Chiến lược kinh doanh ngân hàng và vai trò của phát triển vốn trí tuệ

Tổng hợp kiến thức Chiến lược kinh doanh trong hoạt động ngân hàng và phát ..., tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong kinh tế

• Tác giả: Chi Huu Lu
• Người hướng dẫn: Dr. Thich Van Nguyen
• Trường học: Ho Chi Minh University of Banking
• Chuyên ngành: Finance and Banking
• Đề tài: Chiến Lược Kinh Doanh Trong Hoạt Động Ngân Hàng Và Phát Triển Vốn Trí Tuệ
• Loại tài liệu: doctoral dissertation
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Ho Chi Minh City

Mục lục chi tiết

• DECLARATION
• ACKNOWLEDGEMENTS
• ABSTRACT
• TÓM TẮT
• LIST OF ABBREVIATIONS
• TABLE OF CONTENTS
• 1. RESEARCH MOTIVATION AND CONTEXT
• 2. MAIN PURPOSES OF THE DISSERTATION
• 3. RESEARCH OBJECTIVES AND SCOPE OF THE DISSERTATION
• 4. METHODOLOGY OF THE DISSERTATION
• 5. KEY CONTRIBUTIONS OF THE DISSERTATION
• 6. STRUCTURE OF THE DISSERTATION
• 7. THEORETICAL BACKGROUND AND LITERATURE REVIEW
• 7.1. Concepts of intellectual capital
• 7.2. Determination of the role of intellectual capital in business strategy development
• 7.3. Measure methods of intellectual capital efficiency
• 7.4. Theoretical background of intellectual capital. Related empirical studies in the banking industry
• 7.5. VAIC measurement methodology
• 7.6. Calculation of VAIC model
• 7.7. Merits and demerits of VAIC model
• 7.8. Data and Variables
• 7.9. Empirical Regression Models
• 7.10. Descriptive statistics and correlations analysis
• 7.11. Context of the Vietnamese banking system during the research period
• 7.12. Descriptive statistics and correlations
• 8. EMPIRICAL FINDINGS AND DISCUSSIONS
• 8.1. Financial intermediation of banks and the role of intellectual capital
• 8.2. Effect of bank size
• 8.3. Discussion of the findings
• 8.4. Non-interest incomes of banks and the role of intellectual capital
• 8.5. Effect of bank size
• 8.6. Discussion of the findings
• 9. CONCLUSIONS AND IMPLICATIONS
• 9.1. Limitations and directions for further research
• LIST OF RELATED PUBLICATIONS

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chiến lược kinh doanh trong ngân hàng

Chiến lược kinh doanh trong hoạt động ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định hướng đi và phát triển bền vững của các tổ chức tài chính. Chiến lược kinh doanh không chỉ bao gồm việc tối ưu hóa các hoạt động tài chính mà còn phải chú trọng đến việc phát triển vốn trí tuệ. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, các ngân hàng cần phải tìm kiếm những phương thức mới để nâng cao hiệu quả hoạt động và đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Việc áp dụng công nghệ ngân hàng và cải tiến quy trình làm việc là những yếu tố then chốt trong việc xây dựng chiến lược tài chính hiệu quả. Theo đó, việc phát triển vốn trí tuệ sẽ giúp ngân hàng tối ưu hóa quy trình và nâng cao chất lượng dịch vụ, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của vốn trí tuệ trong ngân hàng

Vốn trí tuệ được xem là tài sản vô hình quan trọng trong hoạt động ngân hàng. Nó bao gồm kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm của nhân viên, cũng như các quy trình và hệ thống quản lý. Việc phát triển vốn trí tuệ không chỉ giúp ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho khách hàng. Nghiên cứu cho thấy rằng ngân hàng nào biết khai thác và phát triển vốn trí tuệ sẽ có khả năng cạnh tranh tốt hơn và đạt được thu nhập ngoài lãi cao hơn. Điều này cho thấy rằng quản lý ngân hàng cần phải chú trọng đến việc xây dựng và phát triển vốn trí tuệ như một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển của mình.

II. Phân tích vai trò của vốn trí tuệ trong hoạt động ngân hàng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng vốn trí tuệ có ảnh hưởng tích cực đến hoạt động trung gian tài chính của ngân hàng. Cụ thể, hiệu quả sử dụng vốn trí tuệ được đo bằng mô hình VAIC cho thấy mối liên hệ giữa hiệu quả vốn và các hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Các ngân hàng nhỏ hơn thường tận dụng vốn trí tuệ hiệu quả hơn trong việc thúc đẩy các hoạt động trung gian tài chính, trong khi các ngân hàng lớn lại có xu hướng sử dụng vốn trí tuệ để gia tăng thu nhập ngoài lãi. Điều này cho thấy rằng quản lý rủi ro và cải tiến quy trình là những yếu tố quan trọng trong việc phát triển vốn trí tuệ và nâng cao hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

2.1. Mối quan hệ giữa vốn trí tuệ và thu nhập ngoài lãi

Mối quan hệ giữa vốn trí tuệ và thu nhập ngoài lãi là một trong những khía cạnh quan trọng trong nghiên cứu này. Các ngân hàng có khả năng khai thác vốn trí tuệ tốt sẽ có khả năng tạo ra nhiều nguồn thu nhập từ các dịch vụ phi truyền thống như phí dịch vụ và hoa hồng. Việc chuyển đổi từ các nguồn thu nhập truyền thống sang thu nhập ngoài lãi không chỉ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro mà còn nâng cao khả năng sinh lời. Điều này cho thấy rằng việc phát triển vốn trí tuệ là một chiến lược cần thiết để các ngân hàng có thể tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh khốc liệt hiện nay.

III. Đề xuất chiến lược phát triển vốn trí tuệ trong ngân hàng

Để phát triển vốn trí tuệ, các ngân hàng cần xây dựng một chiến lược rõ ràng và hiệu quả. Việc đầu tư vào đào tạo nhân lực và phát triển công nghệ là những yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả vốn trí tuệ. Các ngân hàng cũng cần phải cải tiến quy trình làm việc và áp dụng các công nghệ mới để tối ưu hóa hoạt động. Hơn nữa, việc xây dựng một môi trường làm việc sáng tạo và khuyến khích nhân viên đóng góp ý tưởng sẽ giúp ngân hàng phát triển vốn trí tuệ một cách bền vững. Điều này không chỉ giúp ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho khách hàng và cổ đông.

