Lêi nãi ®Çu §Ó ®¸p øng nhu cÇu häc tËp, gi¶ng d¹y cho sinh viªn, nh»m n©ng cao chÊt lîng ®µo t¹o, hoµ nhËp vµo sù tiÕn bé chung cña nh©n lo¹i, tr- êng Trung häc Kü thuËt Dîc Phó Thä dùa vµo c¬ së tµi liÖu, gi¸o tr×nh ®µo t¹o Dîc sü Trung häc cña Bé Y tÕ, cña c¸c c¬ së ®µo t¹o Dîc sü, cña c¸c ®ång nghiÖp vµ c¸c t¸c gi¶ ®· biªn so¹n l¹i bé s¸ch nµy ®Ó phï hîp víi môc tiªu, yªu cÇu cña ngµnh Dîc ViÖt Nam. §îc sù tham gia cña c¸c t¸c gi¶, c¸c thÇy c« gi¸o cã nhiÒu kinh nghiÖm gi¶ng d¹y trong viÖc chØnh lý, bæ sung néi dung kiÕn thøc, kü n¨ng míi h¬n cuèn s¸ch ®¸p øng ®îc yªu cÇu ®µo t¹o Dîc sü Trung häc, n©ng cao tr×nh ®é chuyªn m«n, phôc vô cho c«ng t¸c s¶n xuÊt, kinh doanh, dÞch vô, phôc vô ch¨m sãc søc khoÎ cña nh©n d©n. ViÖc biªn so¹n ch¾c ch¾n cßn nhiÒu thiÕu sãt. Chóng t«i mong nhËn ®îc sù ®ãng gãp ý kiÕn vµ chØ dÉn quü b¸u cña c¸c ®éc gi¶, c¸c thÇy c« gi¸o, c¸c b¹n ®ång nghiÖp vµ c¸c b¹n sinh viªn ®Ó cuèn s¸ch ngµy cµng hoµn thiÖn h¬n vµo nh÷ng lÇn t¸i b¶n sau.
Ban gi¸m hiÖu Trêng trung häc kü thuËt dîc Phó Thä Chñ biªn D.1- Hµ Quang Lîi - HiÖu trëng Biªn tËp D.1 - Hµ Danh L¬ng - Phã HiÖu trëng Biªn so¹n: D.1: NguyÔn ThÞ Thu B¾c D.S: Ph¹m Quèc TuÊn D.S: Hoµng Quèc LuËn D.S: NguyÔn Quèc Huy Cïng tËp thÓ gi¸o viªn nhµ trêng PhÇn I VÖ sinh dù phßng Bµi 1 §¹i c¬ng vÒ vi sinh vËt Môc tiªu häc tËp 1. Tr×nh bµy ®îc c¸c h×nh th¸i vµ cÊu t¹o cña tÕ bµo vi khuÈn. M« t¶ ®îc sinh lý cña vi khuÈn, virus. Ph©n biÖt ®îc 3 lo¹i vi sinh vËt vÒ h×nh th¸i, cÊu t¹o vµ sinh s¶n.
Tr×nh bµy ®îc t¸c h¹i cña vi sinh vËt g©y bÖnh. Néi dung chÝnh Vi sinh vËt lµ nh÷ng sinh vËt rÊt nhá bÐ m¾t thêng kh«ng thÓ nh×n thÊy trong giíi tù nhiªn. Chóng sèng vµ tån t¹i kh¾p mäi n¬i trong thiªn nhiªn nh trong ®Êt, trong níc, kh«ng khÝ vµ ngay c¶ ë c¬ thÓ ngêi vµ ®éng vËt. Cã rÊt nhiÒu lo¹i vi sinh vËt, song chØ mét sè Ýt cã kh¶ n¨ng g©y bÖnh cho ngêi vµ ®éng vËt.
Cã 3 lo¹i vi sinh vËt: vi khuÈn, virus vµ Ricketsia. Vi khuÈn: Vi khuÈn lµ h×nh th¸i lín nhÊt cña c¸c vi sinh vËt, cã cÊu t¹o tÕ bµo hoµn chØnh. Vi khuÈn cã kÝch thíc tõ 0,5 ®Õn 50 micromet. H×nh th¸i: cã 3 lo¹i 1.
