealth of global scientific and technology information, as well as to the ideas that shape our society. However, translation has never been an easy task, but truly an art which requires great efforts and proficiency of translators. Not surprisingly, the translator's role is, however, by no means a passive and mechanical one, and has also been compared to that of an artist.

A translator must well-understand both languages, as well as the culture that he is to translate. “Translation is a craft consisting in the attempt to replace a written message and/or statement in one language by the same message and/or statement in another language” (Newmark, 1981, p. Translation consist of studying the lexicon, grammatical structure, communication situation, and cultural context of the source language text; analyzing it in order to determine its meaning; and then reconstructing this same meaning using the lexicon and grammatical structure which are appropriate in the receptor language and its cultural context. Equivalence is one of the procedures used in translation.

In his work on translation equivalence, Catford (1988) defined translation as the replacement of textual material in one language (SL) by equivalent textual material in other language (TL). Translating consists of reproducing in the receptor language the closest natural equivalent of the source language message, first in terms of meaning and secondly in terms of style (Nida & Taber, 1982). Halverson (1997) notes equivalence the relationship existing between two entities and the relationship is described the similarity in terms of any or a number of potential qualities. 37), for one, has pointed to its circularity: equivalence is supposed to define translation, and translation, in turn, defines equivalence.

The translators, by finding equivalence in translation can show the tentative nature of their assertions, invite the readers, as intelligent individuals, to join and decide which translation is accurately render the ideas, concepts and words of original text. 7 luan an Generally, almost all translation scholars emphasize the role of equivalence in the process or product of translation directly or indirectly. Therefore, it is in the center of the translation studies. It must be said that much ink has been devoted to the problem of non-equivalence in translation which shed light on many studies.

As a consequence, the nature of non-equivalence, its taxonomy and strategies tackling non-equivalence at word level, the basic unit of meaning, will be clearly clarified in this paper. Aims of the study Firstly, the study aims at stressing the significance of equivalence in translation process, as well as, raising reader’s awareness on the matter of non-equivalence. The author will start with a brief literature review on previous researches and studies about this topic as a good way to provide readers background knowledge, ideas and approaches made by famous world scholars. This section demonstrates international linguistic community’s concern over cross linguistic non-equivalence and worldwide efforts in addressing this challenging issue.

Interestingly, equivalence is still a controversy topic when a group of researchers has argued its necessity; nevertheless, the debate provides us many useful ideas and viewpoints taken from different lens. Secondly, the study proposes non-equivalence taxonomy and some acknowledged tactics to deal with the problem at word level. As classifying non-equivalence to different types, the author will help the readers better understand the problem before suggesting relevant strategies to cope with it. The study aims at providing a set of strategies which can solve almost all problems founded in English –Vietnamese situation.

Moreover, the study also introduces some useful exercises for reader’s further practicing and researching. Scope and significance Interestingly, the study will not only analyze linguistic but also consider cultural perspective as important factors causing non-equivalence in translation. It is easy to see cultural gap has always been a barrier among languages. It is also desirable that the paper will give the reader a comprehensive view on the phenomenon, which, later, can be served as reference for students who want to get basic understanding or to develop their own study on the same problem.

8 luan an Furthermore, word level is the focus of the study since word is the basic unit of meaning in linguistic. Properly addressing non-equivalence at this level will pave the way for the success in the fight against non-equivalence at higher level (colloquial, sentence, paragraph etc.) In view of the complexity of non-equivalence and the limited space of this paper, the author will have to confine the discussion only to non-equivalence at word level instead of the full treatment of non-equivalence at various levels, such as at syntactic or even textual one. Organization of the study In this paper, the author is going to clarify the concept of translation equivalence and classify the problem of non-equivalence at word level so as to find strategies for handling it. The thesis starts with Chapter One, which provides the background, purposes as well as the scope, significance and organization of the study, followed by Chapter Two, which provides some rationales and, at the same time, reviews several different points of view relate to the concept of translation equivalence before summarizing and choosing one of the viewpoint that the researcher will take as the basis for the whole thesis.

In Chapter Three, the author will contrast some concepts and lexical semantic fields to prove the existence of non-equivalence between English and Vietnamese, then introduce taxonomy of the non-equivalence problem while Chapter Four concentrates on the strategies to deal with non-equivalence classified in the previous chapter. The thesis ends with providing some suggestions on exercises and a brief conclusion for the whole study. 9 luan an CHAPTER TWO: REVIEW OF THE LITERATURE 2. Introduction Interlingual translation has never been an easy task.

Much ink has flown on discussing the term equivalence in translation. It has sometimes been said that the overriding purpose of any translation should be to achieve equivalent effect, i. to produce the same effect on the readership of the translation as was obtained on the readership of the original. Will (1982) acknowledges the concept of translation equivalence (TE) as the “essential issue not only in translation theory, over the last 2000 years, but also in modern translation studies” (p.

He even emphasizes that “there is hardly any other concept in translation theory which has produced as many contradictory statements and has set off as many attempts at an adequate, comprehensive definition as the concept of TE” (p. Overview on translation equivalence 2. The concept of translation equivalence Numerous linguistic scholars recognized the importance of seeking a proper equivalence during translation process. Catford defines translation equivalence with his notable statement: “Translation equivalence occurs when an SL (source language) and TL (target language) texts or items are related to (at least some of) the same relevant features of situation substance.

As defined by Halverson (1997), equivalence is the relationship existing between two entities, and the relationship is described as one of similarity in terms of any of a number of potential qualities. House (1997) states the notion of equivalence is the conceptual basis of translation. Catford (1965) also shares “the central problem of translation practice is that of finding TL equivalents and the central task of translation theory is therefore that of defining the nature and conditions of translation equivalence” ( p. Different theories of equivalence Translation has been studied by many scholars from different notions of view.

Some of translation scholars defined their theories a source-oriented theory, others regarded the target- oriented theories. These theorists have studied equivalence in relation to the translation process, using a variety of approaches, namely quantitative and qualitative approach; however, all translation theories are related to the notion of equivalence in one way or another. Not surprisingly, equivalence plays a crucial role in translation which is the matter of establishing equivalence between S.