Cấu trúc không gian hệ thống đô thị thích ứng với hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận

Tỉnh Ninh Thuận, với đặc trưng khí hậu khắc nghiệt, thường xuyên đối mặt với hạn hán Ninh… 296 trang · Trường Đại Học Kiến Trúc Thành Phố Hồ Chí Minh · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Vinh
• Người hướng dẫn: Cố GS. Nguyễn Trọng Hòa
• Trường học: Trường Đại Học Kiến Trúc Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quy Hoạch Vùng Và Đô Thị
• Đề tài: Cấu Trúc Không Gian Hệ Thống Đô Thị Thích Ứng Với Hạn Và Lũ Tại Tỉnh Ninh Thuận
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Vấn đề và giả thuyết nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Mục đích và mục tiêu nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu
• 0.6. Những đóng góp mới của nghiên cứu
• 0.7. Cấu trúc Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. CÁC KHÁI NIỆM LIÊN QUAN
• 1.1.1. Cấu trúc không gian hệ thống đô thị
• 1.1.2. Các hiện tượng thời tiết hạn và lũ và năng lực sinh thái hạn lũ
• 1.1.3. Khả năng thích ứng với hạn và lũ của cấu trúc không gian hệ thống đô thị
• 1.1.4. Tiểu kết về các khái niệm liên quan đến đề tài Luận án
• 1.2. TỔNG QUAN TỈNH NINH THUẬN VÀ HỆ THỐNG ĐÔ THỊ
• 1.2.1. Tổng quan tỉnh Ninh Thuận
• 1.2.2. Hệ thống đô thị tỉnh Ninh Thuận
• 1.2.3. Tiểu kết những nội dung cần khảo sát quá trình biến đổi cấu trúc không gian hệ thống đô thị trong mối quan hệ với hạn và lũ
• 1.3. THỰC TRẠNG CẤU TRÚC KHÔNG GIAN HỆ THỐNG ĐÔ THỊ TỈNH NINH THUẬN VÀ THÀNH PHỐ PHAN RANG-THÁP CHÀM TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI HẠN VÀ LŨ
• 1.3.1. Tình hình hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận
• 1.3.2. Quá trình hình thành và biến đổi cấu trúc không gian hệ thống đô thị trên lưu vực các sông tỉnh Ninh Thuận trong mối quan hệ với hạn lũ
• 1.3.3. Quá trình hình thành và biến đổi cấu trúc không gian đô thị Phan Rang-Tháp Chàm trong mối quan hệ với hạn và lũ
• 1.3.4. Chu kỳ thích ứng với hạn và lũ của cấu trúc không gian hệ thống đô thị tỉnh Ninh Thuận và của thành phố Phan Rang-Tháp Chàm
• 1.3.5. Đánh giá thực trạng cấu trúc không gian hệ thống đô thị tỉnh Ninh Thuận và thành phố Phan Rang-Tháp Chàm trong mối quan hệ với hạn và lũ
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. TIẾN TRÌNH THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 2.1.2. Tiến trình nghiên cứu
• 2.2. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CẤU TRÚC KHÔNG GIAN HỆ THỐNG ĐÔ THỊ THÍCH ỨNG VỚI HẠN VÀ LŨ TẠI TỈNH NINH THUẬN
• 2.3. CƠ SỞ VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG VỚI HẠN VÀ LŨ CỦA CẤU TRÚC KHÔNG GIAN HỆ THỐNG ĐÔ THỊ TẠI TỈNH NINH THUẬN
• 3. CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC KHÔNG GIAN HỆ THỐNG ĐÔ THỊ THÍCH ỨNG VỚI HẠN VÀ LŨ TẠI TỈNH NINH THUẬN
• 3.1. QUAN ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 3.2. KHUNG ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG VỚI HẠN VÀ LŨ CỦA CẤU TRÚC KHÔNG GIAN HỆ THỐNG ĐÔ THỊ TẠI TỈNH NINH THUẬN
• 3.3. ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC KHÔNG GIAN HỆ THỐNG ĐÔ THỊ TỈNH NINH THUẬN THÍCH ỨNG VỚI HẠN VÀ LŨ GIAI ĐOẠN 2021-2030, TẦM NHÌN 2050 THEO GIẢ THIẾT VỀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG
• 3.4. ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC KHÔNG GIAN ĐÔ THỊ PHAN RANG-THÁP CHÀM THÍCH ỨNG VỚI HẠN VÀ LŨ TRONG TƯƠNG QUAN VỚI HỆ THỐNG ĐÔ THỊ TỈNH NINH THUẬN
• 3.5. BÀN LUẬN VỀ CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• PHẦN KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Cấu Trúc Không Gian Đô Thị Ninh Thuận Thích Ứng Hạn Lũ

Tỉnh Ninh Thuận, với đặc trưng khí hậu khắc nghiệt, thường xuyên đối mặt với hạn hán Ninh Thuận và lũ lụt Ninh Thuận. Việc nghiên cứu cấu trúc không gian đô thị Ninh Thuận là cấp thiết để tìm ra các giải pháp thích ứng hạn hán đô thị và thích ứng lũ lụt đô thị. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích và đề xuất các giải pháp quy hoạch phát triển bền vững đô thị Ninh Thuận, đảm bảo an toàn và an ninh nguồn nước Ninh Thuận cho người dân. Theo nghiên cứu của Nguyễn Quốc Vinh, việc hiểu rõ các yếu tố tác động và quá trình biến đổi của cấu trúc không gian đô thị là then chốt để xây dựng các chiến lược ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu.

1.1. Định Nghĩa Cấu Trúc Không Gian Hệ Thống Đô Thị Ninh Thuận

Cấu trúc không gian đô thị đề cập đến sự sắp xếp và tổ chức các yếu tố vật chất và phi vật chất trong một khu vực đô thị. Tại Ninh Thuận, nó bao gồm mạng lưới giao thông, phân bố dân cư, sử dụng đất, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và cảnh quan đô thị. Nghiên cứu cần làm rõ các thành phần này và mối quan hệ tương tác giữa chúng, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu Ninh Thuận. Sự hiểu biết này là nền tảng để đánh giá khả năng thích ứng và đề xuất các giải pháp quy hoạch phù hợp.

1.2. Tác Động của Hạn Hán và Lũ Lụt Đến Đô Thị Ninh Thuận

Hạn hán gây ra tình trạng thiếu nước sinh hoạt và sản xuất, ảnh hưởng đến kinh tế và đời sống người dân. Lũ lụt gây thiệt hại về tài sản, cơ sở hạ tầng, và thậm chí là tính mạng con người. Các hiện tượng này làm suy giảm hệ sinh thái đô thị Ninh Thuận và làm tăng tính dễ bị tổn thương của cộng đồng. Do đó, việc nghiên cứu khả năng thích ứng của cấu trúc không gian đô thị trước các thách thức này là vô cùng quan trọng.

1.3. Vai Trò của Quy Hoạch Đô Thị Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Quy hoạch đô thị Ninh Thuận cần tích hợp các yếu tố thích ứng biến đổi khí hậu vào quá trình xây dựng và phát triển. Điều này bao gồm việc xây dựng hệ thống thoát nước hiệu quả, bảo tồn các khu vực đất ngập nước, sử dụng vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường, và khuyến khích các giải pháp kiến trúc thích ứng khí hậu Ninh Thuận. Mục tiêu là tạo ra một môi trường sống an toàn, bền vững, và có khả năng phục hồi trước các tác động của thiên tai.

II. Phân Tích Vấn Đề Hạn Lũ Thách Thức Quy Hoạch Ninh Thuận

Ninh Thuận đang đối mặt với nhiều thách thức trong quy hoạch đô thị do tác động của biến đổi khí hậu. Các vấn đề như quản lý rủi ro thiên tai đô thị, đảm bảo nguồn nước đô thị Ninh Thuận, và bảo vệ hệ sinh thái đô thị Ninh Thuận đòi hỏi các giải pháp sáng tạo và bền vững. Việc phân tích sâu sắc các vấn đề này là cơ sở để đề xuất các phương pháp và giải pháp hiệu quả.