3.1. Các biện pháp cụ thể để phát triển vốn trí tuệ

Các biện pháp cụ thể để phát triển vốn trí tuệ bao gồm việc thiết lập các chương trình đào tạo và phát triển kỹ năng cho nhân viên, đầu tư vào công nghệ thông tin và cải tiến quy trình làm việc. Ngân hàng cũng nên xây dựng các hệ thống quản lý tri thức để lưu trữ và chia sẻ thông tin giữa các bộ phận. Việc khuyến khích nhân viên tham gia vào các hoạt động nghiên cứu và phát triển cũng sẽ giúp ngân hàng nâng cao vốn trí tuệ. Tất cả những biện pháp này sẽ góp phần tạo ra một môi trường làm việc tích cực và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số: 9.01) với đề tài "Business Strategy, Bank Operation, and the Role of Intellectual Capital Development" (Chiến lược kinh doanh, hoạt động ngân hàng và vai trò của phát triển vốn trí tuệ) được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Chi Huu Lu (Lữ Hữu Chí) dưới sự hướng dẫn khoa học của Dr. Thich Van Nguyen (TS. Thích Văn Nguyên) tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (Ho Chi Minh University of Banking - HUB), hoàn thành vào tháng 5 năm 2024.

Tính cấp thiết và bối cảnh nghiên cứu

Bối cảnh kinh tế toàn cầu đương đại đang đối mặt với nhiều thách thức từ tình trạng đa khủng hoảng (poly-crisis) như sự gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, gia tăng giá năng lượng, tỷ lệ lạm phát cao và rủi ro địa chính trị (Lu & Luong, 2022; Phan et al., 2022b; Yusoff et al.). Trong điều kiện đó, việc tiếp cận và khai thác các nguồn lực dựa trên tri thức được xem là phương thức hỗ trợ các tổ chức đạt được lợi thế cạnh tranh và phát triển ổn định (Alvino et al., 2020). Đối với ngành ngân hàng, hoạt động kinh doanh phụ thuộc chủ yếu vào nguồn lực trí tuệ hơn là tài sản vật chất để cung cấp các sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu khách hàng (Adesina, 2019; Meles et al., 2016).

Tại Việt Nam, tăng trưởng kinh tế duy trì tốc độ cao trong khu vực ASEAN với mức tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2006–2019 đạt khoảng 6,5% trước khi giảm xuống 2,9% vào năm 2020 do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 (World Bank Data; Le, 2021; Le & Nguyen, 2020). Do thị trường tài chính chưa phát triển đồng bộ, sự tăng trưởng kinh tế phụ thuộc lớn vào hệ thống ngân hàng thương mại. Tỷ lệ tín dụng nội địa cấp cho khu vực tư nhân so với GDP đã tăng từ khoảng 65% lên hơn 116% trong giai đoạn 2006–2020 (World Bank Data). Bên cạnh đó, sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007, thị trường ngân hàng chứng kiến mức độ cạnh tranh ngày càng gia tăng với sự xuất hiện của các ngân hàng nước ngoài, công ty công nghệ tài chính (Fintech) và các định chế phi ngân hàng (Huynh & Dang, 2021; Le & Nguyen, 2020). Để thích ứng, các ngân hàng thương mại trong nước thực hiện chuyển dịch chiến lược kinh doanh từ các hoạt động tạo thu nhập truyền thống (thu nhập lãi thuần từ cho vay) sang các nguồn thu nhập phi truyền thống (thu nhập ngoài lãi bao gồm phí, hoa hồng, kinh doanh chứng khoán) nhằm giảm thiểu rủi ro, tối ưu chi phí vốn và cải thiện khả năng sinh lời (Bian et al., 2015; Mostak Ahamed, 2017; Tran, 2020).

Khoảng trống nghiên cứu

Tổng quan các công trình đã công bố cho thấy phần lớn nghiên cứu thực nghiệm về vốn trí tuệ trong lĩnh vực ngân hàng tập trung vào các khía cạnh:

• Năng suất của ngân hàng (Alhassan & Asare, 2016; Yalama, 2013).
• Khả năng sinh lời (Le & Nguyen, 2020; Poh et al., 2018).
• Rủi ro ngân hàng (Dalwai et al., 2021; Nguyen et al., 2021).
• Hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả phân bổ và hiệu quả chi phí (Adesina, 2019; Le et al., 2022).

Mối quan hệ giữa vốn trí tuệ với hoạt động trung gian tài chính và tổng thu nhập ngoài lãi của ngân hàng thương mại vẫn là một khoảng trống học thuật chưa được khám phá đầy đủ, đặc biệt là tại các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Phân tích và đánh giá thực nghiệm vai trò của vốn trí tuệ đối với hoạt động trung gian tài chính và hoạt động tạo thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại trong nước tại Việt Nam, từ đó đề xuất các hàm ý cho nhà quản trị và cơ quan quản lý.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về vai trò của vốn trí tuệ trong chiến lược kinh doanh và hoạt động của ngân hàng.
  2. Xác định mối liên hệ giữa hiệu quả sử dụng vốn trí tuệ với hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
  3. Phân tích mức độ tác động của từng thành phần cấu thành vốn trí tuệ (hiệu quả sử dụng vốn, hiệu quả vốn nhân lực, hiệu quả vốn cấu trúc) đến hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi.
  4. Đánh giá vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng đối với mối quan hệ giữa vốn trí tuệ, các thành phần vốn trí tuệ với hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi.
  5. Đề xuất các hàm ý lý luận và thực tiễn cho các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và nhà quản trị ngân hàng.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án được thiết kế để giải quyết 6 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

• (i) Cơ sở lý thuyết giải thích mối quan hệ giữa vốn trí tuệ với hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi như thế nào?
• (ii) Vốn trí tuệ có vai trò thúc đẩy hoạt động thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại Việt Nam hay không?
• (iii) Những thành phần nào của vốn trí tuệ đóng vai trò thúc đẩy thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại Việt Nam?
• (iv) Vốn trí tuệ có vai trò thúc đẩy các hoạt động trung gian tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam hay không?
• (v) Những thành phần nào của vốn trí tuệ đóng vai trò thúc đẩy các hoạt động trung gian tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam?
• (vi) Mức độ tác động của vốn trí tuệ và các thành phần của nó đến hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi có sự khác biệt giữa nhóm ngân hàng quy mô lớn và nhóm ngân hàng quy mô nhỏ hay không?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Vốn trí tuệ, các thành phần của vốn trí tuệ (vốn sử dụng, vốn nhân lực, vốn cấu trúc), hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi của ngân hàng thương mại.
• Phạm vi không gian: 26 ngân hàng thương mại trong nước tại Việt Nam. Dữ liệu tài chính được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán và thuyết minh báo cáo tài chính. Luận án không đưa các ngân hàng liên doanh, ngân hàng 100% vốn nước ngoài và các ngân hàng phi lợi nhuận vào mẫu nghiên cứu do tỷ trọng nhỏ và cơ chế vận hành khác biệt (Adesina, 2019; Huynh & Dang, 2021).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu chính trong y văn

