CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 Tổng quan về mối 1.1 Phân loại khoa học Mối, tên khoa học Isoptera, là một nhóm côn trùng, có họ hàng gần với gián và được phân loại khoa học theo bảng 1. Mối là loài côn trùng có sức phá hoại mạnh, chúng phá hoại phần lớn các phần bằng gỗ của các tòa nhà, đồ đạc, sách vở, cột điện, cây trồng và cây nông nghiệp như mía, kê, lúa mạch, bông, lúa mì và lúa [43]. Đàn mối thường gây hại đến thực vật bằng cách tấn công thân và vỏ quả hoặc bằng cách tạo đường hầm dưới gốc cây, cuối cùng làm suy yếu thân cây, khiến chúng bị gãy đổ hoặc tạo điều kiện cho nấm và các bệnh khác xâm nhập [43]. Như đã biết mối cũng phá hỏng nhiều loại vật liệu khác nhau, từ vải giấy đến cả vật liệu không như amiăng, nhựa đường, chì và lá kim loại.
Phân loại khoa học của loài mối được trình bày theo bảng 1.1: Phân loại khoa học của mối Giới Animalia Ngành Arthropoda Lớp Insecta Phân lớp Pterygota Phân thứ lớp Neoptera Liên bộ Dictyoptera Bộ Blattodea Phân thứ bộ Isoptera Các họ Mastotermitidae Termopsidae Hodotermitidae Rhinotermitidae Serritermitidae Termitidae 1 Hiện nay, trên thế giới có khoảng 2700 loài mối trong đó bao gồm cả loài hóa thạch. Đại bộ phận mối phân bố ở các vùng Á nhiệt đới, một số ít phân bố đến Bắc của châu Á, Bắc phi, các nước ven biển Địa Trung Hải, Bắc Mỹ giáp giới với Canada, Bắc của châu Mỹ, châu Úc. Trong các châu lục, châu Phi là đại bản danh phân bố các loài mối [18]. Ở Việt Nam những nghiên cứu về mối được bắt đầu từ năm 1962.
Ở Việt Nam có 3 họ (Kalotermitidae, Rhinotermitida, Termitidae) và 44 loài thuộc được phát hiện từ Đèo ngang trở vào. Đến nay, có khoảng 140 loài mối khác nhau như: mối gỗ ẩm Coptotermes, mối gỗ khô Cryptotermes, mối đất Odontotermes, Macrotermes, Microtermes với các loài phổ biến như: Coptotermes formosanus, Coptotermesceylonicus,Coptotermescurvignathus, Macrotermesannandalei, Mac rotermesbarneyi, Odontotermes hainanensis, Odontotermesformosanus phân bố rất rộng từ Lào Cai đến thành phố Hồ Chí Minh và khu vực miền Tây Nam bộ [19].2 Đặc tính sinh học của mối 1.1 Phân loại Quần thể mối gồm mối chúa (mối vua), mối thợ và mối lính. Trong quần thể này, chỉ có mối chúa là có khả năng sinh sản, còn mối thợ và mối lính bị vô sinh do không có khả năng sinh sản hoặc bộ phận sinh dục bị thoái hóa. Mối cánh trưởng thành sau khi bay giao hoan, rụng cánh khi đã ghép đôi và sinh sản gọi là mối vua và mối chúa (Hình 1.
Mối lính có con đực và cái nhưng không sinh sản được (Hình 1. Mối lính có hàm trên hoặc ống trán có khả năng tiết chất độc, nên vai trò của mối lính là bảo vệ quần thể mối. Mối lính không tham gia xây dựng quần thể mối, không tự lấy thức ăn cho mình, để tồn tại thì mối thợ phải mớm thức ăn cho mối lính. Mối thợ là loại mối chiếm đông nhất trong quần thể mối, không có khả năng sinh sản (Hình 1.