2.1. Thực Trạng Hạn Hán và Lũ Lụt Tại Tỉnh Ninh Thuận

Tỉnh Ninh Thuận chịu ảnh hưởng nặng nề từ hạn hán Ninh Thuận kéo dài và lũ lụt Ninh Thuận bất thường. Các đợt hạn hán gây thiếu nước trầm trọng cho sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp, trong khi lũ lụt gây ngập úng, phá hủy cơ sở hạ tầng và ảnh hưởng đến đời sống người dân. Việc đánh giá tình hình hạn và lũ là rất quan trọng để xác định các khu vực dễ bị tổn thương và đề xuất các biện pháp phòng ngừa, giảm thiểu thiệt hại.

2.2. Tác Động Đến Cấu Trúc Không Gian Đô Thị và Nông Thôn

Hạn hán và lũ lụt gây ra những thay đổi đáng kể trong cấu trúc không gian đô thị Ninh Thuận và nông thôn. Ví dụ, hạn hán có thể dẫn đến di cư từ nông thôn ra thành thị, gây áp lực lên hệ thống hạ tầng đô thị. Lũ lụt có thể phá hủy các khu dân cư ven sông, buộc người dân phải tái định cư. Nghiên cứu cần xem xét các tác động này để đưa ra các giải pháp quy hoạch phù hợp, đảm bảo sự ổn định và bền vững của cả khu vực đô thị và nông thôn.

2.3. Yếu Tố Kinh Tế Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Khả Năng Thích Ứng

Các yếu tố kinh tế - xã hội như thu nhập, trình độ học vấn, và khả năng tiếp cận thông tin có ảnh hưởng lớn đến khả năng thích ứng của cộng đồng trước các tác động của hạn hán và lũ lụt. Các nhóm dân cư nghèo thường dễ bị tổn thương hơn do thiếu nguồn lực để ứng phó. Do đó, các giải pháp quy hoạch cần xem xét các yếu tố kinh tế - xã hội để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc giảm thiểu rủi ro thiên tai.

III. Giải Pháp Cấu Trúc Không Gian Ứng Phó Hạn Lũ Ninh Thuận

Để ứng phó với hạn hán và lũ lụt, cần có các giải pháp về cấu trúc không gian đô thị Ninh Thuận. Các giải pháp này bao gồm quy hoạch thủy lợi Ninh Thuận, xây dựng hạ tầng kỹ thuật thích ứng biến đổi khí hậu, và phát triển cảnh quan đô thị thích ứng hạn và lũ. Mục tiêu là tạo ra một môi trường sống an toàn, bền vững, và có khả năng phục hồi.

3.1. Quy Hoạch Sử Dụng Đất Đô Thị Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Quy hoạch sử dụng đất đô thị cần ưu tiên các khu vực đất ngập nước, hành lang xanh, và các khu vực có khả năng thấm nước cao để giảm thiểu nguy cơ ngập lụt. Đồng thời, cần hạn chế xây dựng tại các khu vực dễ bị tổn thương do hạn hán, và khuyến khích sử dụng các vật liệu xây dựng chịu hạn, chịu lũ. Cần tạo ra sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, đảm bảo sự bền vững lâu dài của đô thị.

3.2. Phát Triển Hệ Thống Hạ Tầng Xanh và Hạ Tầng Kỹ Thuật Bền Vững

Cần đầu tư vào hệ thống hạ tầng kỹ thuật thích ứng biến đổi khí hậu, bao gồm hệ thống thoát nước, hồ chứa nước, và đê điều. Đồng thời, cần phát triển hạ tầng xanh như công viên, vườn cây, và các khu vực cây xanh đô thị để tăng khả năng thấm nước, giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, và cải thiện chất lượng không khí. Sự kết hợp giữa hạ tầng xanh và hạ tầng kỹ thuật sẽ tạo ra một hệ thống đô thị có khả năng phục hồi cao.

3.3. Ứng Dụng Giải Pháp Kiến Trúc Thích Ứng Khí Hậu Ninh Thuận

Các công trình xây dựng cần được thiết kế theo hướng kiến trúc thích ứng khí hậu Ninh Thuận, sử dụng các vật liệu địa phương, tận dụng ánh sáng và gió tự nhiên, và có khả năng thu gom nước mưa. Khuyến khích sử dụng các công nghệ tiết kiệm năng lượng và giảm thiểu phát thải khí nhà kính. Mục tiêu là tạo ra các công trình xanh, thân thiện với môi trường, và có khả năng thích ứng với các tác động của biến đổi khí hậu.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Xây Dựng Đô Thị Sinh Thái Ninh Thuận

Việc xây dựng đô thị sinh thái Ninh Thuận là một giải pháp quan trọng để ứng phó với hạn hán và lũ lụt. Điều này bao gồm việc bảo tồn và phát triển hệ sinh thái đô thị Ninh Thuận, quản lý nguồn nước đô thị Ninh Thuận một cách bền vững, và khuyến khích các hoạt động kinh tế thân thiện với môi trường. Mục tiêu là tạo ra một môi trường sống hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

4.1. Mô Hình Đô Thị Thích Ứng Hạn Hán Kinh Nghiệm Quốc Tế

Cần học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc xây dựng đô thị thích ứng hạn hán, chẳng hạn như việc sử dụng các hệ thống thu gom và tái sử dụng nước mưa, xây dựng các hồ chứa nước nhân tạo, và khuyến khích sử dụng các loại cây trồng chịu hạn. Các mô hình này có thể được điều chỉnh và áp dụng phù hợp với điều kiện cụ thể của Ninh Thuận.

4.2. Mô Hình Đô Thị Thích Ứng Lũ Lụt Bài Học Từ Các Thành Phố Ven Biển

Các thành phố ven biển trên thế giới đã phát triển nhiều giải pháp hiệu quả để thích ứng lũ lụt, chẳng hạn như việc xây dựng các đê điều, hệ thống thoát nước, và các khu vực trữ nước. Cần nghiên cứu và áp dụng các giải pháp này vào quy hoạch đô thị Ninh Thuận, đặc biệt là tại các khu vực ven biển.

4.3. Giải Pháp Công Trình và Phi Công Trình Ứng Phó Hạn Lũ

Để ứng phó hiệu quả với hạn hán và lũ lụt, cần kết hợp cả giải pháp công trình và phi công trình. Giải pháp công trình bao gồm việc xây dựng các đập, hồ chứa nước, hệ thống thoát nước, và đê điều. Giải pháp phi công trình bao gồm việc nâng cao nhận thức cộng đồng, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, và quy hoạch sử dụng đất hợp lý. Sự kết hợp này sẽ tạo ra một hệ thống ứng phó toàn diện và hiệu quả.

V. Kết Luận và Tương Lai Phát Triển Bền Vững Ninh Thuận

Nghiên cứu về cấu trúc không gian đô thị thích ứng với hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển bền vững của tỉnh. Các giải pháp quy hoạch cần được thực hiện một cách đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng. Tương lai của Ninh Thuận phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới để vượt qua các thách thức từ biến đổi khí hậu.

5.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu và Đóng Góp Mới

Nghiên cứu đã phân tích thực trạng cấu trúc không gian đô thị Ninh Thuận trong mối quan hệ với hạn hán và lũ lụt, xác định các vấn đề và thách thức, và đề xuất các giải pháp quy hoạch phù hợp. Những đóng góp mới của nghiên cứu bao gồm việc xây dựng khung đánh giá khả năng thích ứng của cấu trúc không gian đô thị, và đề xuất các nguyên tắc quy hoạch đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu.

