Cấu Trúc Gây Khiến - Kết Quả Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ phân tích cấu trúc gây khiến trong tiếng Anh và tiếng Việt, mã số 60 22 01 01, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: Nguyễn Hồng Cổn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Cấu Trúc Gây Khiến - Kết Quả Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục những chữ viết tắt
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
• Ý nghĩa của luận án
• Phương pháp nghiên cứu
• Cái mới của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tình hình nghiên cứu cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh
• 1.1.1. Cách tiếp cận theo hướng lôgíc học
• 1.1.2. Cách tiếp cận theo hướng ngữ nghĩa
• 1.1.3. Cách tiếp cận theo hướng chức năng
• 1.1.4. Cách tiếp cận theo hướng loại hình
• 1.2. Các quan niệm về cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt
• 1.2.1. Quan điểm của Nguyễn Kim Thản
• 1.2.2. Quan điểm của Nguyễn Thị Quy
• 1.2.3. Quan điểm của Diệp Quang Ban
• 1.3. Cơ sở lí thuyết về cấu trúc gây khiến - kết quả
• 1.3.1. Định nghĩa cấu trúc gây khiến - kết quả
• 1.3.2. Nhận diện cấu trúc gây khiến - kết quả
• 1.3.3. Cấu trúc lôgích của cấu trúc gây khiến - kết quả
• 1.3.4. Cấu trúc ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả
• 1.3.5. Hình thức cú pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả
• 1.3.6. Quan điểm và cách tiếp cận của luận án về cấu trúc gây khiến - kết quả
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT CẤU TRÚC GÂY KHIẾN - KẾT QUẢ TRONG TIẾNG ANH
• 2.1. Đặc điểm chung của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh
• 2.1.1. Đặc điểm ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh
• 2.1.1.1. Tác thể gây khiến
• 2.1.1.2. Tác động gây khiến
• 2.1.1.3. Kết quả gây khiến
• 2.1.1.4. Mối quan hệ giữa tác động gây khiến và kết quả gây khiến
• 2.1.2. Đặc điểm ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh
• 2.2. Các kiểu cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh
• 2.2.1. Cấu trúc gây khiến - kết quả hình thái học
• 2.2.1.1. Đặc trưng ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả hình thái học
• 2.2.1.2. Đặc trưng ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả hình thái học
• 2.2.2. Cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính
• 2.2.2.1. Đặc trưng ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính
• 2.2.2.2. Đặc trưng ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính
• 2.2.3. Cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp
• 2.2.3.1. Đặc trưng ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp
• 2.2.3.2. Đặc trưng ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp
• 2.2.3.3. Ý nghĩa của động từ make trong cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp tiếng Anh
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT CẤU TRÚC GÂY KHIẾN - KẾT QUẢ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Vấn đề nhận diện cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt
• 3.1.1. Phân biệt cấu trúc gây khiến - kết quả với cấu trúc cầu khiến
• 3.1.2. Vấn đề phân biệt cấu trúc gây khiến - kết quả và cấu trúc có gia ngữ chỉ kết quả và tân ngữ chỉ đích thể
• 3.2. Đặc điểm chung của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt
• 3.2.1. Đặc điểm ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt
• 3.2.1.1. Tác thể gây khiến
• 3.2.1.2. Tác động gây khiến
• 3.2.1.3. Kết quả gây khiến
• 3.2.2. Đặc điểm ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt
• 3.2.2.1. Mô hình cú pháp của cấu trúc gây khiến kết quả trong tiếng Việt
• 3.2.3. Phân loại cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt
• 3.2.4. Hiện tượng ngữ pháp hoá của một số động từ gây khiến trong tiếng Việt
• 3.3. Các kiểu cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt
• 3.3.1. Cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính
• 3.3.1.1. Đặc trưng ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính
• 3.3.1.2. Đặc trưng ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính
• 3.3.2. Cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp
• 3.3.2.1. Đặc trưng ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp
• 3.3.2.2. Đặc trưng ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH ĐỐI CHIẾU - CHUYỂN DỊCH CẤU TRÚC GÂY KHIẾN - KẾT QUẢ TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Đối chiếu cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.1.1. Những điểm tương đồng giữa cấu trúc gây khiến - kết quả của tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.1.1.1. Sự tương đồng về mặt ngữ nghĩa
• 4.1.1.2. Sự tương đồng về mặt ngữ pháp
• 4.1.2. Những nét khác biệt giữa cấu trúc gây khiến - kết quả tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.1.2.1. Những khác biệt về mặt ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.1.2.2. Những điểm khác biệt về ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.2. Khả năng chuyển dịch cấu trúc gây khiến - kết quả giữa tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.2.1. Chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt
• 4.2.2. Chuyển dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh
• 4.2.3. Cách thức chuyển dịch về mặt cấu trúc
• 4.2.3.1. Tương đương về cấu trúc
• 4.2.3.2. Không tương đương về cấu trúc
• 4.3. Một số đề xuất liên quan đến việc dạy, học và dịch cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cấu Trúc Gây Khiến Kết Quả Định Nghĩa và Khái Niệm 55 ký tự