Mối thợ chỉ đảm nhận nhiệm vụ kiếm thức ăn, xây tổ, làm đường 2 mui, mớm thức ăn, chăm sóc mối non, vận chuyển trứng mối… để duy trì sinh sống trong quần thể [4]. a, Mối chúa b, Mối thợ c, Mối lính Hình 1.1: Hình các loài mối 1.2 Thời kỳ sinh sản của mối Mối sinh sản vào đầu tháng 5, tháng 6 hằng năm, mối cánh dài từ trong tổ bay ra, bay không lâu thì rụng cánh và bò, mối đực tìm mối cái giao phối, gặp hoàn cảnh thích hợp thì chui vào tổ sinh nở. Mối đực chuyên giao phối, mối cái chuyên đẻ trứng sinh sôi đàn mối cho tổ mới. Sau khi làm tổ 10 ngày thì bắt đầu đẻ trứng, một tháng sau ấu trùng ra đời, sau hai tháng, qua mấy lần lột xác lớn lên thành mối thợ và mối lính [4].
Vòng đời sinh trưởng của mối được trình bày theo hình 1.2: Vòng đời của loài mối 3 1.3 Tổ mối Phần lớn tổ các loài mối ở dưới đất, nhưng cũng có một số loài tổ của chúng ở trong gỗ tùy theo loài, điều kiện ngoại cảnh [4]. Tổ mối thường chia làm 3 loại: a, Mối sống trong gỗ Mối sống trong gỗ thường là các loài như Cryptotermes, Glyptotermes thường làm tổ trong gỗ khô hoặc ở trong cành khô của cây. Ngoài ra, loài mối nguyên thủy Hodotermosis tổ của chúng trong gỗ mục ẩm tiếp xúc với đất. Tổ có kết cấu đơn giản, tổ thường là những khe rỗng và có những lỗ nhỏ thông từ hang này sang hang khác và thông với bên ngoài.
b, Mối sống trong đất Tổ dựa vào đất mà làm tổ, các loài như Odontotermes, Macrotermes, Capritermes…. c, Mối sống trong gỗ, đất Tổ có thể ở trong gỗ khô, trong thân cây sống, trong gỗ được chôn trong đất hoặc trong đất. Thường gặp ở hai giống mối Coptotermes và Reticlitermes.4 Thức ăn của mối Mối sử dụng rất nhiều loại thức ăn như: thể thực vật sống, gỗ và thực vật khô, các loại nấm, nước và nước có trong thức ăn, nhưng chủ yếu là thực vật. Khi khan hiếm thức ăn, mối ăn cả da, xác động vật, len, dạ có khi ăn cả trứng mối, thậm chí cả mối non.3 Đặc điểm gây hại Mối là côn trùng có hại đối với các công trình xây dựng, thậm chí nhiều vật dụng quan trọng của con người.
Mối gây hại lớn từ việc cắn phá nhỏ nhưng lâu dài. Trong nhà, mối làm tổ, cắn phá tủ, bàn, ghế, các vật dụng bằng gỗ… thải ra mạt gỗ vương vãi trong các gốc khuất, nơi chúng sinh sống và gây hại. Ngoài vườn mối đào các đường hầm ngoằn ngoèo dưới đất gần gốc, cắn phá rễ, đùn đất tạo nên các gò mối rất cứng, trên thân, cành mối đục vào thân, đào hầm với các triệu chứng 4 tương tự, nếu phát hiện trễ và phòng trừ không đúng cách, cành có thể gãy và cây chết dần [1].3: Mối phá hủy các vật dụng trong nhà Không những thế, còn gây thiệt hại cho các vật dụng, công trình, mối còn có thể gây ra chứng dị ứng nặng cho con người. Tuy rằng loài mối không cắn hay đốt người, không gây các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng nó vẫn có khả năng ảnh hưởng lớn đến sức khỏe của con người.
Khi các con mối làm tổ ở những vách, đồ gia dụng gỗ, chúng sẽ tạo ra nấm mốc và bụi. Khi những vị trí ụ mối này nằm gần cửa sổ gió lùa hoặc gần quạt máy, máy điều hòa, máy sưởi, các hạt bụi, bào tử nấm mốc sẽ được phát tán trong không khí và lúc này con người hít vào sẽ bị dị ứng đường hô hấp [57].4: Quang cảnh nghĩa trang Bir Al-Shaghala và thiệt hại do mối tấn công 5 1.4 Các phương pháp diệt mối hiện nay Các phương pháp diệt mối phổ biến hiện nay: Diệt mối theo phương pháp dân gian, diệt mối bằng hóa chất trực tiếp, diệt mối theo phương pháp sinh học công nghệ mới và diệt mối bằng tinh dầu thiên nhiên [1]. Ưu và nhược điểm của các phương pháp diệt mối được trình bày trong bảng 1.2: Ưu và nhược điểm của các phương pháp diệt mối STT Phương Cách thức thực hiện Ưu điểm Nhược điểm pháp diệt mối 1 Dân Diệt mối bằng cách tác động Không đòi hỏi Tốn thời gian và gian trực tiếp đến tổ mối và cá thể kinh nghiệm, kỹ không thích hợp mối. thuật về diệt mối với các công trình xây dựng, Diệt mối bằng ánh sáng đèn hiệu quả không Diệt mối bằng cách dùng dầu cao, hệ số rủi do hỏa hoặc cồn 90 độ bằng cách lớn.