5.2. Kiến Nghị Chính Sách và Giải Pháp Thực Thi

Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích các hoạt động quy hoạch đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu. Điều này bao gồm việc cung cấp nguồn lực tài chính, xây dựng năng lực cho các cán bộ quy hoạch, và tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho việc thực hiện các giải pháp quy hoạch bền vững.

5.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo và Triển Vọng Phát Triển

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp quy hoạch đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, và đề xuất các giải pháp sáng tạo hơn để giải quyết các thách thức mới. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, các nhà quản lý, và cộng đồng để xây dựng một tương lai bền vững cho Ninh Thuận.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Cấu trúc không gian hệ thống đô thị thích ứng với hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận"
Tác giả: Nguyễn Quốc Vinh
Chuyên ngành: Quy hoạch vùng và đô thị (Mã số: 9.05)
Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh (Năm bảo vệ: 2023)
Người hướng dẫn khoa học: Cố GS. Nguyễn Trọng Hoà, PGS. Lê Anh Đức

1. Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Khái niệm thích ứng đã được nghiên cứu trong lĩnh vực quy hoạch và phát triển đô thị tại Việt Nam cũng như trên thế giới. Tuy nhiên, phần lớn các ứng dụng thực tế hiện nay chỉ dừng lại ở mức độ đánh giá mô tả định tính về khả năng thích ứng của đô thị nói chung, chưa có nghiên cứu đánh giá định lượng khả năng thích ứng của cấu trúc không gian hệ thống đô thị đối với các hiện tượng thiên tai cụ thể. Trong khi đó, các đô thị tại Việt Nam có xu hướng ứng dụng nhiều giải pháp công trình kỹ thuật để chống chọi trực diện với thiên tai.

Ninh Thuận là địa phương có đặc điểm thời tiết khô nóng và hạn hán gay gắt nhất cả nước, đồng thời chịu tác động lớn của lũ lụt và ngập úng cục bộ trong mùa mưa. Địa hình toàn tỉnh phức tạp với 3/4 diện tích được bao bọc bởi đồi núi cao, hệ thống sông suối có lòng sông hẹp và độ dốc lớn. Hệ thống đô thị và điểm dân cư nông thôn tại Ninh Thuận phân bố chủ yếu dọc theo các lưu vực sông Dinh, sông Lu, sông Quao và khu vực ven đầm Nại. Quá trình đô thị hóa gia tăng nhanh chóng từ năm 1990 trở lại đây đã thúc đẩy việc mở rộng đất xây dựng (công trình và giao thông), làm suy giảm và thay thế dần diện tích mặt nước tự nhiên, cây xanh và không gian trống. Sự chuyển đổi chức năng sử dụng đất thiếu kiểm soát đã làm suy giảm khả năng tự điều tiết của hệ sinh thái tự nhiên, gia tăng tần suất và mức độ cực đoan của hạn hán và lũ lụt. Do đó, việc nghiên cứu cấu trúc không gian hệ thống đô thị thích ứng với hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận là vấn đề cấp thiết nhằm tích hợp bảo vệ sinh thái với quy hoạch phát triển không gian dài hạn.

2. Mục tiêu, câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Vận dụng phương pháp tiếp cận theo quan điểm sinh thái học để đánh giá quá trình biến đổi cấu trúc không gian hệ thống đô thị tỉnh Ninh Thuận và thành phố Phan Rang - Tháp Chàm trong mối quan hệ với hạn và lũ; từ đó dự báo xu hướng biến đổi và xác định khả năng thích ứng để đề xuất mô hình cấu trúc không gian hệ thống đô thị thích ứng giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050.
• Mục tiêu nghiên cứu:
  1. Mục tiêu 1: Xây dựng Khung đánh giá khả năng thích ứng của cấu trúc không gian hệ thống đô thị với hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận.
  2. Mục tiêu 2: Đề xuất Cấu trúc không gian hệ thống đô thị thích ứng với hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 theo các giả thiết về các yếu tố tác động.
  3. Mục tiêu 3: Đề xuất Cấu trúc không gian đô thị Phan Rang - Tháp Chàm thích ứng với hạn và lũ trong tương quan với cấu trúc không gian hệ thống đô thị toàn tỉnh.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Khả năng thích ứng với hạn và lũ của cấu trúc không gian hệ thống đô thị tại tỉnh Ninh Thuận có thể đo lường được không?
  2. Không gian hệ thống đô thị tại tỉnh Ninh Thuận có thể được cấu trúc thích ứng với hạn và lũ trong tương lai?
  3. Không gian đô thị Phan Rang - Tháp Chàm có thể được cấu trúc thích ứng với hạn và lũ trong tương quan với cấu trúc không gian hệ thống đô thị tỉnh Ninh Thuận?
• Giả thuyết nghiên cứu: Tần suất và mức độ hạn, lũ tại tỉnh Ninh Thuận sẽ giảm nếu các thành phần không gian của hệ thống đô thị trên lưu vực các sông của tỉnh được cấu trúc thích ứng với các thành phần không gian hình thành cơ chế vận hành hạn và lũ.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cấu trúc không gian hệ thống đô thị.
• Đối tượng tác động: Hiện tượng hạn và lũ.
• Phạm vi không gian:
  • Cấp vùng: Lưu vực các sông thuộc tỉnh Ninh Thuận với quy mô diện tích 267.292 ha (2.672 km²), gồm 2 lưu vực chính là lưu vực sông Dinh (với các tiểu lưu vực sông Lu, sông Quao và các hồ thượng lưu) và lưu vực đầm Nại; tập trung khảo sát các đô thị: thành phố Phan Rang - Tháp Chàm, thị trấn Tân Sơn và thị trấn Phước Dân.
  • Cấp đô thị: Ranh giới quy hoạch thành phố Phan Rang - Tháp Chàm được phê duyệt năm 2015 với quy mô 10.111 ha; tập trung nghiên cứu 2 khu vực nhạy cảm sinh thái là khu vực ven đầm Nại (2.323 ha) và khu vực ven sông Dinh (830 ha).
• Phạm vi thời gian: Gồm hai thời kỳ:
  • Thời kỳ hình thành: Từ năm 1205 đến năm 1980.
  • Thời kỳ phát triển: Từ năm 1981 đến năm 2050 (chia thành giai đoạn nghiên cứu thực trạng 1981–2020 và giai đoạn dự báo, đề xuất 2021–2030, tầm nhìn 2050).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

1. Các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn được điểm lại

Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu liên quan từ nhiều nhóm học giả trong và ngoài nước:

• Lý thuyết cấu trúc không gian và quy hoạch đô thị: Kế thừa quan điểm của C. Illies (2009) trong công trình Môi trường Xây dựng về việc phân chia cấu trúc không gian thành 3 nội dung cốt lõi: chức năng, mạng lưới và hình thể; kết hợp với định nghĩa phân cấp không gian theo Luật Quy hoạch Đô thị (2020) và Luật Quy hoạch (2017) của Việt Nam.
• Quan điểm sinh thái học cảnh quan: Tiếp cận theo nghiên cứu của Pickett và các cộng sự (nghiên cứu số [98]) về phân chia hệ sinh thái đô thị thành 4 môi trường thành phần: môi trường sinh học, môi trường vật lý, môi trường xã hội và môi trường xây dựng.
• Nghiên cứu về cơ chế hạn và lũ: Kế thừa phân loại của Hannaford [63] và các tác giả [47], [117] chia hạn thành hạn khí tượng, hạn thủy văn, hạn nông nghiệp và hạn kinh tế - xã hội. Luận án phân định thành 2 nhóm chính: hạn/lũ tự nhiên và hạn/lũ xã hội (phát sinh từ hoạt động nhân tạo, chủ yếu do quá trình chuyển đổi chức năng sử dụng đất theo các công trình [87], [107], [110], [116]).
• Năng lực sinh thái tự nhiên (Ecosystem Services) và năng lực sinh thái hạn lũ (STHL): Tiếp cận cơ sở lý thuyết từ các nghiên cứu [41], [43] về dịch vụ sinh thái hỗ trợ điều tiết dòng chảy, cung cấp nước ngọt và giảm thiểu tác động cực đoan của thiên tai.
• Lý thuyết thích ứng, chu kỳ thích ứng và quy luật thích ứng:
  • C.S. Holling (1973) và các nghiên cứu [35], [66], [68] về Chu kỳ thích ứng (Adaptive Cycle) gồm 4 giai đoạn: (r) Hình thành và phát triển, (K) Tích luỹ và bảo toàn, (Ω) Sụp đổ, (α) Tái cấu trúc/Tái tổ chức.
  • Lý thuyết Quy luật thích ứng đa cấp (Panarchy) của Gunderson và Holling [37], [77] về sự tương tác giữa các hệ thống cấp trên (biến thiên chậm, kiểm soát diện rộng) và hệ thống cấp dưới (biến thiên nhanh).
  • Pelling (2011) [96], [97] và các cộng sự [30], [65], [81], [114] về 3 giai đoạn thích ứng của đô thị: Đàn hồi (Resilience), Quá độ (Transition), Chuyển đổi (Transformation).
  • Aksözen, M. và Pei-wen Lu [33], [95] về tính ổn định và sự tồn tại đồng thời của các giai đoạn phát triển và bảo toàn trong không gian xây dựng.
  • Các nghiên cứu về hệ thống chỉ số đánh giá chất lượng không gian và khả năng thích ứng: chỉ số đa dạng [55], [59], [60], [75], [108], kết nối [34], [72], [101], dự phòng [60], [64], [75], [101], [109], vững chắc [40], [101], [109], hiệu quả [60], [75], thích ứng [53], [75], độc lập và phụ thuộc [53], [57], [99], tương thích [82].
• Kinh nghiệm thực tiễn quốc tế: Khảo sát các mô hình quy hoạch thích ứng với nước và hạ tầng xanh tại Trung Quốc (mô hình an toàn sinh thái quốc gia, hạ tầng sinh thái vùng Bắc Kinh, Wulijie, Taizhou) và phân bổ không gian xanh thích ứng tại thành phố Antwerp (Bỉ).

2. Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Luận án chỉ ra rằng các công trình quy hoạch trước đây chủ yếu nhìn nhận khả năng thích ứng dưới dạng định tính tổng thể, thiếu phương pháp đo lường định lượng cụ thể cho cấu trúc không gian theo các cấp độ vùng và đô thị. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách:

1. Chuyển hóa các lý thuyết sinh thái học trừu tượng thành Khung đánh giá định lượng cấu trúc không gian dựa trên 06 chỉ số: Đa dạng, Kết nối, Vững chắc, Dự phòng, Hiệu quả, Tương thích.
2. Xây dựng bản đồ năng lực sinh thái hạn và lũ (STHL) như một công cụ trung gian nhằm lượng hóa mối quan hệ tương tác giữa các thành phần không gian xây dựng và không gian sinh thái tự nhiên trên lưu vực sông.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Khung lý thuyết và khái niệm cốt lõi

• Bốn thành phần không gian vật thể: Không gian được bóc tách thành 4 lớp: (1) Mặt nước, (2) Cây xanh, (3) Không gian đất trống, và (4) Đất xây dựng (gồm công trình và mạng lưới giao thông).
• Ba thuộc tính cấu trúc không gian:
  • Chức năng: Gồm các biến số địa điểm, tính chất và quy mô.
  • Mạng lưới: Gồm các biến số liên hệ và linh hoạt.
  • Hình thể: Gồm các biến số ranh giới, khối tích và kết cấu.
• Hệ thống 06 chỉ số đánh giá khả năng thích ứng:
  • Đa dạng: Đo lường sự phong phú về sinh học và đa dạng các thành phần chức năng, mạng lưới, hình thể.
  • Kết nối: Đo lường mức độ liên kết giữa các mảng không gian xanh, mặt nước và hành lang kỹ thuật.
  • Vững chắc: Khả năng chống chịu của không gian trước tác động của lũ, ngập và hạn mà không làm đổ vỡ cấu trúc.
  • Dự phòng: Khả năng bố trí các không gian đệm, vùng ngập trũng tự nhiên để giảm phát tán rủi ro.
  • Hiệu quả: Tối ưu hóa phân bổ đất đai giúp mặt nước và cây xanh phát huy tối đa năng lực cung cấp nước và điều tiết lũ.
  • Tương thích: Mức độ phù hợp giữa vị trí chức năng xây dựng nhân tạo với các vùng nhạy cảm sinh thái tự nhiên.

2. Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp viễn thám và GIS: Xử lý dữ liệu ảnh vệ tinh Landsat các thời kỳ (1988, 2005, 2020) để trích xuất 4 lớp lớp phủ mặt đất (LULC); tính toán biến động Chỉ số thực vật (NDVI) và Nhiệt độ bề mặt đất (LST) trên lưu vực các sông và thành phố Phan Rang - Tháp Chàm.
• Phương pháp phân tích lịch sử - không gian: Khảo sát quá trình tiến hóa của các điểm định cư từ thời kỳ Champa, thời Pháp thuộc, thời kỳ chiến tranh đến giai đoạn 1981–2020 trên nền tảng bản đồ địa hình và tài liệu lưu trữ.
• Phương pháp lập bản đồ sinh thái: Xây dựng bản đồ phân vùng năng lực STHL trên cơ sở chồng lớp thông tin địa hình, độ dốc, mạng lưới thủy văn, thổ nhưỡng và các túi nước ngầm.
• Phương pháp ma trận và phân tích đa tiêu chí: Xây dựng ma trận tương thích giữa chức năng sử dụng đất đô thị với các vùng sinh thái hạn lũ; đánh giá mức độ thích ứng theo 3 bậc (thích ứng cao, thích ứng trung bình, kém thích ứng/không thích ứng).
• Phương pháp chuyên gia và mô hình hóa kịch bản: Dự báo xu hướng biến đổi và rủi ro không gian đến năm 2030, tầm nhìn 2050 dựa trên các định hướng quy hoạch và giả thiết tác động kinh tế - xã hội.

3. Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Ảnh viễn thám vệ tinh từ Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS).
• Số liệu khí tượng thủy văn, nhiệt độ, lượng mưa, bốc hơi đo đạc từ các trạm quan trắc (Nha Hố, Phan Rang, Phú Quý).
• Hồ sơ dữ liệu địa hình, địa chất, thổ nhưỡng, bản đồ địa hình tỷ lệ 1/50.000 và quy hoạch hệ thống thủy lợi do Sở Xây dựng và các sở ngành tỉnh Ninh Thuận cung cấp.
• Các đồ án Quy hoạch xây dựng vùng tỉnh Ninh Thuận, Quy hoạch chung xây dựng thành phố Phan Rang - Tháp Chàm năm 2015 và các quy hoạch thị trấn huyện lỵ.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Chương 1 tập trung phân tích hệ thống khái niệm khoa học, điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, lịch sử định cư và thực trạng cấu trúc không gian hệ thống đô thị tỉnh Ninh Thuận cùng thành phố Phan Rang - Tháp Chàm trong quan hệ với thiên tai hạn lũ.

1. Đặc điểm tự nhiên và phân vùng sinh thái tỉnh Ninh Thuận

Ninh Thuận có diện tích tự nhiên 335.534 ha, nằm trong tọa độ từ 11º18'14" đến 12º09'15" vĩ độ Bắc và 108º09'08" đến 109º14'25" kinh độ Đông. Địa hình phân bậc rõ rệt thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam với 3 dạng chính: núi chiếm 63,2%, gò đồi bán sơn địa chiếm 14,4%, đồng bằng ven biển chiếm 22,4%. Toàn tỉnh được chia thành 4 vùng sinh thái khí hậu:

1. Vùng sinh thái đất cát ven biển: Cao độ 0–50 m, độ dốc 0–1%, dễ chịu ảnh hưởng của triều cường và ngập úng.
2. Vùng sinh thái đồng bằng: Cao độ 5–50 m, độ dốc 1–5%, là vùng bán sơn địa nhạy cảm với ngập lụt cục bộ.
3. Vùng sinh thái gò đồi trung du: Cao độ 50–500 m, độ dốc 5–10%, đất xói mòn trơ sỏi đá, dễ bị hạn hán vào mùa khô và lũ quét vào mùa mưa.
4. Vùng sinh thái núi cao: Phía Tây Bắc, cao độ trên 550 m, độ dốc 10–25%, khu vực phát sinh dòng chảy lũ quét chính.