CÇu khuÈn: lµ nh÷ng vi khuÈn h×nh cÇu, cã thÓ s¾p xÕp thµnh tõng ®¸m gäi lµ tô cÇu, s¾p xÕp thµnh tõng ®«i gäi lµ song cÇu, s¾p xÕp thµnh tõng chuçi gäi lµ liªn cÇu. Trùc khuÈn: lµ nh÷ng vi khuÈn h×nh gËy hoÆc h×nh que. Trùc khuÈn cã thÓ ®øng riªng rÏ nh trùc khuÈn lao, cã thÓ ®øng thµnh bã gièng bã ®òa nh trùc khuÈn phong. Mét sè trùc khuÈn cã h×nh th¸i ®Æc biÖt gäi lµ nha bµo hay kÐn, khi gÆp ®iÒu kiÖn sèng kh«ng thuËn lîi.
Nha bµo cã mµng dµy, khã thÊm níc, chÞu ®îc nãng, kh« h¬n vi khuÈn ë d¹ng kh«ng cã nha bµo. VÝ dô: Nha bµo trùc khuÈn uèn v¸n. Vi khuÈn h×nh xo¾n: lµ vi khuÈn cã d¹ng h×nh nh c¸i lß xo, gåm cã 2 lo¹i: - PhÈy khuÈn lµ vi khuÈn cã h×nh d¹ng lµ mét phÇn cña vßng xo¾n, vÝ dô phÈy khuÈn t¶. - Xo¾n khuÈn lµ vi khuÈn cã nhiÒu vßng xo¾n gièng nh lß xo, vÝ dô xo¾n khuÈn giang mai.
CÊu t¹o cña vi khuÈn Vi khuÈn cã cÊu t¹o nh mét tÕ bµo hoµn chØnh, gåm 4 phÇn: mµng (vá), v¸ch tÕ bµo, nguyªn sinh chÊt vµ nh©n. Mµng (vá vi khuÈn): Vá vi khuÈn bao bäc ngoµi vi khuÈn, lµ mét mµng nhÇy, dµy, máng kh¸c nhau, dÔ tan trong níc vµ mang tÝnh chÊt kh¸ng nguyªn. V¸ch tÕ bµo vi khuÈn Lµ mét cÊu tróc b¶o vÖ vµ lµ khung gi÷ cho vi khuÈn cã h×nh th¸i æn ®Þnh. Dùa vµo cÊu tróc ho¸ häc cña v¸ch tÕ bµo vi khuÈn mµ khi nhuém b»ng ph¬ng ph¸p Gram ngêi ta ph©n biÖt lµm 2 lo¹i vi khuÈn lµ vi khuÈn Gram d¬ng (+) vµ vi khuÈn Gram ©m (-).
Vi khuÈn Gram d¬ng b¾t mµu cña t×m genthian vµ bÒn v÷ng khi cè ®Þnh b»ng DD Lugol, cßn vi khuÈn gram ©m kh«ng b¾t mµu cña tÝm genthian mµ b¾t mµu ®á cña fuchsin. Nguyªn sinh chÊt Nguyªn sinh chÊt cña tÕ bµo vi khuÈn kh¸c víi nguyªn sinh chÊt cña tÕ bµo thùc vËt lµ cã nhiÒu Ribosom nªn kh¶ n¨ng tæng hîp protid rÊt m¹nh. Nh©n tÕ bµo Nh©n tÕ bµo vi khuÈn chøa rÊt nhiÒu AND (acid desexyribonucleic) mang mËt m· di truyÒn. Sinh lý cña vi khuÈn 1.
Sinh s¶n vµ ph¸t triÓn - Vi khuÈn sinh s¶n trong ®iÒu kiÖn thuËn lîi cø 20 phót vi khuÈn sinh s¶n mét lÇn theo kiÓu song ph©n nh 1 thµnh 2; 2 thµnh 4; 4 thµnh 8. Vi khuÈn thêng ph¸t triÓn qua 4 giai ®o¹n: - Giai ®o¹n thÝch øng: trong giai ®o¹n nµy vi khuÈn cha sinh s¶n mµ t×m hiÓu m«i trêng sèng míi, t¬ng øng trªn l©m sµng lµ thêi kú ñ bÖnh. - Giai ®o¹n sè lîng vi khuÈn t¨ng theo béi sè, t¬ng øng trªn l©m sµn lµ thêi kú khëi ph¸t. - Giai ®o¹n sè lîng vi khuÈn t¨ng tèi ®a, t¬ng øng trªn l©m sµng lµ thêi kú toµn ph¸t.