Trong các nghiên cứu quốc tế và trong nước, vai trò của vốn trí tuệ (Intellectual Capital - IC) đối với hoạt động ngân hàng được tiếp cận theo nhiều hướng và mang lại kết quả đa chiều:

Tác giả (Năm)	Mẫu nghiên cứu & Giai đoạn	Phương pháp phân tích	Kết quả chính
Pulic & Bornemann (1999)	24 ngân hàng lớn tại Úc (1993–1995)	Mô hình VAIC	VAIC cải thiện cả hiệu quả chi phí và hiệu quả hoạt động của ngân hàng.
Yalama (2013)	17 ngân hàng tại Thổ Nhĩ Kỳ (1995–2006)	Hồi quy dữ liệu bảng	VAIC có mối liên hệ tích cực với khả năng sinh lời, giá trị thị trường và năng suất trong dài hạn.
Alhassan & Asare (2016)	18 ngân hàng tại Ghana (2003–2011)	Hồi quy dữ liệu bảng	VAIC tác động tích cực đến năng suất, trong đó HCE và CEE là hai thành phần thúc đẩy chính.
Meles et al. (2016)	Mẫu ngân hàng lớn tại Hoa Kỳ (2005–2012)	OLS	VAIC có mối quan hệ tích cực với ROA và ROE, trong đó HCE có tác động lớn nhất.
Ozkan et al. (2017)	44 ngân hàng tại Thổ Nhĩ Kỳ (2005–2014)	Hồi quy thực nghiệm	CEE có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động; khuyến nghị tăng cường nguồn lực tài chính và vật chất.
Poh et al. (2018)	10 ngân hàng tại Malaysia (2007–2016)	Hồi quy dữ liệu bảng	Tác động của các thành phần IC thay đổi theo thước đo hiệu quả và giai đoạn nghiên cứu (HCE, CEE tác động ROE, ROA giai đoạn 2011–2016; SCE, CEE giai đoạn 2007–2016).
Tran & Vo (2018)	16 ngân hàng niêm yết tại Thái Lan	Hồi quy thực nghiệm	Không tìm thấy mối liên hệ giữa VAIC và tỷ suất sinh lời; CEE thúc đẩy hiệu quả trong khi HCE làm giảm nhẹ khả năng sinh lời.
Adesina (2019)	Gần 340 ngân hàng tại hơn 30 quốc gia châu Phi (2005–2015)	Tobit, System GMM	VAIC có mối quan hệ tích cực với hiệu quả kỹ thuật, phân bổ và chi phí; HCE đóng vai trò chủ đạo.
Duho & Onumah (2019)	32 ngân hàng tại Ghana (2000–2015)	Panel-corrected standard error	VAIC thúc đẩy chiến lược đa dạng hóa tài sản nhưng không hỗ trợ chiến lược đa dạng hóa thu nhập.
Haris et al. (2019)	26 ngân hàng tại Pakistan	Hồi quy dữ liệu bảng	Mối quan hệ dạng chữ U ngược giữa VAIC và lợi nhuận; CEE và HCE hỗ trợ lợi nhuận nhưng SCE tác động tiêu cực.
Le & Nguyen (2020)	Các ngân hàng tại Việt Nam	System GMM	VAIC và các thành phần tác động tích cực đến khả năng sinh lời; tồn tại mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược giữa VAIC, CEE, HCE với lợi nhuận.
Neves & Proença (2021)	12 ngân hàng tại Bồ Đào Nha (2009–2016)	Dynamic panel models	VAIC và các thành phần cải thiện đáng kể ROA, ROE và NIM của ngân hàng.
Nguyen et al. (2021)	Ngân hàng tại Việt Nam	System GMM	Đầu tư vào IC có thể làm giảm tính ổn định trong ngắn hạn nhưng cải thiện ổn định khi vượt qua một ngưỡng nhất định; đầu tư lớn vào SCE gây bất ổn hơn các thành phần khác.
Le et al. (2022)	Các ngân hàng tại Việt Nam	System GMM	VAIC thúc đẩy hiệu quả kỹ thuật, phân bổ và chi phí; HCE đóng vai trò quan trọng nhất.
Hang & Trang (2023)	24 NHTM tại Việt Nam (2007–2020)	Two-step System GMM	VAIC củng cố hiệu quả ổn định ngân hàng; HCE và SCE đóng góp tích cực, trong khi CEE có kết quả ngược lại.

Vị trí và đóng góp của luận án

Luận án định vị vị trí học thuật thông qua việc mở rộng các nghiên cứu nền tảng trước đây:

1. Chuyển trọng tâm từ các chỉ tiêu tài chính truyền thống (ROA, ROE, năng suất, rủi ro) sang hai hoạt động then chốt trong cấu trúc vận hành ngân hàng hiện đại: trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi.
2. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm tại thị trường mới nổi Việt Nam trong giai đoạn 15 năm (2006–2020), giai đoạn tái cơ cấu và số hóa mạnh mẽ của hệ thống tài chính.
3. Đáp ứng lời kêu gọi nghiên cứu của Alvino et al. (2020), Suciu & Năsulea (2019), Vătămănescu et al. (2019) về việc khám phá sâu hơn các khía cạnh tác động của vốn trí tuệ trong doanh nghiệp hiện đại.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết và khung phân tích sử dụng