Khí hậu toàn tỉnh chia làm 3 tiểu vùng: vùng núi (lượng mưa ~1.700 mm/năm), vùng đồng bằng (750–1.200 mm/năm) và vùng ven biển (500–700 mm/năm). Hệ thống thủy văn có tổng diện tích lưu vực 267.292 ha, bao gồm 46 sông suối chính thuộc lưu vực sông Cái (sông Dinh), các phụ lưu sông Lu, sông Quao và đầm Nại. Tỉnh sở hữu 21 hồ chứa nước ngọt với tổng dung tích trên 193 triệu m³ và 2 túi nước ngầm quan trọng: Bắc đầm Nại (58 km²) và Nam sông Dinh (92 km²).

2. Quá trình phát triển mạng lưới đô thị và đánh giá chỉ tiêu đất đai

Mạng lưới dân cư hình thành từ các tri thức bản địa: người Chăm canh tác lúa nước gắn với hệ thống thủy lợi vùng đồng bằng hạ lưu (đập Nha Trinh, Lâm Cấm, kênh Bắc, kênh Nam); người Raglai cư trú ở vùng núi cao gắn với bảo vệ rừng đầu nguồn. Không gian đô thị phát triển theo 2 hành lang kinh tế chính: hành lang Bắc - Nam (dọc Quốc lộ 1A với hạt nhân là thành phố Phan Rang - Tháp Chàm) và hành lang Đông - Tây (dọc Quốc lộ 27 với hạt nhân là thị trấn Tân Sơn).

Điểm đô thị (Loại đô thị)	Năm	Dân số hiện trạng (Người)	Đất dân dụng hiện trạng (ha)	Mật độ dân số (người/ha)	Đất bình quân hiện trạng (m²/người)	Quy hoạch 2030: Dân số dự báo (Người)	Quy hoạch 2030: Đất DD (ha)	Đánh giá thực trạng so với quy hoạch
Phan Rang - Tháp Chàm (Loại II)	1988 2005 2020	120.750 156.849 167.394	486 832 1.146	248 189 146	40 53 69	240.000	1.440	Quy mô đất dân dụng tăng nhanh; mật độ giảm dần; dự báo quy hoạch cao hơn mức tăng tự nhiên.
Phước Dân (Loại V)	1988 2005 2020	11.000 20.917 24.620	48 140 167	227 149 147	44 67 71	35.000	280	Đô thị hóa bám dọc QL1A; quy mô đất dân dụng thực tế tiệm cận chỉ tiêu quy hoạch.
Tân Sơn (Loại V)	1988 2005 2020	5.642 12.000 14.300	25 88 162	226 136 88	44 73 113	25.000	250	Dân số tăng chậm hơn dự báo; đất xây dựng mở rộng làm giảm mật độ cư trú.
Lâm Sơn	1988 2005 2020	7.751 8.124 8.450	31 82 103	249 99 82	40 101 121	12.000	120	Điểm dân cư miền núi, phát triển phân tán dọc chân đèo Sông Pha.
Phước Nam	1988 2005 2020	7.647 8.423 9.356	61 132 141	125 64 66	80 157 151	15.000	150	Tốc độ đô thị hóa chậm, quỹ đất nông nghiệp chiếm ưu thế lớn.

3. Thực trạng hạn lũ và mối liên hệ với cấu trúc không gian

Các đợt hạn hán nghiêm trọng diễn ra vào các năm 1997, 1998, 2002, 2004–2005 và 2014–2015. Trong đợt hạn năm 2004–2005, lượng bốc hơi đạt 2.046 mm (cao hơn trung bình nhiều năm 200 mm), mực nước tại các hồ chứa xuống dưới mực nước chết. Đợt hạn 2014–2015 khiến toàn bộ 21 hồ chứa cạn kiệt, nguồn nước phụ thuộc hoàn toàn vào lưu lượng xả của thủy điện Đa Nhim. Ngược lại, vào mùa mưa, các khu vực hạ lưu sông Dinh và ven đầm Nại thường xuyên chịu ngập úng do diện tích thấm bị thu hẹp bởi quá trình bê tông hóa bề mặt đô thị.

---

CHƯƠNG 2. CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 thiết lập quy trình nghiên cứu 5 bước, xây dựng khung khái niệm, cơ sở pháp lý và phương pháp luận đo lường khả năng thích ứng của cấu trúc không gian hệ thống đô thị.

1. Tiến trình thực hiện nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện qua 5 bước logic:

• Bước 1: Xác định vấn đề nghiên cứu, mục tiêu, đối tượng, phạm vi không gian và thời gian.
• Bước 2: Nghiên cứu cơ sở lý thuyết, quy định pháp lý (Luật Quy hoạch 2017, Luật Quy hoạch đô thị 2020) và kinh nghiệm thực tiễn quốc tế.
• Bước 3: Xây dựng bản đồ năng lực sinh thái hạn và lũ (STHL) trên nền tảng GIS và các lớp dữ liệu tự nhiên.
• Bước 4: Đánh giá quá trình biến đổi cấu trúc không gian giai đoạn 1988–2020 thông qua 06 chỉ số thích ứng và viễn thám.
• Bước 5: Đề xuất các nguyên tắc và phương án cấu trúc không gian thích ứng cho cấp vùng tỉnh và đô thị Phan Rang - Tháp Chàm đến năm 2030, tầm nhìn 2050.

2. Ma trận tương thích không gian và nguyên tắc đánh giá

Tác giả xây dựng ma trận tương thích giữa chức năng hoạt động xã hội (đất xây dựng) với các chức năng sinh thái tự nhiên (mặt nước, hành lang thoát lũ, vùng thấm ngầm, thảm thực vật). Khung hướng dẫn đánh giá được thiết lập dựa trên việc so khớp 3 thuộc tính cấu trúc không gian với các yêu cầu sinh thái:

• Chức năng: Đánh giá sự tương thích của địa điểm xây dựng với bản đồ STHL; tính đa dạng sinh học và quy mô sử dụng đất hiệu quả.
• Mạng lưới: Đánh giá mức độ kết nối không gian mở, hành lang sinh thái xanh - mặt nước và khả năng linh hoạt chuyển đổi công năng khi xảy ra thiên tai.
• Hình thể: Đánh giá tính chất ranh giới không gian (ưu tiên ranh giới phi tuyến tính, hữu cơ để tăng cường trao đổi chất sinh thái), khối tích công trình (ưu tiên mật độ thấp ở vùng trũng) và kết cấu công trình thích ứng.

---

CHƯƠNG 3. CẤU TRÚC KHÔNG GIAN HỆ THỐNG ĐÔ THỊ THÍCH ỨNG VỚI HẠN VÀ LŨ TẠI TỈNH NINH THUẬN

Chương 3 trình bày các kết quả đánh giá, phân vùng năng lực STHL và đề xuất giải pháp cấu trúc không gian cụ thể cho hệ thống đô thị toàn tỉnh và thành phố Phan Rang - Tháp Chàm.