Trong ngôn ngữ học, cấu trúc gây khiến - kết quả là cấu trúc diễn tả mối quan hệ nhân quả giữa hai sự kiện. Sự kiện thứ nhất (gây ra) là nguyên nhân, tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự kiện thứ hai (kết quả). Mối quan hệ này thể hiện rõ ràng trong cả tiếng Anh và tiếng Việt, mặc dù cách thể hiện có những điểm khác biệt đáng kể. Ví dụ, câu "The hunter shot the fox dead" (Người thợ săn bắn chết con cáo) thể hiện mối quan hệ nhân quả trực tiếp. Sự kiện "người thợ săn bắn" dẫn đến "con cáo chết". Việc nghiên cứu so sánh cấu trúc này giúp làm sáng tỏ đặc điểm ngôn ngữ và tư duy của người bản xứ. Theo McCawley (1968), cấu trúc gây khiến - kết quả biểu hiện hai sự kiện nguyên nhân và kết quả, sự kiện nguyên nhân xảy ra trước, và sự kiện kết quả phụ thuộc vào sự kiện nguyên nhân.

1.1. Cấu Trúc Gây Khiến và Vai Trò của Causative Verbs

Cấu trúc gây khiến thường sử dụng causative verbs (động từ gây khiến) như 'make', 'let', 'have', 'get', 'cause' trong tiếng Anh và các động từ như 'làm', 'khiến', 'gây ra' trong tiếng Việt. Các động từ này đóng vai trò quan trọng trong việc chỉ ra tác nhân gây ra hành động và ảnh hưởng của hành động đó đến đối tượng. Ví dụ, "The rain made the grass grow" (Mưa làm cỏ mọc). Động từ "made" chỉ ra rằng mưa là nguyên nhân khiến cỏ mọc. Việc phân tích cú pháp và ngữ nghĩa của các động từ này rất quan trọng để hiểu rõ cấu trúc câu gây khiến.

1.2. Phân biệt Cấu Trúc Gây Khiến Kết Quả với các Cấu trúc Khác

Cần phân biệt cấu trúc gây khiến - kết quả với các cấu trúc khác như câu điều kiện, câu có mệnh đề quan hệ. Trong cấu trúc gây khiến, mối quan hệ nhân quả là trực tiếp và rõ ràng. Ngược lại, trong câu điều kiện, mối quan hệ này mang tính giả định. Ví dụ, "If it rains, the grass will grow" (Nếu trời mưa, cỏ sẽ mọc) chỉ ra một khả năng, không khẳng định mối quan hệ nhân quả trực tiếp như trong cấu trúc gây khiến. Việc nhầm lẫn giữa các cấu trúc này có thể dẫn đến hiểu sai ý nghĩa của câu.