• Lý thuyết dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV): Được phát triển bởi Penrose & Penrose (2009), Wernerfelt (1984), Prahalad & Hamel (2009). Lý thuyết giải thích rằng sự khác biệt về hiệu quả giữa các tổ chức bắt nguồn từ việc nắm giữ và triển khai các tài sản chiến lược có giá trị, hiếm, khó sao chép. Bản thân nguồn lực không tự tạo ra giá trị gia tăng mà cần được tích hợp vào sản phẩm và dịch vụ của doanh nghiệp (Marr & Roos, 2012; Roos et al., 2005).
• Lý thuyết vốn con người và lý thuyết vốn trí tuệ (Human Capital Theory & Intellectual Capital Theory): Được xây dựng bởi Schultz (1963), Edvinsson & Malone (1997), Stewart (1999), Bontis (2001). Tri thức gồm hai dạng: tri thức ẩn (tacit knowledge - chiếm tới 90% tri thức của tổ chức, bao gồm kỹ năng, kinh nghiệm, nhận thức) và tri thức hiện (explicit knowledge - quy trình, chính sách thành văn) (Allee, 1997; Harris, 2000). Việc chuyển đổi tri thức ẩn sang tri thức hiện là động lực tạo ra giá trị gia tăng.
• Lý thuyết hệ thống (Systems Theory): Theo Heylighen & Joslyn (1992) và Senge (1991), tổ chức là một hệ thống liên kết nơi vốn con người và hệ thống quy trình cấu trúc tương tác chặt chẽ nhằm duy trì luồng thông tin liên tục và thích ứng với nhu cầu thị trường (Harris, 2000).
• Mô hình sức mạnh thị trường và Bản đồ chiến lược: Mô hình năm áp lực cạnh tranh của Porter (1980) cùng khái niệm rào cản di chuyển (mobility barriers) của Caves & Porter (1977) nhấn mạnh việc thiết lập lợi thế cạnh tranh thông qua vốn trí tuệ (Rexhepi et al., 2013). Bản đồ chiến lược của Kaplan & Norton (2000, 2004) thể hiện mối quan hệ nhân quả giữa các động lực vốn trí tuệ với kết quả hoạt động tài chính của tổ chức.

Khái niệm và cấu trúc vốn trí tuệ

Theo tổng hợp của luận án từ Edvinsson & Malone (1997), Stewart & Ruckdeschel (1998), Harris (2000), Suciu & Năsulea (2019), vốn trí tuệ gồm 3 thành phần chính:

1. Vốn nhân lực (Human Capital): Năng lực, kỹ năng, kinh nghiệm, sự sáng tạo của nhân viên trong tổ chức. Nguồn lực này thuộc về cá nhân và có thể mất đi khi nhân viên rời bỏ tổ chức (Sveiby, 1997).
2. Vốn cấu trúc (Structural Capital): Cơ sở dữ liệu, bằng sáng chế, quy trình, hệ thống công nghệ thông tin, văn hóa và chiến lược doanh nghiệp. Nguồn lực này thuộc sở hữu của tổ chức và vẫn được duy trì khi nhân sự thay đổi (Roos et al., 1997; Halim, 2010).
3. Vốn quan hệ / Vốn sử dụng (Relational Capital / Capital Employed): Giá trị từ mạng lưới quan hệ khách hàng, đối tác, cổ đông và các bên liên quan bên ngoài (Riahi-Belkaoui, 2003; Cabello-Medina et al., 2011).

+-------------------------------------------------------------------+
|                        VỐN TRÍ TUỆ (IC)                           |
+---------------------------------+---------------------------------+
|   Vốn nhân lực (Human Capital)  | Năng lực, kinh nghiệm, kỹ năng  |
|   Vốn cấu trúc (Structural Cap) | Quy trình, chính sách, hệ thống |
|   Vốn sử dụng (Capital Employed)| Nguồn lực tài chính, vật chất   |
+---------------------------------+---------------------------------+
                                  |
                                  v
+-------------------------------------------------------------------+
|              MÔ HÌNH HỆ SỐ GIÁ TRỊ GIA TĂNG (VAIC)                |
|                    VAIC = CEE + HCE + SCE                         |
+---------------------------------+---------------------------------+
|   CEE = VA / CE                 | Hiệu quả sử dụng vốn            |
|   HCE = VA / HC                 | Hiệu quả vốn nhân lực           |
|   SCE = SC / VA                 | Hiệu quả vốn cấu trúc           |
+---------------------------------+---------------------------------+
                                  |
                                  v
+-------------------------------------------------------------------+
|                HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI                 |
+---------------------------------+---------------------------------+
|   Trung gian tài chính          | Tỷ lệ Cho vay / Tiền gửi        |
|   Thu nhập ngoài lãi            | Logarit tự nhiên của NII        |
+---------------------------------+---------------------------------+

Phương pháp đo lường và kỹ thuật phân tích thực nghiệm

• Đo lường vốn trí tuệ: Luận án sử dụng Mô hình Hệ số giá trị gia tăng vốn trí tuệ (Value-Added Intellectual Coefficient - VAIC) của Pulic (1998, 2000, 2004): $$\text{VAIC} = \text{CEE} + \text{HCE} + \text{SCE}$$ Trong đó:
  • $\text{VA}$ (Giá trị gia tăng) = $\text{Tổng thu nhập} - \text{Chi phí hoạt động (không bao gồm chi phí nhân viên)}$.
  • $\text{CEE}$ (Capital Employed Efficiency) = $\text{VA} / \text{CE}$ (với $\text{CE}$ là giá trị sổ sách của tổng tài sản trừ tài sản vô hình, hoặc vốn chủ sở hữu/tổng vốn sử dụng).
  • $\text{HCE}$ (Human Capital Efficiency) = $\text{VA} / \text{HC}$ (với $\text{HC}$ là tổng chi phí nhân sự/lương và phúc lợi).
  • $\text{SCE}$ (Structural Capital Efficiency) = $\text{SC} / \text{VA}$ (với $\text{SC} = \text{VA} - \text{HC}$).
• Các biến phụ thuộc:
  1. Hoạt động trung gian tài chính: Tỷ lệ tổng dư nợ cho vay trên tổng tiền gửi (Total loans to total deposits - Boďa & Zimková, 2021; Satria et al., 2016; Van den End, 2016).
  2. Thu nhập ngoài lãi: Logarit tự nhiên của tổng thu nhập ngoài lãi ($\ln(\text{NII})$ - Phan et al., 2022a).
• Các biến kiểm soát: Quy mô ngân hàng ($\ln(\text{Tổng tài sản})$), tỷ lệ an toàn vốn (Vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản), tỷ lệ dự phòng rủi ro cho vay (Dự phòng rủi ro / Tổng dư nợ), tỷ lệ thu nhập (Thu nhập lãi thuần / Tổng tài sản), tốc độ tăng trưởng GDP thực tế và tỷ lệ lạm phát hàng năm.
• Kỹ thuật ước lượng: Kết hợp phương pháp Bình phương bé nhất cổ điển (OLS), mô hình hiệu ứng cố định theo thời gian (Fixed-time effect) và phương pháp Ước lượng Mô-men Tổng quát hệ thống (Two-step System GMM) nhằm kiểm soát các vấn đề nội sinh, độ trễ và hiện tượng tự tương quan. Mẫu được chia theo quy mô tài sản (ngân hàng lớn và ngân hàng nhỏ) để kiểm định vai trò điều tiết của quy mô.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Research Motivation and Context (Động lực và bối cảnh nghiên cứu)

Chương 1 thiết lập khung tổng thể của luận án. Tác giả phân tích các thách thức từ bối cảnh kinh tế vĩ mô và sự phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2006–2020. Chương này xác định các khoảng trống học thuật trong việc đánh giá vai trò của vốn trí tuệ đối với các mảng hoạt động ngoài lãi và hoạt động trung gian tài chính, nêu rõ 6 câu hỏi nghiên cứu, 5 mục tiêu cụ thể, phương pháp tiếp cận định lượng và cấu trúc 5 chương của luận án.