1. Bản đồ phân vùng năng lực sinh thái hạn và lũ (STHL) tỉnh Ninh Thuận

Bản đồ STHL xác định 4 vùng sinh thái chức năng với vai trò kiểm soát thiên tai:

1. Vùng sinh thái nước (STN): Bao gồm hệ thống dòng chính sông Cái, sông Dinh, sông Lu, sông Quao, đầm Nại và 21 hồ chứa nước. Chức năng chính: tích trữ nước ngọt mùa khô, phân lũ và tiêu thoát lũ mùa mưa.
2. Vùng sinh thái núi cao (STNC): Bao phủ các dãy núi phía Tây và Tây Bắc có độ dốc trên 25%. Chức năng: rừng phòng hộ đầu nguồn, giữ nước, chống xói mòn và giảm thiểu tốc độ dòng chảy lũ quét.
3. Vùng sinh thái trung du (STTD): Vùng gò đồi chuyển tiếp. Chức năng: vùng đệm sinh thái, phát triển nông lâm nghiệp kết hợp các hồ chứa điều tiết nhỏ.
4. Vùng sinh thái đồng bằng (STĐB): Dải đồng bằng phù sa và cồn cát ven biển, nơi tập trung các túi nước ngầm Bắc đầm Nại và Nam sông Dinh. Chức năng: bổ cập nước ngầm, duy trì không gian mở nông nghiệp phân lũ.

2. Đề xuất cấu trúc không gian hệ thống đô thị tỉnh Ninh Thuận đến 2030, tầm nhìn 2050

• Cấu trúc vùng chức năng và phân bố đô thị: Kiểm soát chặt chẽ ranh giới phát triển đất xây dựng đô thị, nghiêm cấm xây dựng kiên cố tại các vùng trũng ngập ven sông Dinh và vùng xả lũ đầm Nại. Định hướng mở rộng đô thị lên các vùng gò đồi trung du có cao độ an toàn (trên 15 m).
• Cấu trúc mạng lưới không gian: Hình thành khung mạng lưới hạ tầng xanh (Green Infrastructure) kết nối hệ thống rừng đầu nguồn, hành lang cây xanh cách ly sông ngòi và các hồ chứa với các mảng xanh đô thị. Phát triển các tuyến giao thông chính đóng vai trò là đê ngăn mặn hoặc đường tránh lũ đa năng.
• Cấu trúc hình thể cảnh quan: Xác lập các đường biên mềm, phi tuyến tính giữa đô thị và vùng nông nghiệp xung quanh, bảo tồn tối đa các lưu vực trũng tự nhiên phục vụ trữ nước mùa khô và chậm dòng chảy mùa mưa.

3. Đề xuất cấu trúc không gian thành phố Phan Rang - Tháp Chàm thích ứng

• Khu vực Bắc đầm Nại (2.323 ha): Hạn chế tối đa mật độ xây dựng kiên cố nhằm bảo vệ vùng bổ cập túi nước ngầm 58 km²; chuyển đổi cơ cấu đất nông nghiệp sang mô hình nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch cảnh quan; duy trì hành lang thoát lũ tự nhiên từ hồ Bà Râu về đầm Nại.
• Khu vực Nam sông Dinh (830 ha): Dành quỹ đất cho các công viên ngập nước, hồ điều hòa sinh thái; kiểm soát cốt xây dựng khống chế; bảo vệ túi nước ngầm Nam sông Dinh (92 km²); phát triển mạng lưới kênh mương hở kết hợp cây xanh mặt nước để thoát lũ trực tiếp ra cửa biển Đông Hải.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

• Tích hợp thành công quan điểm sinh thái học cảnh quan và lý thuyết thích ứng (chu kỳ thích ứng, quy luật thích ứng) vào chuyên ngành Quy hoạch vùng và đô thị tại Việt Nam.
• Cụ thể hóa các khái niệm thích ứng trừu tượng thành Khung đánh giá định lượng cấu trúc không gian hệ thống đô thị thông qua 06 chỉ số: Đa dạng, Kết nối, Vững chắc, Dự phòng, Hiệu quả và Tương thích.
• Làm rõ quy luật biến đổi tương tác giữa 4 thành phần không gian vật thể (mặt nước, cây xanh, không gian trống, đất xây dựng) với cơ chế phát sinh hạn và lũ xã hội trên lưu vực sông.

2. Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Xây dựng bản đồ năng lực sinh thái hạn và lũ (STHL) cho tỉnh Ninh Thuận, cung cấp công cụ khoa học trực quan hỗ trợ công tác lập, thẩm định và quản lý quy hoạch xây dựng vùng tỉnh.
• Đề xuất phương án phân bố không gian và kiểm soát quỹ đất xây dựng cho hệ thống đô thị toàn tỉnh và thành phố Phan Rang - Tháp Chàm đến năm 2030, tầm nhìn 2050 dựa trên sự tôn trọng cấu trúc sinh thái tự nhiên.
• Cung cấp luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương chuyển dịch từ giải pháp "chống chọi công trình trực diện" sang mô hình "thích ứng không gian linh hoạt", giảm thiểu thiệt hại kinh tế do hạn hán và ngập lụt.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Phạm vi dữ liệu thực nghiệm tập trung chủ yếu trên 2 cấp độ: cấp vùng tỉnh Ninh Thuận (267.292 ha) và cấp thành phố Phan Rang - Tháp Chàm (10.111 ha), chưa đi sâu phân tích chi tiết cấu trúc vi khí hậu trong từng khối công trình kiến trúc.
  • Các yếu tố biến đổi tự nhiên lâu dài (như biến đổi địa chất, dịch chuyển dòng chảy ngầm sâu) có chu kỳ biến thiên chậm nên việc thu thập số liệu quan trắc đồng bộ qua hàng thế kỷ gặp khó khăn.
  • Nghiên cứu tập trung giải quyết tương tác giữa không gian xây dựng với hạn và lũ xã hội, chưa tích hợp toàn diện các hiện tượng thời tiết cực đoan khác như triều cường dâng cao hay xâm nhập mặn sâu vào đất liền.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Ứng dụng khung đánh giá và phương pháp luận của luận án cho các đô thị huyện lỵ khác tại Ninh Thuận (như thị trấn Phước Dân, Tân Sơn, Khánh Hải) hoặc các tỉnh có điều kiện khí hậu bán khô hạn tương đồng tại vùng Duyên hải Nam Trung Bộ (Bình Thuận, Phú Yên).
  • Nghiên cứu tích hợp mô hình thủy lực - thủy văn số với công nghệ GIS động để mô phỏng chi tiết hơn mức độ ngập lụt theo các kịch bản xả lũ khẩn cấp từ các hồ chứa thượng nguồn.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nhà quản lý và cơ quan lập chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để rà soát, điều chỉnh các đồ án quy hoạch tỉnh, quy hoạch chung xây dựng đô thị, bảo đảm phân bổ đất đai phù hợp với ngưỡng chịu tải sinh thái của nguồn nước và địa hình tự nhiên.
• Đối với chuyên gia quy hoạch và tư vấn thiết kế: Khung hướng dẫn đánh giá khả năng thích ứng (Chương 2) và bản đồ phân vùng năng lực STHL (Chương 3) là tài liệu tham khảo trong việc xác định chỉ tiêu sử dụng đất, thiết kế mạng lưới hạ tầng xanh và bảo vệ hành lang thoát lũ.
• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và sinh viên: Luận án là tài liệu học thuật cho các môn học Quy hoạch vùng, Sinh thái đô thị, Đô thị thích ứng biến đổi khí hậu tại các trường đại học chuyên ngành Kiến trúc, Quy hoạch và Quản lý đô thị.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "hạn và lũ xã hội" như thế nào và nguyên nhân cốt lõi do đâu?

Hạn và lũ xã hội là các hiện tượng hạn hán và ngập úng phát sinh hoặc gia tăng mức độ nghiêm trọng do các hoạt động nhân tạo của con người. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ quá trình chuyển đổi chức năng sử dụng đất thiếu kiểm soát trong đô thị hóa: đất xây dựng (bê tông hóa) thay thế dần không gian mặt nước, cây xanh và vùng trũng tự nhiên, làm cản trở dòng chảy thoát lũ, giảm khả năng thấm bổ cập nước ngầm mùa mưa và làm tăng nhiệt độ bề mặt đất, gây thiếu hụt nguồn nước mặt vào mùa khô.