II. Thách Thức Nhận Diện Cấu Trúc Gây Khiến Kết Quả Vấn Đề và Giải Pháp 58 ký tự

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc nghiên cứu cấu trúc gây khiến - kết quả là nhận diện chúng một cách chính xác. Trong nhiều trường hợp, mối quan hệ nhân quả không được thể hiện rõ ràng, mà chỉ mang tính ngụ ý. Điều này đòi hỏi người phân tích phải có kiến thức sâu rộng về ngữ pháp tiếng Anh và ngữ pháp tiếng Việt, cũng như khả năng suy luận logic. Việc xác định tác nhân gây ra hành động và kết quả của hành động đó cũng là một thách thức, đặc biệt trong các câu phức tạp. Để giải quyết vấn đề này, cần sử dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa và cú pháp một cách kết hợp.

2.1. Các Tiêu Chí Nhận Diện Cấu Trúc Gây Khiến Kết Quả

Để nhận diện cấu trúc gây khiến - kết quả một cách chính xác, cần dựa vào một số tiêu chí nhất định. Tiêu chí quan trọng nhất là sự tồn tại của mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hai sự kiện. Sự kiện thứ nhất phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự kiện thứ hai. Ngoài ra, cần xem xét vai trò của các động từ, giới từ và liên từ trong câu. Các từ như 'because', 'therefore', 'as a result' thường được sử dụng để chỉ ra mối quan hệ nhân quả. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các từ này không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc câu đó là cấu trúc gây khiến.

2.2. Sử dụng Ngữ Cảnh để Xác Định Ý Nghĩa Gây Khiến

Ngữ cảnh đóng vai trò quan trọng trong việc xác định ý nghĩa gây khiến của một câu. Một câu có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Ví dụ, câu "He opened the door" (Anh ấy mở cửa) có thể có ý nghĩa gây khiến nếu hành động mở cửa đó gây ra một sự kiện khác, chẳng hạn như "He opened the door and let the cat in" (Anh ấy mở cửa và cho con mèo vào). Việc xem xét ngữ cảnh giúp phân biệt rõ ràng giữa cấu trúc gây khiến và các cấu trúc khác.

2.3. Phân Tích Ngữ Nghĩa và Cú Pháp Kết Hợp

Việc phân tích ngữ nghĩa và cú pháp một cách kết hợp là rất quan trọng để nhận diện cấu trúc gây khiến - kết quả. Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định mối quan hệ nhân quả giữa các sự kiện, trong khi phân tích cú pháp giúp xác định vai trò của các thành phần trong câu. Ví dụ, việc xác định chủ ngữ, vị ngữ và tân ngữ trong câu giúp hiểu rõ ai là người thực hiện hành động, hành động đó là gì và hành động đó tác động đến ai hoặc cái gì. Sự kết hợp giữa hai phương pháp này giúp nhận diện cấu trúc gây khiến một cách toàn diện.

III. So Sánh Cấu Trúc Gây Khiến Anh Việt Điểm Tương Đồng và Dị Biệt 60 ký tự

Việc so sánh cấu trúc gây khiến giữa tiếng Anh và tiếng Việt giúp làm sáng tỏ những điểm tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ. Về cơ bản, cả hai ngôn ngữ đều có khả năng diễn đạt mối quan hệ nhân quả, nhưng cách thể hiện có những khác biệt đáng kể. Tiếng Anh thường sử dụng các động từ gây khiến một cách linh hoạt, trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các cấu trúc câu phức tạp hơn. Việc hiểu rõ những điểm khác biệt này giúp người học ngôn ngữ tránh được những lỗi sai phổ biến. Dựa trên việc phân tích đối chiếu ngữ liệu cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt, luận án sẽ tìm hiểu những nét tương đồng và dị biệt của cấu trúc này trong hai ngôn ngữ.