Chương 2: Theoretical Background and Literature Review (Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu)

Chương 2 phân tích các khái niệm học thuật về vốn trí tuệ từ 20 công trình tiêu biểu (Bontis, 2001; Edvinsson & Malone, 1997; Harris, 2000; Stewart, 1999; Sveiby, 1997...). Tác giả phân loại hơn 42 phương pháp đo lường vốn trí tuệ thành các nhóm định lượng tài chính và chỉ số phi tài chính. Chương này xây dựng khung lý thuyết liên kết vốn trí tuệ với chiến lược kinh doanh thông qua RBV, lý thuyết vốn con người, lý thuyết hệ thống và bản đồ chiến lược của Kaplan & Norton (2000, 2004). Đồng thời, chương 2 tổng hợp hơn 40 nghiên cứu thực nghiệm trong ngành ngân hàng toàn cầu và tại Việt Nam để làm cơ sở xây dựng các giả thuyết nghiên cứu.

Chương 3: Methodology (Phương pháp nghiên cứu)

Chương 3 trình bày chi tiết công thức toán học và các bước tính toán chỉ số VAIC cùng ba thành phần $\text{CEE}$, $\text{HCE}$, $\text{SCE}$. Tác giả phân tích ưu điểm (tính khách quan từ dữ liệu kiểm toán, dễ so sánh) và nhược điểm (dựa trên dữ liệu chi phí lịch sử) của mô hình VAIC. Chương này xác định quy trình thu thập dữ liệu bảng của 26 NHTM Việt Nam (2006–2020), định nghĩa các biến phụ thuộc (tỷ lệ Cho vay/Tiền gửi và $\ln(\text{NII})$), các biến kiểm soát cấp ngân hàng và cấp vĩ mô, cùng các phương trình hồi quy và quy trình kiểm định độ bền (robustness tests).

Chương 4: Empirical Findings and Discussions (Kết quả thực nghiệm và thảo luận)

Chương 4 công bố kết quả phân tích thống kê mô tả, ma trận tương quan và kết quả hồi quy đa biến:

• Tác động đến trung gian tài chính: Hiệu quả vốn trí tuệ tổng hợp (VAIC) có tương quan dương với hoạt động trung gian tài chính. Khi phân tách mô hình, $\text{CEE}$ là thành phần có tác động thúc đẩy mạnh nhất và có ý nghĩa thống kê cao nhất đến tỷ lệ cho vay/tiền gửi. Nhóm ngân hàng quy mô nhỏ khai thác $\text{CEE}$ thúc đẩy trung gian tài chính mạnh hơn nhóm ngân hàng lớn. Riêng tại nhóm ngân hàng lớn, $\text{HCE}$ có hệ số tác động tiêu cực đến tỷ lệ trung gian tài chính.
• Tác động đến thu nhập ngoài lãi: VAIC có tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đến $\ln(\text{NII})$. Khi phân tách, $\text{SCE}$ đóng vai trò quan trọng nhất trong việc gia tăng các nguồn thu ngoài lãi. Các ngân hàng lớn tận dụng vốn trí tuệ tổng thể để thúc đẩy thu nhập ngoài lãi hiệu quả hơn các ngân hàng nhỏ. Tuy nhiên, khi xét riêng $\text{SCE}$, mối tương quan dương xuất hiện ở cả hai nhóm nhưng biên độ tác động ở ngân hàng nhỏ lại cao hơn ngân hàng lớn.
• Các kết quả hồi quy duy trì tính nhất quán qua các kiểm định độ bền bằng mô hình OLS, Fixed-time effect và GMM.

Chương 5: Conclusions and Implications (Kết luận và hàm ý)

Chương 5 tổng hợp toàn bộ kết quả nghiên cứu, đối chiếu với các mục tiêu ban đầu và đưa ra các khuyến nghị chính sách, hàm ý quản trị dành cho ban lãnh đạo ngân hàng và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Chương này cũng chỉ rõ các giới hạn về dữ liệu và đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những phát hiện thực nghiệm chính

1. Mối liên hệ giữa VAIC và hoạt động ngân hàng: Luận án xác nhận hiệu quả sử dụng vốn trí tuệ tổng thể (VAIC) có tác động tích cực đến cả hoạt động trung gian tài chính (tỷ lệ Dư nợ/Tiền gửi) và quy mô thu nhập ngoài lãi ($\ln(\text{NII})$) của 26 NHTM Việt Nam giai đoạn 2006–2020.
2. Vai trò phân hóa của các thành phần vốn trí tuệ:
   • Đối với hoạt động trung gian tài chính: Hiệu quả sử dụng vốn ($\text{CEE}$) là thành phần chi phối quan trọng nhất.
   • Đối với hoạt động thu nhập ngoài lãi: Hiệu quả vốn cấu trúc ($\text{SCE}$) giữ vai trò quyết định trong việc mở rộng nguồn thu phí, dịch vụ và kinh doanh phi truyền thống.
3. Ảnh hưởng điều tiết của quy mô ngân hàng:
   • Các ngân hàng thương mại quy mô nhỏ khai thác nguồn lực vốn trí tuệ để đẩy mạnh hoạt động trung gian tài chính hiệu quả hơn các ngân hàng lớn.
   • Các ngân hàng thương mại quy mô lớn tận dụng vốn trí tuệ để gia tăng tổng thu nhập ngoài lãi hiệu quả hơn các ngân hàng nhỏ.
   • $\text{SCE}$ có mối tương quan dương với thu nhập ngoài lãi ở cả ngân hàng lớn và nhỏ, nhưng độ lớn tác động ở nhóm ngân hàng nhỏ cao hơn.
   • $\text{HCE}$ thể hiện tác động tiêu cực đến hoạt động trung gian tài chính trong phân mẫu các ngân hàng quy mô lớn.
4. Tác động của các biến kiểm soát: Tỷ lệ an toàn vốn, quy mô tổng tài sản, tỷ suất lợi nhuận và tốc độ tăng trưởng GDP đều thể hiện mối liên hệ có ý nghĩa thống kê đến hoạt động ngân hàng.