tẩm dầu hỏa vào miếng vải sau Không áp dụng đó quét lên những lỗ mà mối diệt tận gốc tổ đã đục khoét mối ở trong nhà Cách diệt mối bằng cách ngâm khi mối đã xông gỗ trong nước hoặc trong ao quá nhiều. nhà trước khi sử dụng. 2 Diệt Tiến hành tẩm hóa chất (bột Tiêu diệt nhanh, Khả năng gây mối PMS 100, Termidor, hạn chế sử dụng ảnh hưởng tới bằng Mapboxer 30EC hoặc các trong công tác sức khoẻ của phun và dạng dung dịch EC,.) diệt diệt mối tận gốc con người, tẩm hóa mọt, mối vào gỗ. tại nhà, áp dụng lượng chất hóa trong công tác học còn dư gây 6 chất phòng chống ô nhiễm môi trực tiếp mối công trình trường.
xây dựng, đê điều. 3 Diệt Sử dụng thuốc diệt mối sinh Thuốc diệt mối Thời gian cho mối học, an toàn kết hợp với hộp cho hiệu quả cao hiệu quả chậm theo nhử mối, thuốc sẽ được phun và tận gốc đối hơn so với các phương lên những con mối thợ, với tất cả các loại thuốc dạng pháp những con mối thợ này sẽ loại mối, không xịt, thuốc dễ bị sinh học không bị chết ngay lập tức độc hại nên nước cuốn trôi mà trở về tổ để lây bệnh cho không ảnh khiến cho chất cả đàn mối, đặc biệt là mối hưởng đến sức lượng bị giảm chúa. Từ đó, tổ mối sẽ được khỏe của người sút và sản phẩm diệt trừ hoàn toàn một cách dùng rất dễ phản ứng dễ dàng mà không phải đục, với nhiệt độ của khoan đào tìm tổ mối, không môi trường. phải phá hủy đồ đạc, an toàn cho con người và vật nuôi.
Các loại thuốc diệt mối sinh học trên thị trường như Agenda 25EC, Lenfos 50EC, Cislin 2.5EC, Termize 200SC, Mythic 240SC,. 4 Diệt Diệt mối trong gỗ bằng tinh Phương pháp Tính bay hơi mối dầu cam, đinh hương, sả lành tính đối với của tinh dầu cao bằng chanh,. sức khỏe người nên ứng dụng tinh dầu dùng, thay thế tinh dầu trong Quy trình diệt mối bằng tinh sản phẩm độc diệt mối bị hạn dầu: Tìm kiếm vị trí chính xác hại. chế so với thuốc của tổ mối, khoan một lỗ nhỏ diệt mối, thời bên trong khu vực mối làm tổ, Diệt mối bằng gian diệt mối sau đó nhỏ hoặc dùng xi lanh tinh dầu, mùi lâu.
7 bơm tinh dầu trực tiếp vào lỗ thơm nhẹ có tác vừa khoan. Bơm liên tục 2-3 động tích cực ngày để tất cả mối bị tiêu diệt đến sức khỏe hoàn toàn. Thường xuyên con người do bơm tinh dầu vào bên trong tổ trong tinh dầu mối trong vòng một tháng tiếp có rất nhiều hoạt theo, phòng chống mối quay chất thơm dịu trở lại. nhẹ, hiệu quả diệt mối cao lại an toàn cho sức khỏe.
Qua các ưu và nhược điểm của các phương pháp diệt mối, phương pháp diệt mối bằng tinh dầu và chiết xuất từ thực vật đang được hướng tới thay thế cho các sản phẩm độc hại trên thị trường, không gây hại sức khỏe con người và không gây ô nhiễm môi trường.