3.1. Điểm Tương Đồng về Ý Nghĩa Gây Khiến Kết Quả

Điểm tương đồng lớn nhất giữa tiếng Anh và tiếng Việt là khả năng diễn đạt ý nghĩa gây khiến - kết quả. Cả hai ngôn ngữ đều có thể diễn tả một sự kiện là nguyên nhân gây ra một sự kiện khác. Ví dụ, câu "The sun melted the snow" (Mặt trời làm tan tuyết) trong tiếng Anh tương đương với câu "Mặt trời làm tuyết tan" trong tiếng Việt. Cả hai câu đều diễn tả rằng mặt trời là nguyên nhân khiến tuyết tan. Tuy nhiên, cách diễn đạt chi tiết có thể khác nhau.

3.2. Khác Biệt về Cấu Trúc Câu và Từ Vựng

Mặc dù có điểm tương đồng về ý nghĩa, cấu trúc câu và từ vựng sử dụng để diễn đạt ý nghĩa gây khiến lại có những khác biệt đáng kể. Tiếng Anh thường sử dụng các động từ gây khiến như "make", "cause", "lead to", trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các cấu trúc câu ghép hoặc câu phức với các liên từ như "vì", "do", "nên". Ví dụ, thay vì nói "The news saddened him" (Tin tức làm anh ấy buồn), tiếng Việt có thể nói "Vì tin tức đó, anh ấy buồn".

3.3. Sự Khác Biệt Trong Việc Sử Dụng Mệnh Đề

Sự khác biệt trong việc sử dụng mệnh đề cũng là một điểm đáng chú ý. Tiếng Anh thường sử dụng mệnh đề quan hệ hoặc mệnh đề trạng ngữ để diễn đạt mối quan hệ nhân quả, trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các câu đơn giản hơn. Ví dụ, câu "The book that I read made me cry" (Cuốn sách mà tôi đọc đã làm tôi khóc) trong tiếng Anh có thể được diễn đạt trong tiếng Việt là "Tôi đọc cuốn sách đó và tôi đã khóc". Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt về phong cách ngôn ngữ giữa hai ngôn ngữ.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Cấu Trúc Gây Khiến Dịch Thuật và Giảng Dạy 59 ký tự

Nghiên cứu về cấu trúc gây khiến có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là dịch thuật và giảng dạy ngôn ngữ. Việc hiểu rõ những điểm tương đồng và dị biệt giữa tiếng Anh và tiếng Việt giúp người dịch thuật chuyển tải ý nghĩa một cách chính xác và tự nhiên. Trong giảng dạy, việc cung cấp cho học sinh kiến thức về cấu trúc gây khiến giúp họ sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu của luận án còn giúp cho những người làm công tác dịch thuật nắm được cách thức chuyển dịch cấu trúc gây khiến - kết quả tránh được những lỗi thường gặp khi dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại.

4.1. Dịch Thuật Cấu Trúc Gây Khiến Thách Thức và Giải Pháp

Dịch thuật cấu trúc gây khiến đòi hỏi sự tinh tế và am hiểu sâu sắc về cả hai ngôn ngữ. Thách thức lớn nhất là làm sao chuyển tải được ý nghĩa gây khiến một cách tự nhiên và chính xác, mà không làm thay đổi cấu trúc câu quá nhiều. Một giải pháp là sử dụng các từ nối hoặc cấu trúc câu tương đương trong ngôn ngữ đích để diễn đạt mối quan hệ nhân quả. Ví dụ, câu "The rain made the roads slippery" (Mưa làm đường trơn) có thể được dịch thành "Mưa khiến đường trở nên trơn trượt".

4.2. Giảng Dạy Cấu Trúc Gây Khiến Phương Pháp Hiệu Quả

Trong giảng dạy, việc giới thiệu cấu trúc gây khiến nên bắt đầu từ những ví dụ đơn giản và dễ hiểu. Giáo viên có thể sử dụng các trò chơi hoặc bài tập thực hành để giúp học sinh làm quen với các động từ và cấu trúc câu liên quan. Việc so sánh cấu trúc gây khiến trong tiếng Anh và tiếng Việt cũng giúp học sinh hiểu rõ hơn về sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Ví dụ, giáo viên có thể yêu cầu học sinh dịch các câu đơn giản từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại, chú trọng vào việc sử dụng đúng các động từ và cấu trúc câu gây khiến.

