CHƯƠNG 1: MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE CHAM DUT HỢP DONG LAO DONG TRAI PHAP LUAT VA PHAP LUAT VE CHAM DUT HOP DONG LAO DONG TRAI PHAP LUAT 1. Một số van đề lý luận về chấm đứt hợp đồng lao động trái pháp luật 1. Khái niệm cham dứt hợp đồng lao động trái pháp luật HDLD là cơ sở pháp lý làm phát sinh QHLD giữa NLD và NSDLĐ. Về bản chất, HDLD thê hiện sự thỏa thuận giữa hai bên về quyền và nghĩa vụ đối với công việc có tra lương, điều kiện làm việc, cùng các quyền và nghĩa vụ khác trong QHLD.
Việc xác lập HĐLĐ không chỉ tạo điều kiện cho thị trường lao động phát triển ôn định mà còn bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khi tham gia QHLĐ. Nếu như HĐLĐ là cơ sở xác lập QHLD thì việc cham đứt HDLD là sự kiện pháp lý cuối cùng, đánh dấu sự kết thúc của mối quan hệ này. Khi HDLD chấm đứt, các quyền và nghĩa vụ ma NLD và NSDLD đã thóa thuận trước đó cũng không còn hiệu lực. Nếu việc cham dứt HDLD diễn ra trên cơ sở thỏa thuận và tuân thủ đúng quy định pháp luật, các bên sẽ tránh được tranh chấp về quyền và lợi ích.
Tuy nhiên, khi một trong hai bên đơn phương châm dứt HDLD trái pháp luật, điều này có thé dẫn đến những hậu quả pháp lý đáng ké. Theo cách hiểu tại từ điển giải thích thuật ngữ Luật hoc, “Cham dứt HĐLĐ là việc NLD và NSDLĐ hoặc một trong hai bên không tiếp tục HĐLĐ, chấm đứt quyền và nghĩa vụ mà các bên đã thỏa thuận ”!. Hay, theo sô tay thuật ngữ pháp lý, “Chấm ditt HDLĐ là việc NSDLĐ va NLD không tiếp tục tham gia QHLĐ 2 Từ những cách hiểu trên, có thể nhận định rằng cham đứt HDLD là một sự kiện pháp lý làm chấm dứt hiệu lực của HDLD theo đó làm cham đứt QHLD giữa NLD và NSDLĐ. Việc ký kết HDLD luôn dựa trên sự thống nhất ý chí giữa NSDLD va NLD, thé hiện mong muốn chung về việc thiết lập QHLĐ.
Tuy nhiên, khi chấm đứt HĐLĐ, không phải lúc nào cũng xuất phát từ sự đồng thuận của cả hai bên. Trên thực tế, HDLD có thé bị chấm dứt do ý chí đơn phương của một bên hoặc quyết định của một bên thứ ba có thẩm quyền. Điều này hoàn toàn hợp lý khi xét trên các nguyên tắc pháp lý cơ bản. Một mặt, NLD có quyền làm việc, tự do lựa chọn nghề nghiép, đồng nghĩa với việc họ có thé chủ động chấm dứt HDLD khi không còn mong muốn tiếp tục công việc.
Mặt khác, NSDLD có quyền tuyên dụng, quan ly và sử dụng lao động theo nhu cầu sản xuất, kinh doanh, đồng thời cũng có quyền chấm đứt HDLD trong những trường hợp nhất định theo quy định của pháp luật. Bên cạnh đó, có những trường hợp chấm dứt HĐLĐ không xuất phát từ ý chí của bất kỳ bên nào trong QHLĐ mà đo quyết định của cơ quan nhà 1 Trường DH Luật Hà Nội (1999), Từ điền giải thích thuật ngữ Luật học, Nxb Công an nhân dân, tr.93 ? Nguyễn Duy Lam (1998), Số tay thuật ngữ pháp lý thông dung, Nxb. Giáo dục, Hà Nội. 6 nước có thâm quyền hoặc do yêu tố khách quan như doanh nghiệp giải thể, phá sản, hoặc NLĐ mắt khả năng lao động hoàn toàn.