2. Bản đồ năng lực sinh thái hạn và lũ (STHL) tại tỉnh Ninh Thuận gồm những phân vùng nào?

Bản đồ năng lực STHL của tỉnh được xác lập gồm 4 phân vùng sinh thái chức năng:

1. Vùng sinh thái nước (STN): Hệ thống sông Cái, sông Dinh, sông Lu, sông Quao, đầm Nại và 21 hồ chứa nước ngọt.
2. Vùng sinh thái núi cao (STNC): Các dãy núi cao trên 550 m ở phía Tây Bắc với độ dốc trên 25%, giữ vai trò rừng phòng hộ đầu nguồn.
3. Vùng sinh thái trung du (STTD): Vùng bán sơn địa gò đồi có cao độ 50–500 m, làm vùng đệm điều tiết dòng chảy.
4. Vùng sinh thái đồng bằng (STĐB): Dải đồng bằng và cồn cát ven biển, chứa 2 túi nước ngầm quan trọng (Bắc đầm Nại 58 km² và Nam sông Dinh 92 km²).

3. Hệ thống 06 chỉ số đánh giá khả năng thích ứng của cấu trúc không gian gồm những chỉ số nào?

Khung đánh giá của luận án sử dụng 06 chỉ số định lượng: (1) Đa dạng, (2) Kết nối, (3) Vững chắc, (4) Dự phòng, (5) Hiệu quả, và (6) Tương thích. Các chỉ số này được tích hợp vào ma trận đánh giá tương tác giữa 3 thuộc tính cấu trúc không gian (chức năng, mạng lưới, hình thể) với các yếu tố sinh thái hạn lũ.

4. Hai khu vực nhạy cảm được nghiên cứu chi tiết tại thành phố Phan Rang - Tháp Chàm là những khu vực nào?

Hai khu vực nhạy cảm được tập trung giải quyết cấu trúc không gian là:

• Khu vực Bắc đầm Nại (quy mô 2.323 ha): Khu vực gối lên túi nước ngầm 58 km², chịu tác động xả lũ và ngập úng vùng hạ lưu.
• Khu vực Nam sông Dinh (quy mô 830 ha): Khu vực trũng ven sông chính, gối lên túi nước ngầm 92 km², chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chế độ thủy triều và thoát lũ của sông Dinh.

5. Ba thuộc tính cấu trúc không gian được nghiên cứu và đề xuất bao gồm những nội dung gì?

Ba thuộc tính cấu trúc không gian gồm:

• Chức năng: Phân vùng sử dụng đất, địa điểm, quy mô và tính chất các khu chức năng đô thị - nông thôn bảo đảm tương thích với bản đồ STHL.
• Mạng lưới: Hệ thống liên kết giao thông thích ứng và mạng lưới hạ tầng xanh (hành lang cây xanh, kênh rạch, hồ điều hòa).
• Hình thể: Ranh giới không gian đô thị (ưu tiên ranh giới phi tuyến tính mềm), khối tích công trình và kết cấu thích ứng với ngập lụt và khô hạn.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Quốc Vinh đã tiếp cận vấn đề quy hoạch đô thị từ quan điểm sinh thái học cảnh quan và lý thuyết thích ứng nhằm giải quyết xung đột giữa mở rộng đất xây dựng với thiên tai hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận. Công trình đã xây dựng thành công Khung đánh giá khả năng thích ứng dựa trên 06 chỉ số không gian và Bản đồ phân vùng năng lực sinh thái hạn và lũ. Các đề xuất cấu trúc không gian cho cấp vùng tỉnh Ninh Thuận và đô thị Phan Rang - Tháp Chàm giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 cung cấp cơ sở khoa học cho công tác lập quy hoạch và quản lý phát triển không gian bền vững tại các vùng có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Chương một giới thiệu tổng quan về 1/ Các khái niệm liên quan đến đề tài Luận án, bao gồm CTKG Hệ thống đô thị, các hiện tượng thời tiết Hạn và Lũ, và KNTU của CTKG hệ thống đô thị với hạn lũ, 2/ Tổng quan về tỉnh Ninh Thuận và hệ thống đô thị, 3/ Thực trạng CTKG hệ thống đô thị tỉnh Ninh Thuận và Tp Phan Rang-Tháp Chàm trong mối quan hệ với hạn và lũ. Cuối chương đúc kết nội dung cần nghiên cứu. CÁC KHÁI NIỆM LIÊN QUAN 1.1 Cấu trúc không gian hệ thống đô thị Không gian và cấu trúc không gian hệ thống đô thị ▪ Không gian hệ thống đô thị Trong cuốn sách “Môi trường Xây dựng”, C.

Không gian hệ thống đô thị- tương ứng với cấp vùng trong phân cấp của Illies- được quy định trong Luật Quy hoạch Đô thị (2020) bao gồm các thành phần vật thể như kiến trúc đô thị, mặt nước và cây xanh [18]. Tại cấp này, thành phần đất xây dựng chiếm tỉ lệ thấp, bao gồm đất xây dựng các đô thị, các điểm dân cư nông thôn và mạng lưới giao thông quốc gia, giao thông vùng. Các thành phần mặt nước và cây xanh chiếm tỉ lệ cao, đa phần là mặt nước và cây xanh tự nhiên. Trong đó, mặt nước tự nhiên bao gồm sông, suối, hồ, đầm, vv.; cây xanh tự nhiên bao gồm rừng, cây trồng công-nông nghiệp, vv.

Ngoài ra phạm vi không gian hệ thống đô thị còn có loại đất trống bao gồm các bãi khai thác, đất hoang, đất chuẩn bị xây dựng, vv. Do tỉ lệ thành phần đất xây dựng thấp, nên không gian các đô thị ở cấp vùng được xem là thành phần đất xây dựng thuần nhất. KGĐT- tương ứng với cấp đô thị- cũng được quy định trong Luật Quy hoạch Đô thị (2020) bao gồm các thành phần vật thể như kiến trúc công trình, mặt nước và cây xanh [18]. Trái với cấp không gian vùng, thành phần đất xây dựng chiếm tỉ lệ cao tại cấp đô thị, bao gồm đất xây dựng công trình, hạ tầng và mạng lưới giao thông đô thị.

Các thành phần mặt nước và cây xanh chiếm tỉ lệ thấp, bao gồm mặt nước và cây xanh tự nhiên lẫn nhân tạo, như hồ điều tiết, hồ cảnh quan, vv., và cây công-nông nghiệp, 8 cây xanh đô thị; không gian đất trống tương tự ở cấp vùng; Với tỉ lệ các thành phần không gian như vậy, nên KGĐT được xem xét bao gồm đủ các thành phần là đất xây dựng, mặt nước và cây xanh. Không gian hệ thống đô thị và không gian các đô thị đều được xem là các hệ sinh thái dưới lăng kính của quan điểm sinh thái học. Theo đó, hệ sinh thái của một cụm đô thị hay của một đô thị đều được cấu thành bởi sự tương tác giữa môi trường con người với môi trường tự nhiên [84]. Hai môi trường này được Pickett và các cộng sự phân chia thành 04 môi trường cụ thể: 1/ Sinh học, 2/ Vật lý, 3/ Xã hội và 4/ Xây dựng [98].

Bốn môi trường này- các thành phần vật thể trong không gian hệ thống đô thị và các đô thị, được bóc tách thành bốn lớp không gian chính là mặt nước, cây xanh, không gian trống và đất xây dựng thông qua công nghệ viễn thám (Phụ lục 3). Đây là phương pháp tiếp cận chính được sử dụng trong đề tài Luận án. ▪ Cấu trúc không gian hệ thống đô thị trong quan hệ với hạn và lũ Theo C. Illies (2009), CTKG nói chung là việc tổ chức và sắp xếp các thành phần không gian có quan hệ tương tác ở bên trong và với bên ngoài của một phạm vi nghiên cứu.