4.3. Tầm Quan Trọng Của Ngữ Cảnh Trong Giảng Dạy và Dịch Thuật

Như đã đề cập trước đó, ngữ cảnh đóng vai trò rất quan trọng trong việc hiểu và sử dụng cấu trúc gây khiến. Vì vậy, trong cả giảng dạy và dịch thuật, cần chú trọng đến việc cung cấp cho người học và người dịch ngữ cảnh đầy đủ để họ có thể hiểu rõ ý nghĩa gây khiến của câu. Ví dụ, khi dịch một câu chứa cấu trúc gây khiến, người dịch cần xem xét ngữ cảnh xung quanh để đảm bảo rằng bản dịch phù hợp với ý nghĩa tổng thể của văn bản.

V. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Gây Khiến 52 ký tự

Nghiên cứu về cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng và còn nhiều điều cần khám phá. Việc hiểu rõ những điểm tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ giúp chúng ta sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn, đồng thời làm sáng tỏ những đặc điểm văn hóa và tư duy của người bản xứ. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về các loại cấu trúc gây khiến khác nhau, cũng như mối liên hệ giữa cấu trúc gây khiến và các hiện tượng ngôn ngữ khác. Luận án cũng đã tìm hiểu cách thức chuyển dịch cấu trúc gây khiến - kết quả giữa hai ngôn ngữ, từ đó đưa ra những gợi ý giúp người dùng tránh mắc lỗi sử dụng cấu trúc gây khiến - kết quả khi học tiếng Anh và tiếng Việt như một ngoại ngữ.

5.1. Hạn Chế của Nghiên Cứu và Đề Xuất Hướng Phát Triển

Nghiên cứu này có một số hạn chế nhất định, chẳng hạn như phạm vi nghiên cứu còn hạn chế và phương pháp phân tích chưa hoàn toàn đầy đủ. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu với phạm vi rộng hơn và sử dụng các phương pháp phân tích tiên tiến hơn. Ngoài ra, cần nghiên cứu sâu hơn về mối liên hệ giữa cấu trúc gây khiến và các hiện tượng ngôn ngữ khác như tính ẩn dụ và tính biểu cảm.

5.2. Vai trò của Loại Hình Ngôn Ngữ trong Nghiên Cứu Gây Khiến

Nghiên cứu cấu trúc gây khiến cũng cần xem xét vai trò của loại hình ngôn ngữ. Tiếng Anh và tiếng Việt thuộc hai loại hình ngôn ngữ khác nhau, điều này ảnh hưởng đến cách thức diễn đạt ý nghĩa gây khiến. Việc so sánh cấu trúc gây khiến trong các ngôn ngữ thuộc các loại hình ngôn ngữ khác nhau có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của ngôn ngữ và tư duy của con người.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Trong đời sống giao tiếp hàng ngày, ngôn ngữ được sử dụng đa dạng để biểu đạt mối liên hệ nhân quả giữa các sự kiện. Mối quan hệ nguyên nhân và kết quả có thể được tổ chức dưới hình thức câu ghép sử dụng liên từ (ví dụ: Người thợ săn đã bắn con cáo nên con cáo chết), hoặc được nén gọn trong cấu trúc câu đơn có vị ngữ kết hợp giữa một vị từ ngoại động biểu thị nguyên nhân và một vị từ trạng thái biểu thị kết quả (ví dụ: Người thợ săn đã bắn chết con cáo). Trong ngôn ngữ học, mô hình thứ hai được định danh là cấu trúc gây khiến (causative constructions) hay cấu trúc gây khiến - kết quả (causative - resultative constructions).