Chấm dứt HĐLĐ trái pháp luật có thể tiếp cận dưới hai góc độ: góc độ khoa học pháp lý và luật thực định. Đưới góc độ khoa học pháp ly Trước hết đi từ khái niệm “Hanh vi trái pháp luật là hành vi xw sự tiêu cực của cá nhân, tổ chức không tuân thủ các nghĩa vụ do pháp luật quy định?” Trong bỗi cảnh chấm đứt HDLD, hành vi cham dứt HDLD trái pháp luật là hành vi vi phạm bat kỳ điều kiện hoặc yêu cầu nào mà pháp luật đặt ra liên quan đến việc cham dứt HDLD. Nói cách khác, hành vi nay không tuân thủ quy định của pháp luật, xâm phạm QHLD và làm anh hưởng đến quyền lợi của các bên. Hành vi trái pháp luật có thể được thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động.
Chấm đứt HDLD là một hành vi chủ động nhằm chấm đứt quyền và nghĩa vụ của các bên trong QHLĐ. Do đó, chấm dứt HDLD trái pháp luật là việc cham đứt QHLD không đáp ứng các căn cứ hoặc không tuân thủ trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Về vi phạm căn cứ cham đứt. QHLĐ được thiết lập đựa trên HDLD, và HDLD là cơ sở pháp ly bảo vệ quyên, lợi ích của các bên khi xảy ra tranh chấp.
Dé dam bảo sự ồn định của QHLD, pháp luật quy định chỉ khi xuất hiện những điều kiện nhất định thì HDLD mới có thé cham dứt hợp pháp. Nếu một bên đơn phương chấm dứt HDLD ma không có căn cứ hợp pháp, hành vi do bi coi là trái pháp luật. Về vi phạm thủ tục cham dứt, cham đứt HDLD không chỉ yêu cầu tuân thủ căn cứ mà còn phải đảm bảo đúng quy trình pháp luật. Điều này bao gồm việc thực hiện đúng thời gian báo trước, tham van y kiến của Công đoàn cơ sở (nếu có), và thực hiện các nghĩa vụ liên quan.
Quy định về thủ tục cham dứt HDLD giúp các bên có thời gian chuẩn bị về tâm lý, công việc, nhân sự thay thế và bảo vệ quyền lợi của NLĐ- vốn là bên yếu thé hơn trong QHLD. Nếu vi phạm thủ tục cham đứt, ngay cả khi có căn cứ hợp pháp, hành vi đó vẫn bị coi là trái pháp luật và có thể đẫn đến trách nhiệm pháp lý cho bên vi phạm. Đưới góc độ luật thực định Trong thực tiễn, cham đứt HDLD có thé diễn ra trong ba trường hợp chính: (i) Cham đứt HĐLĐ do thỏa thuận giữa NLD và NSDLĐ: Hai bên đồng ý cham đứt HDLD trên cơ sở tự nguyện và tuân thủ các điều khoản pháp luật. 3 Nguyễn Duy Lam (1998), éldd.
7 (i) Cham dứt HDLD theo quyết định của chủ thé có thẩm quyên (bên thứ ba): Điều này xảy ra khi HDLD bị cham đứt do sự can thiệp của cơ quan nhà nước, chang hạn khi có vi phạm ảnh hướng đến lợi ích công. (ii) Cham dứt HDLD đo ý chí đơn phương của một bên: Khi một bên đơn phương chấm đứt HDLD mà không tuân thủ quy định pháp luật, hành vi này có thé dẫn đến hậu quá pháp ly nghiêm trọng. Nghiên cứu quy định luật thực định về cham đứt HDLD trái pháp luật cho thấy, hầu hết các trường hợp chấm dứt HĐLĐ trái pháp luật được đặt ra trong trường hợp châm dứt HDLD theo ý chí của một bên trong QHLD. Do QHLD có ban chất xuất phát từ HĐLĐ - thê hiện sự cam kết về mặt ý chí về quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng nên việc một bên từ bỏ cam kết nằm ngoài phạm vi giới hạn pháp luật cho phép thì mới xem xét tinh “trái pháp luật”.