- Giai ®o¹n vi khuÈn suy tµn (sè lîng vi khuÈn sinh ra Ýt h¬n sè l- îng vi khuÈn chÕt ®i), t¬ng øng trªn l©m sµng lµ thêi kú lui bÖnh. ChuyÓn ho¸ cña vi khuÈn - Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, vi khuÈn sinh ra men ph©n gi¶i c¸c chÊt h÷u c¬ phøc t¹p thµnh nh÷ng chÊt ®¬n gi¶n ®Ó hÊp thô nh men ph©n gi¶i ®êng ®a thµnh ®êng ®¬n, men ph©n gi¶i protid thµnh amino acid. - Mét sè vi khuÈn sinh ra ®éc tè lµ chÊt ®éc g©y bÖnh cho bÖnh cho ngêi. Gåm 2 lo¹i: + Néi ®éc tè: lµ chÊt ®éc n»m ë th©n vi khuÈn, chØ ®îc gi¶i phãng khi vi khuÈn chÕt.
Néi ®éc tè thêng cã ®éc lùc nh néi ®éc tè th- ¬ng hµn, cÇn ®Õn 400 mg míi g©y chÕ mét ngêi trëng thµnh. + Ngo¹i ®éc tè: lµ ®éc tè ®îc gi¶i phãng ra m«i trêng khi vi khuÈn cßn ®ang sèng. Ngo¹i ®éc tè cã ®éc lùc rÊt m¹nh nh chØ cÇn 0,002 mg ngo¹i ®éc tè b¹ch hÇu ®· g©y chÕ mét ngêi trëng thµnh. + ChÝ nhiÖt tè lµ chÊt do vi khuÈn sinh ra hoÆc lµ x¸c vi khuÈn cã kh¶ n¨ng g©y sèt cho ngêi vµ ®éng vËt.
ChÝ nhiÖt tè cã ®Æc ®iÓm chÞu ®îc nhiÖt ®é cao, v× vËy muèn lo¹i trõ chÝ nhiÖt tè ph¶i läc qua mµng siªu läc. VÝ dô níc cÊt ®Ó l©u ngµy cã chÝ nhiÖt tè, nÕu ®em pha dung dÞch tiªm truyÒn cho ngêi sÏ g©y ph¶n øng sèt. H« hÊp cña vi khuÈn: lµ kh¶ n¨ng trao ®æi «xy cña vi khuÈn. Dùa vµo kh¶ n¨ng nµy cña ngêi ta chia lµm 3 lo¹i vi khuÈn: - Vi khuÈn hiÕu khÝ (¸i khÝ) lµ vi khuÈn chØ sèng ®îc ë m«i trêng cã oxy tù do, vÝ dô nh phÕ cÇu, vi khuÈn th¬ng hµn… - Vi khuÈn kþ khÝ (yÕm khÝ) lµ vi khuÈn chØ sèng ®îc ë m«i trêng kh«ng cã oxy tù do nh vi khuÈn uèn v¸n, vi khuÈn ho¹i th sinh h¬i… - Ngoµi ra vi khuÈn cã thÓ sèng ®îc ë m«i trêng cã oxy tù do vµ m«i trêng kh«ng cã oxy tù do nh liªn cÇu, tô cÇu… ngêi ta gäi ®ã lµ vi khuÈn tuú tiÖn.
§¹i c¬ng - Virus lµ sinh vËt nhá nhÊt, cha cã cÊu tróc tÕ bµo, ®¬n vÞ ®o lµ nanomet. 1nm = 10-6mm = 10-3 micromet. - Virut kh«ng thÓ tån t¹i ®éc lËp ®îc trong tù nhiªn mµ ph¶i sèng b¸m vµo c¸c tÕ bµo sèng cña c¸c sinh vËt kh¸c ®Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn. - Qu¸ tr×nh sinh s¶n cña virus lµm cho hµng ngµn tÕ bµo cña c¬ thÓ con ngêi bÞ ph¸ huû, g©y rèi lo¹n ho¹t ®éng c¸c c¬ quan vµ g©y nªn bÖnh tËt.