Đóng góp mới về mặt học thuật và lý luận

• Là công trình nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên kiểm định đồng thời tác động của vốn trí tuệ và các thành phần cấu thành đến hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi trong bối cảnh ngành ngân hàng Việt Nam.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm củng cố lý thuyết dựa trên nguồn lực (RBV), lý thuyết dựa trên tri thức (Knowledge-based view) và lý thuyết vốn trí tuệ tại một thị trường tài chính đang phát triển thuộc khu vực Đông Nam Á.
• Làm rõ cơ chế tác động phi đồng nhất của từng cấu phần vốn trí tuệ ($\text{CEE}$, $\text{HCE}$, $\text{SCE}$) tùy thuộc vào quy mô tài sản của tổ chức tín dụng.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với các ngân hàng thương mại:
  • Cần tích hợp quản trị vốn trí tuệ vào chiến lược kinh doanh trung và dài hạn, không chỉ dựa vào mở rộng quy mô vốn vật chất.
  • Các ngân hàng nhỏ cần tập trung tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn ($\text{CEE}$) để củng cố thị phần huy động - cho vay truyền thống, đồng thời đầu tư vào vốn cấu trúc ($\text{SCE}$) để tạo bước đệm tăng thu ngoài lãi.
  • Các ngân hàng lớn cần đẩy mạnh đầu tư vào vốn cấu trúc (quy trình, nền tảng công nghệ số, hệ thống quản trị rủi ro) để khai thác tối đa nguồn thu ngoài lãi; đồng thời tái cấu trúc việc sử dụng vốn nhân lực ($\text{HCE}$) trong mảng tín dụng để tránh lãng phí chi phí nhân sự.
• Đối với Ngân hàng Nhà nước và các nhà hoạch định chính sách:
  • Xây dựng khung hướng dẫn và quy định khuyến khích các tổ chức tín dụng đo lường, công bố thông tin minh bạch về tài sản vô hình và vốn trí tuệ trong báo cáo thường niên.
  • Ban hành các chính sách thúc đẩy chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực ngành ngân hàng nhằm đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên nội dung được trình bày trong văn bản luận án, các hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm:

• Về phương pháp đo lường: Luận án sử dụng mô hình VAIC truyền thống của Pulic (1998, 2000), vốn tính toán dựa trên các khoản mục chi phí lịch sử từ báo cáo tài chính kiểm toán và chưa bao hàm các khoản chi tiêu cho nghiên cứu & phát triển (R&D), tiếp thị, quan hệ khách hàng. Các nghiên cứu tương lai có thể áp dụng các mô hình cải tiến như Extended VAIC, Modified VAIC (Buallay, 2019; Soewarno & Tjahjadi, 2020) hoặc iB-VAIC (Ulum, 2013).
• Về phạm vi mẫu: Nghiên cứu giới hạn ở 26 ngân hàng thương mại trong nước tại Việt Nam và chưa bao gồm nhóm ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng so sánh liên quốc gia trong khu vực ASEAN hoặc so sánh giữa các loại hình ngân hàng khác nhau.
• Về khoảng thời gian: Dữ liệu dừng lại ở năm 2020. Các giai đoạn biến động kinh tế sau đại dịch COVID-19 có thể cung cấp thêm các góc nhìn mới về tính bền vững của vốn trí tuệ trong quản trị ngân hàng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Tài chính - Ngân hàng: Cung cấp khung tài liệu tổng quan hệ thống hóa 20 định nghĩa về vốn trí tuệ (Bảng 2.1), tổng hợp hơn 42 phương pháp đo lường tài sản vô hình (Bảng 2.2) và tổng thuật hơn 40 công trình nghiên cứu quốc tế liên quan (Bảng 2.3).
• Nhà quản trị và ban điều hành các ngân hàng thương mại: Cung cấp cơ sở định lượng để phân bổ nguồn lực hợp lý giữa chi phí nhân sự ($\text{HC}$), chi phí đầu tư hệ thống/quy trình/công nghệ ($\text{SC}$) và vốn hoạt động ($\text{CE}$) phù hợp với quy mô của từng ngân hàng nhằm tối ưu hóa thu nhập ngoài lãi và mở rộng mạng lưới trung gian tài chính.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Cung cấp dữ liệu thực nghiệm phục vụ việc hoạch định chính sách phát triển hệ thống ngân hàng bền vững dựa trên tri thức và công nghệ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng mô hình nào để đo lường hiệu quả vốn trí tuệ và bao gồm những thành phần nào?

Luận án sử dụng mô hình Hệ số giá trị gia tăng vốn trí tuệ (Value-Added Intellectual Coefficient - VAIC) được phát triển bởi Pulic (1998, 2000, 2004). Mô hình này bao gồm ba thành phần chính:

• Hiệu quả sử dụng vốn ($\text{Capital Employed Efficiency - CEE} = \text{VA} / \text{CE}$)
• Hiệu quả vốn nhân lực ($\text{Human Capital Efficiency - HCE} = \text{VA} / \text{HC}$)
• Hiệu quả vốn cấu trúc ($\text{Structural Capital Efficiency - SCE} = \text{SC} / \text{VA}$)

2. Hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi được đo lường bằng những chỉ tiêu cụ thể nào?

• Hoạt động trung gian tài chính: Đo lường bằng tỷ lệ tổng dư nợ cho vay trên tổng tiền gửi (Total loans to total deposits ratio), theo Boďa & Zimková (2021), Satria et al. (2016), Van den End (2016).
• Thu nhập ngoài lãi: Đo lường bằng logarit tự nhiên của tổng thu nhập ngoài lãi ($\ln(\text{NII})$), bao gồm các khoản thu từ phí, hoa hồng, kinh doanh ngoại hối và chứng khoán (Phan et al., 2022a).

3. Quy mô ngân hàng ảnh hưởng như thế nào đến mối quan hệ giữa vốn trí tuệ và hoạt động kinh doanh của ngân hàng?

Theo kết quả phân tích phân mẫu của luận án:

• Các ngân hàng quy mô nhỏ khai thác vốn trí tuệ để thúc đẩy hoạt động trung gian tài chính hiệu quả hơn các ngân hàng quy mô lớn.
• Các ngân hàng quy mô lớn tận dụng vốn trí tuệ để gia tăng thu nhập ngoài lãi hiệu quả hơn các ngân hàng nhỏ.
• $\text{SCE}$ thúc đẩy thu nhập ngoài lãi ở cả hai nhóm nhưng độ lớn tác động ở ngân hàng nhỏ cao hơn.
• $\text{HCE}$ có tác động tiêu cực đến hoạt động trung gian tài chính tại nhóm ngân hàng quy mô lớn.