Quan hệ tương tác bên trong là việc tổ chức và sắp xếp các thành phần tại cấp độ nghiên cứu để không gian có thể hoạt động độc lập. Còn quan hệ tương tác với bên ngoài là việc tổ chức sắp xếp các thành phần chính của của cấp độ nghiên cứu với bối cảnh để không gian liên kết và hoạt động tương hỗ [69]. CTKG hệ thống đô thị theo quan điểm sinh thái học là việc tổ chức sắp xếp các thành phần không gian có quan hệ tương tác bên trong, như việc tổ chức và sắp xếp đất xây dựng các đô thị (đại diện môi trường xây dựng và xã hội), cây xanh, mặt nước và không gian trống (đại diện cho môi trường sinh học và vật lý) đan cài giữa các đô thị, và việc tổ chức và sắp xếp các các thành phần không gian chính của hệ thống đô thị với bối cảnh bên ngoài, gồm việc tổ chức sắp xếp đất xây dựng hệ thống đô thị trong quan hệ tương tác với bối cảnh liên vùng thông qua mạng lưới hạ tầng kỹ thuật gồm giao thông, hạ tầng sinh thái sông ngòi và không gian xanh cấp vùng. CTKG hệ thống đô thị trong quan hệ với hạn và lũ tại tỉnh Ninh Thuận là việc tổ chức sắp xếp đất xây dựng các đô thị và hệ thống giao thông cấp vùng, không gian mặt nước gồm hệ thống sông ngòi và hồ điều tiết, cây xanh gồm rừng tự nhiên, vv.

9 CTKG đô thị trong mối quan hệ tương tác với hạn và lũ là sự tổ chức và sắp xếp các thành phần không gian bên trong gồm đất xây dựng công trình, hạ tầng và hệ thống thống giao thông cấp đô thị, không gian mặt nước và cây xanh. Còn trong quan hệ tương tác với bên ngoài là việc tổ chức sắp xếp các thành phần không gian chính của đô thị với hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị và mạng lưới mặt nước cây xanh cấp vùng. Các nội dung nghiên cứu cấu trúc không gian hệ thống đô thị Việc tổ chức sắp xếp các thành phần không gian trên một phạm vi cần giải quyết các vấn đề liên quan đến các nội dung chức năng, mạng lưới, hình thể (C. Chức năng đề cập đến tính chất của phạm vi không gian đó, đáp ứng các hoạt động có tính đặc thù của đối tượng sử dụng.

Mạng lưới nói đến sự liên hệ bên trong lẫn bên ngoài, đảm bảo các yếu tố bên trong kết nối với nhau và với bối cảnh xung quanh. Hình thể chủ yếu biểu diễn nội dung trung gian, hình thành nên một vỏ bọc của không gian để bảo vệ các hoạt động bên trong khi tương tác với các hệ thống bên ngoài [69]. Luật Quy hoạch (2017) xác định CTKG hệ thống đô thị cấp Quốc gia, cấp tỉnh, đô thị tỉnh lỵ và các thành phố, thị xã, thị trấn gồm 02 nội dung nghiên cứu là chức năng và mạng lưới. Cụ thể, hệ thống đô thị cấp tỉnh được cấu trúc qua các nội dung như QH chức năng kinh tế, giáo dục, thể dục thể thao; các khu bảo tồn, và phân bố hệ thống dân cư; QH mạng lưới đường cao tốc, quốc lộ, đường sắt; các tuyến đường thủy; các cảng biển, cảng hàng không; mạng lưới đường bộ, đường thủy liên tỉnh đã được xác định trong QH cấp quốc gia, QH vùng trên địa bàn; mạng lưới đường tỉnh; QH mạng lưới thủy lợi, cấp nước ở quy mô vùng, liên tỉnh đã được xác định trong QH quốc gia, QH vùng; mạng lưới thủy lợi, cấp nước liên huyện, vv.

Kết hợp giữa quan điểm của Illies, quan điểm sinh thái học và đặc biệt là quy định trong Luật Quy hoạch, CTKG hệ thống đô thị thích ứng với hạn và lũ của Luận án được xác định gồm 03 nội dung, cũng là 03 thuộc tính của CTKG thích ứng: chức năng, mạng lưới, hình thể. Ba thuộc tính của CTKG luôn biến đổi dưới tác động của nhiều yếu tố khác nhau theo thời gian, và ảnh hưởng qua lại trên phạm vi nghiên cứu và với bối cảnh bên ngoài. Thuộc tính chức năng đóng vai trò cốt lõi. Chức năng biến đổi sẽ ảnh hưởng đến mạng lưới và hình thể của CTKG.

10 Các yếu tố tác động đến cấu trúc không gian hệ thống đô thị CTKG hệ thống đô thị biến đổi theo thời gian dưới tác động từ nhiều yếu tố khác nhau. Cơ bản và quan trọng nhất là các yếu tố tự nhiên và xã hội. ▪ Yếu tố tự nhiên Gồm các đặc điểm tự nhiên như tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Trong khuôn khổ nghiên cứu của Luận án, các đặc điểm tự nhiên gồm địa hình, địa chất, khí hậu, thuỷ văn, thổ nhưỡng, vv., đều ảnh hưởng đến quá trình hình thành và biến đổi không gian hệ thống đô thị, trực tiếp ảnh hưởng đến CTKG.

▪ Yếu tố xã hội Gồm cơ chế- chính sách, tác động trực tiếp đến sự phát triển không gian các đô thị trên các mặt: Định hướng phát triển; Tạo động lực phát triển; Tạo điều kiện thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế; Đầu tư phát triển công nghiệp; Ưu tiên phát triển và hiện đại hóa hệ thống hạ tầng; Mở rộng thị trường và môi trường đầu tư phát triển. Từ đó, các yếu tố khác tiếp tục hình thành và tác động đến sự biến đổi không gian các cấp. Hệ thống hạ tầng là yếu tố tác động của xã hội vô cùng quan trọng trong quá trình định hướng phát triển không gian nhằm phát triển KT-XH. Giao thông là một bộ phận của hệ thống hạ tầng và là yếu tố đầu tiên khi được đề cập đến trong các nghiên cứu về hệ thống đô thị hay đô thị.

Nó góp phần định hướng phát triển và mở rộng phạm vi hoạt động của các đô thị đó. Hệ thống công trình thuỷ lợi góp phần điều tiết hạn và lũ và phát triển KT-XH. Hệ thống công trình thuỷ lợi tại tỉnh Ninh Thuận gồm các đập Nha Trinh, Lâm Cấm, kênh Bắc, Nam là các ví dụ điển hình về tác động tích cực của xã hội trong quan hệ tương tác với hạn và lũ.2 Các hiện tượng thời tiết hạn và lũ và năng lực sinh thái hạn lũ Hạn và lũ là các hiện tượng tự nhiên, là yếu tố khách quan. Hạn và lũ còn là các hiện tượng xã hội, diễn ra chủ yếu từ quá trình chuyển đổi chức năng sử dụng đất, là yếu tố chủ quan.

Hai hiện tượng thời tiết này ngày càng cực đoan theo quá trình BĐKH. Biến đổi khí hậu Quá trình BĐKH phản ánh sự thay đổi về nhiệt độ và các hiện tượng thời tiết theo thời gian. Có hai nguyên nhân dẫn đến BĐKH là những quá trình biến đổi của tự nhiên và tác động của con người. Gần đây, sự tác động của con người được giới học thuật 11 xem là nguyên nhân chính.

Sự tác động của con người đến tự nhiên gồm việc sử dụng năng lượng từ nhiên liệu hóa thạch (dầu, than đá, khí đốt, vv.