Đối với các trường hợp chấm đứt HDLD theo ý chí của bên thứ ba có thẩm quyền (ví dụ như Tòa án), thì nó nằm ngoài ý chí các bên và đã theo quyết định của co quan nhà nước có thâm quyên thì việc cham đứt HDLD trái pháp luật không được đặt ra trong trường hợp này. Có thé thấy, việc cham đứt HDLD trái pháp luật xảy ra chủ yếu trong trường hợp HĐLĐ cham dứt do ý chí đơn phương của một bên chủ thê. Như vậy, Cham dứt HDLD trái pháp luật được hiểu là hành vi cham đứt HDLD mà không tuân theo các quy định pháp luật về căn cứ và thủ tục, dẫn đến việc một hoặc cả hai bên không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ theo quy định. Hành vi này có thé phát sinh từ NLD hoặc NSDLĐ, và bên vi phạm phải chịu trách nhiệm pháp lý cũng như các chế tài theo quy định.
Phân loại chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật Sự phân loại các trường hợp cham đứt HDLD trái pháp luật là cơ sở dé cơ quan có thâm quyền đưa ra quyết định chính xác khi giải quyết các tranh chấp về cham đứt HĐLĐ. Qua đó bảo về quyền, lợi ích hợp pháp của NLD, NSDLD cũng như tìm ra các nguyên nhân vi phạm và giải pháp nhằm khắc phục, giảm thiêu hiện tượng chấm dứt HDLD trái pháp luật trên thực tế. Dưới góc độ pháp lý, việc phân loại các trường hợp châm đứt HĐLĐ trái pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan, đồng thời giúp cơ quan có thấm quyền đưa ra các quyết định giải quyết tranh chap một cách chính xác và công bằng. Không chỉ đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của NLD và NSDLĐ; việc phân loại nay còn đóng vai trò quan trọng trong việc phân tích nguyên nhân dẫn đến hành vi vi phạm, từ đó đưa ra các biện pháp khắc phục nhằm hạn chế tinh trang chấm dứt HDLD trái pháp luật trong thực tế.
Dựa trên quy định của pháp luật lao động, hành vi cham dứt HDLD trái pháp luật có thé được phân thành hai nhóm chính: vi phạm về mặt nội dung và vi phạm về thủ tục. 8 Thứ nhất, cham đứt HDLD trái pháp luật do vi phạm về mặt nội dung xảy ra khi việc đơn phương chấm dứt không dựa trên các căn cứ hợp pháp mà luật quy định. Điều này có nghĩa là bên thực hiện cham dứt HDLD đã không viện dẫn được lý do phù hợp theo luật định để chấm dứt hợp đồng. Chang han, theo BLLD nam 2012, NLD lam viéc theo HDLD xác định thời han chi được đơn phương cham dứt trong các trường hop cụ thé như bị ngược đãi, không được trả lương đầy đủ, bị quấy rồi tình dục tại nơi làm viéc,.
Nếu họ châm dứt hợp đồng mà không rơi vào các trường hợp được phép này thì sẽ bị coi là cham đứt HDLD trái pháp luật. Tuy nhiên, theo BLLD 2019, ranh giới giữa chấm đứt hợp đồng hợp pháp và trái pháp luật đã có sự thay đổi đáng ké khi quy định về "căn cứ chấm dứt" trở nên thông thoáng hơn, không còn sự phân biệt giữa NLD làm theo HDLD xác định thời han và HDLD không xác định thời hạn. Theo đó, NLD có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không cần nêu lý do, miễn là tuân thủ đầy đủ quy định về thủ tục báo trước, trừ các trường hợp không cần báo trước theo quy định. Thứ hai, cham dứt HDLD trái pháp luật do vi phạm về thủ tục xay ra khi việc chấm dứt hợp đồng lao động không đáp ứng các yêu cầu pháp luật về thời hạn thông báo hoặc quy trình chấm dứt.