4. Dữ liệu nghiên cứu của luận án được thu thập từ đâu và bao gồm những đối tượng nào?

Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán và thuyết minh báo cáo tài chính của 26 ngân hàng thương mại trong nước tại Việt Nam trong giai đoạn 15 năm từ 2006 đến 2020. Các ngân hàng liên doanh, ngân hàng 100% vốn nước ngoài và ngân hàng chính sách/phi lợi nhuận không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận án.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Chi Huu Lu (HUB, 2024) đã phân tích toàn diện vai trò của vốn trí tuệ đối với hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi tại 26 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2006–2020. Kết quả thực nghiệm bằng các phương pháp hồi quy OLS, Fixed-time effect và System GMM chỉ ra rằng hiệu quả vốn trí tuệ (VAIC) có tác động tích cực đến cả hai mảng hoạt động, trong đó hiệu quả sử dụng vốn ($\text{CEE}$) thúc đẩy mạnh nhất hoạt động trung gian tài chính và hiệu quả vốn cấu trúc ($\text{SCE}$) giữ vai trò chủ đạo đối với thu nhập ngoài lãi. Bên cạnh việc làm rõ sự phân hóa tác động theo quy mô ngân hàng lớn và nhỏ, công trình đã đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho lý thuyết dựa trên nguồn lực và cung cấp nhiều hàm ý thực tiễn cho công tác quản trị chiến lược ngân hàng trong kỷ nguyên kinh tế tri thức.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING STATE BANK OF VIETNAM HO CHI MINH UNIVERSITY OF BANKING CHI HUU LU BUSINESS STRATEGY, BANK OPERATION, AND THE ROLE OF INTELLECTUAL CAPITAL DEVELOPMENT DOCTORAL DISSERTATION MAJOR: FINANCE AND BANKING Ho Chi Minh City, 5/2024 MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING STATE BANK OF VIETNAM HO CHI MINH UNIVERSITY OF BANKING CHI HUU LU BUSINESS STRATEGY, BANK OPERATION, AND THE ROLE OF INTELLECTUAL CAPITAL DEVELOPMENT DOCTORAL DISSERTATION Major: Finance and Banking Code: 9.01 ACADEMIC SUPERVISOR Dr. THICH VAN NGUYEN Ho Chi Minh City, 5/2024 i DECLARATION I declare that the dissertation entitled “Business Strategy, Bank Operation, and the Role of Intellectual Capital Development” is being written by myself under the orientations and navigations of the academic supervisor – Dr. Thich Van Nguyen, and is my own work, which is not being submitted to every application for a specific degree before. Any citation in the dissertation has always been stated enough in the whole work and the references section.

Ho Chi Minh City, May 2024 Signature ii ACKNOWLEDGEMENTS First and foremost, I would like to thank the Ho Chi Minh University of Banking (HUB) in general and the Faculty of Postgraduate Education in particular due to the valuable knowledge that I gain from participating in the doctorate program. In fact, such knowledge has played a crucial role in assisting me to complete required thesis in the effective ways. At the same time, I would like to thank my academic supervisor - Dr. Thich Van Nguyen - who has given the insightful recommendations, considerations, and navigations that contribute to the significant improvement in the quality of my completed dissertation.

It is not exaggeration to say that the precious chance to cooperate with him has become one of the most useful times to assist me in further achieving new academic skills and horizons on my own research path. What is more, I would like to thank other colleagues who always support me even if in the toughest circumstances. It can be said that becoming a minor member of the second family - the Institute of Scientific Research and Banking Technology, Ho Chi Minh University of Banking – provides a window of opportunity for me to not only be buried the academic environment but also reach more accomplishments on the career avenue. Last but not least, I would like to thank all members of my own family for their considerable sacrifices.

In fact, it seems that without their endeavors, I do have not enough time to learn and pursue my dreams on the academic path. Thanks to their motivations and incentives, I could confront and overcome the challenging situations in daily life and reap rich harvest of knowledge. To end up, it is hoped that all the best would come to my own lecturers, colleagues, friends, and family. God will always be here to bless all of you.

iii ABSTRACT Leaning especially on and taking advantage of intellectual resources has been recognized as the effectual strategy to stay ahead of the curve in the business market nowadays, which has witnessed a surge in increasingly fierce competitiveness. Unsurprisingly, many academicians have been enchanted to delve deep into the role of intellectual capital in business operations of not only the firm industry, but also the banking sector. With that in mind, the current study conducted is to explore the relationship between intellectual capital and financial intermediation activities as well as non-interest incomes of banks. Based on the data set of 26 commercial banks in Vietnam during the 2006-2020 period, the regression results can be summarized as follows.

First, there is a positive association between intellectual capital efficiency (measured by VAIC model) and these business activities of banks. Second, when performing the VAIC-separated model, the evidence indicates that while capital employed efficiency becomes the most important component to foster financial intermediation activities, structural capital efficiency plays a crucial role in propelling non- interest incomes. It should be noted that the aforementioned findings still withstand a battery of the robustness tests applied. At the same time, the current analysis finds that smaller banks seemingly harness these resources in fueling financial intermediation activities more effectively than their counterparts, by contrast, larger banks tend to take advantage of intellectual capital more effectually to propel their non-interest incomes.

Furthermore, structural capital efficiency has a positive association with non-interest incomes of both large and small banks, however, the magnitude is quite higher in the latter group compared to the former one. A similar finding is also found when examining the relationship between capital employed efficiency and financial intermediation of banks. In addition, the current study finds that human capital efficiency has a negative impact on financial intermediation in the case of large banks. Besides, other bank-specific characteristics and country-specific conditions such as the capital ratio, total assets, earnings, and GDP growth also play a certain role in the main concerns of the research.

It is believed that the empirical findings may have significant contributions to shed new light on the existing theories such as the resources-based, the knowledge-led, and the IC-rooted views, and, to some extent, provide some helpful implications for not only managers, decision-makers of banks, but also national authorities as iv well as policy-makers in Vietnam. Eventually, it is hoped that the research may become an important catalyst for stimulating more works carried out in this field in the coming years. Keywords: Intellectual capital, Business strategy, Banking operation, Financial intermediation, non-interest incomes. v TÓM TẮT Đặc biệt dựa vào và tận dụng nguồn lực trí tuệ (intellectual resources) được xem là chiến lược hiệu quả để đón đầu xu hướng trên thị trường kinh doanh hiện nay, nơi chứng kiến sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt.