- HÇu hÕt virus kh«ng bÞ tiªu diÖt bëi kh¸ng sinh… - Virus dÔ bÞ tiªu diÖt bëi nhiÖt ®é cao, ethanol, acid, tia tö ngo¹i… 2. H×nh th¸i vµ cÊu t¹o - H×nh th¸i: Virus cã h×nh cÇu, h×nh khèi ®èi xøng, h×nh sîi. - CÊu t¹o: Virus cã cÊu t¹o rÊt ®¬n gi¶n. Thµnh phÇn chñ yÕu cña virus lµ acid nucleic (AND, ARN) ®Æt trong mét c¸i vá cÊu t¹o bëi protein.
Sinh s¶n: Virus sinh s¶n b»ng c¸ch nh©n lªn trong tÕ bµo. §Çu tiªn acid nucleic x©m nhËp vµo nh©n tÕ bµo ®Ó h×nh thµnh c¸c acid míi. Mçi acid l¹i kÕt hîp víi mét protid, lipid cña nguyªn sinh chÊt tÕ bµo h×nh thµnh virus míi. Virus míi ph¸ huû tÕ bµo råi l¹i x©m nhËp vµo c¸c tÕ bµo kh¸c vµ tiÕp tôc sinh s¶n.
Ricketsia - Ricketsia lµ lo¹i vi sinh vËt nhá h¬n vi khuÈn vµ lín h¬n virus - Ricketsia cã kÝch thíc tõ 0,5 ®Õn 2 micromet - Ricketsia cã h×nh cÇu, h×nh thoi hoÆc h×nh que ng¾n - CÊu t¹o vµ sinh s¶n cña Ricketsia gÇn gièng virus - Ricketsia cã thÓ g©y ra mét sè bÖnh sèt ph¸t ban cho ngêi th«ng qua sinh vËt trung gian lµ chÊy, rËn, bä chÐt… 4. T¸c h¹i cña vi sinh vËt 4. G©y nhiÔm trïng: NhiÔm trïng lµ sù x©m nhËp cña vi sinh vËt vµo c¬ thÓ g©y nªn nh÷ng biÕn ®æi vµ rèi lo¹n chøc n¨ng ho¹t ®éng cña c¬ quan ë møc ®é kh¸c nhau. B»ng nhiÒu ®êng x©m nhËp vµo c¬ thÓ nh ®êng tiªu ho¸, h« hÊp, m¸u, da, c¸c vi sinh vËt vµo c¬ thÓ t¹o ra hai kh¶ n¨ng: - Cã nhiÔm trïng song c¬ thÓ thÝch øng ®îc, kh«ng cã biÓu hiÖn triÖu chøng trªn l©m sµng gäi lµ nhiÔm trïng Èn tÝnh.
- Cã nhiÔm trïng mµ c¬ thÓ kh«ng thÝch øng ®îc, cã biÓu hiÖn triÖu chøng l©m sµng, ®ã lµ tr¹ng th¸i m¾c bÖnh. C¸c vi sinh vËt lµ nguyªn nh©n chÝnh g©y nªn c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm nh cóm, sëi, ho gµ, lao, phong… vµ dÔ dÉn ®Õn tö vong. NhiÔm ®éc Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ë c¬ thÓ ngêi, vi sinh vËt sinh ra ®éc tè g©y rèi lo¹n ho¹t ®éng c¸c c¬ quan ë møc ®é kh¸c nhau. G©y ph¶n øng sèt cho c¬ thÓ ngêi vµ ®éng vËt 4.
G©y rèi lo¹n sù sinh s¶n vµ ph¸t triÓn cña tÕ bµo hoÆc lµm tª liÖt chøc n¨ng cña tÕ bµo c¬ thÓ nh virus g©y ung th, AIDS. §¸nh gi¸: Tr¶ lêi ng¾n c¸c c©u tõ 1 ®Õn 7 1. KÓ tªn 3 lo¹i si sinh vËt: 2. Nªu 4 giai ®o¹n ph¸t triÓn cña vi khuÈn: 3.
LiÖt kª ®ñ 4 t¸c h¹i cña vi sinh vËt g©y bÖnh: 4. Vi sinh vËt lµ nh÷ng sinh vËt ………. mµ m¾t thêng……… trong giíi tù nhiªn. Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vi khuÈn sinh ra …….
®Ó ph©n gi¶i c¸c chÊt ……. phøc t¹p thµnh ®¬n gi¶n ®Ó hÊp thu. do vi khuÈn sinh ra ®Ó………… cho ngêi.