Theo đó, không có gì đáng ngạc nhiên khi nhiều học giả say mê nghiên cứu sâu về vai trò của vốn trí tuệ (intellectual capital) trong hoạt động kinh doanh không chỉ của ngành công nghiệp (firm industry) mà còn ở cả khu vực ngân hàng. Với ý nghĩa đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm tìm hiểu mối quan hệ giữa vốn trí tuệ và hoạt động trung gian tài chính cũng như thu nhập ngoài lãi của ngân hàng. Dựa trên bộ dữ liệu của 26 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2006-2020, kết quả hồi quy có thể được tóm tắt như sau. Thứ nhất, tồn tại mối liên quan tích cực giữa hiệu quả sử dụng vốn trí tuệ (được đo bằng mô hình VAIC) và các hoạt động kinh doanh này của ngân hàng.

Thứ hai, khi thực hiện mô hình phân tách VAIC, bằng chứng chỉ ra rằng trong khi hiệu quả sử dụng vốn (capital employed efficiency) trở thành thành phần quan trọng nhất để thúc đẩy các hoạt động trung gian tài chính thì hiệu quả vốn cấu trúc (structural capital efficiency) lại đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thu nhập ngoài lãi. Cần lưu ý rằng những phát hiện nói trên vẫn chịu được nhiều thử nghiệm về độ bền được áp dụng. Đồng thời, phân tích hiện tại cho thấy các ngân hàng nhỏ hơn dường như khai thác các nguồn lực này để thúc đẩy các hoạt động trung gian tài chính hiệu quả hơn so với các ngân hàng lớn, ngược lại, các ngân hàng lớn hơn có xu hướng tận dụng vốn trí tuệ hiệu quả hơn để thúc đẩy thu nhập ngoài lãi. Hơn nữa, hiệu quả vốn cấu trúc có mối tương quan dương với thu nhập ngoài lãi của cả ngân hàng lớn và nhỏ, tuy nhiên, mức độ ở nhóm sau cao hơn khá nhiều so với nhóm trước.

Một phát hiện tương tự cũng được tìm thấy khi điều tra mối quan hệ giữa hiệu quả sử dụng vốn và trung gian tài chính của ngân hàng. Ngoài ra, nghiên cứu còn cho thấy hiệu quả vốn nhân lực (human capital efficiency) có tác động tiêu cực đến trung gian tài chính trong trường hợp các ngân hàng lớn. Ngoài ra, các đặc điểm riêng biệt của ngân hàng và điều kiện vĩ mô như tỷ lệ vốn, tổng tài sản, thu nhập và tăng trưởng GDP cũng đóng một vai trò nhất định trong các mối quan tâm chính của nghiên cứu. Hy vọng rằng những phát hiện thực nghiệm có thể có những đóng góp nhất định nhằm làm sáng tỏ các lý thuyết hiện có như quan điểm dựa trên nguồn lực (resources-based view), quan điểm dựa trên tri thức (knowledge-led view) và quan điểm bắt nguồn từ IC (IC-rooted view), và ở một mức độ nào đó, cung cấp một số hàm ý hữu ích cho vi không chỉ các nhà quản lý, người ra quyết định của các ngân hàng mà còn cả các cơ quan quản lý nhà nước cũng như các nhà hoạch định chính sách ở Việt Nam.

Cuối cùng, thật sự mong đợi rằng nghiên cứu này có thể trở thành chất xúc tác quan trọng để khuyến khích nhiều nghiên cứu được thực hiện trong lĩnh vực này trong những thời gian tới. Từ khóa: Vốn trí tuệ, Chiến lược kinh doanh, Hoạt động ngân hàng, Trung gian tài chính, thu nhập ngoài lãi. vii LIST OF ABBREVIATIONS Serial Abbreviations Definitions No. 1 CEE Capital employed efficiency 2 EPS Earnings per share 3 GDP Gross domestic product 4 GMM Generalized method of moments 5 HCE Human capital efficiency 6 IC Intellectual capital 7 OLS Ordinary least squares 8 ROA Return on assets 9 ROAA Return on average assets 10 ROAE Return on average equity 11 ROE Return on equity 12 R&D Research and Development 13 SCE Structure capital efficiency 14 VA Value added 15 VAIC Value-added intellectual coefficient model 16 WB World Bank viii TABLE OF CONTENTS DECLARATION.

iii LIST OF ABBREVIATIONS. vii TABLE OF CONTENTS. viii LIST OF TABLES. xi LIST OF FIGURES.

Research motivation and context. Main purposes of the dissertation. Research objectives and scope of the dissertation. Methodology of the dissertation.

Key contributions of the dissertation. Structure of the dissertation. THEORETICAL BACKGROUND AND LITERATURE REVIEW. Concepts of intellectual capital.

Determination of the role of intellectual capital in business strategy development. Measure methods of intellectual capital efficiency. Theoretical background of intellectual capital. Related empirical studies in the banking industry.

VAIC measurement methodology. Calculation of VAIC model. Merits and demerits of VAIC model. Data and Variables.

Empirical Regression Models. Descriptive statistics and correlations analysis. Context of the Vietnamese banking system during the research period. Descriptive statistics and correlations.

EMPIRICAL FINDINGS AND DISCUSSIONS. Financial intermediation of banks and the role of intellectual capital. Effect of bank size. Discussion of the findings.

Non-interest incomes of banks and the role of intellectual capital. Effect of bank size. Discussion of the findings. CONCLUSIONS AND IMPLICATIONS.

Limitations and directions for further research. LIST OF RELATED PUBLICATIONS. xxvi xi LIST OF TABLES Table 2. Some definitions of IC and its components.

Some measure methods of intellectual capital efficiency. The summary of related studies on the role of IC in the existing literature. Variables descriptive statistics. Baseline multivariate analysis.

The role of bank size. Baseline multivariate analysis. The role of bank size. Summary of hypothesis testing results.

141 xii LIST OF FIGURES Figure 2. The illustration of the value-added creation springing from the three main ingredients of IC. The role of IC in business strategy map. The illustration of the ways IC fuels financial intermediation activities and non- interest incomes of banks.

The major resources in promoting value-added creation. The ways to construct the VAIC calculation. The economic backdrop of Vietnam .