Vấn đề cấu trúc gây khiến - kết quả có tính phổ niệm hay mang tính loại hình là chủ đề tranh luận giữa nhiều nhà nghiên cứu ngữ pháp trên thế giới. Một số tác giả (như Evans, 1994) cho rằng cấu trúc gây khiến - kết quả không phải là hiện tượng phổ niệm khi có những ngôn ngữ thiếu vắng cấu trúc này (như tiếng Kayardild), trong khi một số ngôn ngữ lại sở hữu hệ thống cấu trúc gây khiến - kết quả rất phát triển như tiếng Anh. Ngược lại, các nhà nghiên cứu khác (như Song, 2001) nhận định cấu trúc gây khiến - kết quả hiện diện trong hầu hết các ngôn ngữ nhưng có sự phân hóa nhất định về mặt ngữ pháp theo từng loại hình ngôn ngữ. Tại Việt Nam, trước thời điểm luận án thực hiện, chưa có công trình chuyên biệt nào nghiên cứu đối chiếu và chuyển dịch cấu trúc gây khiến - kết quả giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thu Hương, chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Hồng Cổn tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) năm 2010, được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được văn bản xác định cụ thể qua 4 nội dung đánh số:

1. Điểm luận lại các cách tiếp cận khác nhau về cấu trúc gây khiến - kết quả trong ngôn ngữ học, trên cơ sở đó xác lập một cách tiếp cận của luận án đối với cấu trúc gây khiến - kết quả.
2. Mô tả cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt trên hai bình diện ngữ nghĩa (nội dung) và ngữ pháp (hình thức).
3. Đối chiếu nhằm chỉ ra những tương đồng và khác biệt về mặt ngữ nghĩa và ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt.
4. Khảo sát cách thức chuyển dịch các cấu trúc gây khiến - kết quả từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt hiện đại. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn vào các đặc điểm ngữ nghĩa và phương thức thể hiện của cấu trúc gây khiến - kết quả trong khuôn khổ câu đơn tiếng Anh và tiếng Việt, đối chiếu tìm kiếm nét tương đồng và dị biệt. Xuất phát từ đặc thù loại hình của từng ngôn ngữ, phạm vi khảo sát cụ thể đi sâu vào 4 nhóm nội dung:

• Cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp;
• Cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính;
• Cấu trúc gây khiến - kết quả hình thái học (khảo sát riêng trong tiếng Anh);
• Một số động từ có vai trò thể hiện điển hình trong cấu trúc gây khiến - kết quả của tiếng Anh và tiếng Việt, tiêu biểu như make, have, get, làm, bắt, buộc, khiến.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật toàn diện các khuynh hướng nghiên cứu cấu trúc gây khiến - kết quả trên thế giới và tại Việt Nam:

1. Các nghiên cứu quốc tế về cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh:

• Cách tiếp cận theo hướng lôgíc học: Bắt nguồn từ triết học với quan điểm của David Hume (1902 [1777]) về nguyên nhân - kết quả là các sự kiện "luôn luôn gắn kết với nhau"; John Stuart Mill (1960 [1843]) giải thích quan hệ nhân quả qua chuỗi các sự kiện xảy ra đều đặn. Tiếp nối dòng nghiên cứu này, James D. McCawley (1968), Robert Stalnaker (1968), David Lewis (1973), Masayoshi Shibatani (1976), Vladimir P. Nedjalkov và Gennadiy G. Silnitsky (1973), Bernard Comrie (1981, 1989), William Frawley (1992) đã phân tích quan hệ phụ thuộc nhân quả dựa trên mô hình logic điều kiện nếu/thì ($X \rightarrow Y$) và logic phủ định trong thế giới gần nhất ($-Y \rightarrow -X$).
• Cách tiếp cận theo hướng ngữ nghĩa: Leonard Talmy (1976, 1985, 1988) xây dựng lý thuyết "tính động" (force dynamics) với sự tương tác giữa nội lực/bị thể (Agonist) và kháng lực/tác thể (Antagonist), cùng quan hệ hình/nền (figure/ground). Ray Jackendoff (1990) phát triển hàm chức năng tác động (AFF) và tham số thành công ($CS+$, $CSu$, $CS-$). Cliff Goddard (1997, 1998, 2005) phân tích ngữ nghĩa tự nhiên và phê phán tính trừu tượng của Talmy và Jackendoff. Anna Wierzbicka (1987, 1988, 1996, 2006) phân tích ngữ nghĩa cấu trúc gây khiến tiếng Anh so sánh với tiếng Nhật, Hindi, Pháp, Ý, Nga. Jasper Holmes (1999) mô hình hóa cấu trúc ngữ nghĩa - từ vựng của động từ gây khiến như kill qua mô hình chủ đề - vị ngữ. L.G. Alexander, A.S. Hornby, và R.M.W. Dixon ("making verbs") khảo sát các khuôn hình cú pháp - ngữ nghĩa trong ngữ pháp tiếng Anh.
• Cách tiếp cận theo hướng chức năng: M.A.K. Halliday (1994, 2004) và Hoàng Văn Vân (2006) tiếp cận qua hệ thống chuyển tác (transitivity) gồm 6 kiểu quá trình (vật chất, hành vi, tinh thần, phát ngôn, quan hệ, hiện hữu), phân tích mô hình khiến tác / phi khiến tác (ergative/non-ergative pairs) dựa trên các vai nghĩa Hành thể (Actor), Đích thể (Goal/Patient).
• Cách tiếp cận theo hướng loại hình học: Jae Jung Song (1991, 1996, 2001, 2005) khảo sát trên 613 ngôn ngữ, phân chia cấu trúc gây khiến thành 3 loại hình: loại kết hợp (AND), loại mục đích (PURP) và loại tổng hợp (COMPACT) bao gồm các dạng tiền tố, hậu tố, trung tố, chu tố (circumfix), hình vị tự do và phái sinh zêrô (zero-derivation). Tác giả cũng điểm lại các ý kiến phê bình công trình của Song từ John Moore và Maria Polinsky (2003), Gary Toops (1993), Ferdinand de Haan (1998).

2. Các nghiên cứu về cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt:

• Nguyễn Kim Thản (1977/1999) trong Động từ trong tiếng Việt xếp động từ gây khiến - kết quả vào nhóm ngoại hướng với mô hình $S_1\ V_1\ S_2\ V_2$, đòi hỏi hai bổ ngữ (bổ ngữ danh từ $S_2$ và bổ ngữ động từ $V_2$ chỉ kết quả), chưa tách biệt cấu trúc gây khiến với cấu trúc cầu khiến (sai khiến).
• Nguyễn Thị Quy (1995) và Cao Xuân Hạo phân biệt rạch ròi giữa cấu trúc gây khiến - kết quả và cấu trúc cầu khiến (cấu trúc cầu khiến dùng vị từ nói năng, bị thể bắt buộc là thực thể có tri giác/năng lực hành động, còn cấu trúc gây khiến có thể tác động lên vật vô tri).
• Diệp Quang Ban (2004) định danh là "câu chứa chủ ngữ nguyên nhân", thuộc kiểu câu đơn hai thành phần có hai bổ ngữ (bổ ngữ đối thể và bổ ngữ nội dung/hệ quả).
• Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu và Hoàng Trọng Phiến (1992) phân loại câu gây khiến thành 3 tiểu loại: câu chỉ hệ quả, câu khiến động, câu đánh giá/thừa nhận. Các nghiên cứu liên quan khác của Nguyễn Minh Thuyết (1998) và Nguyễn Văn Hiệp (1998).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Tổng hợp từ các tài liệu cho thấy, các công trình đi trước phần lớn chỉ khảo sát cấu trúc gây khiến riêng lẻ trong nội bộ từng ngôn ngữ, hoặc nghiên cứu loại hình trên diện rộng nhưng thiếu chiều sâu miêu tả chi tiết ngữ pháp - ngữ nghĩa cụ thể giữa tiếng Anh (ngôn ngữ biến tố/tổng hợp tính) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập/phân tích tính). Luận án định vị là công trình đầu tiên tại Việt Nam tiến hành nghiên cứu đối chiếu hai chiều toàn diện và phân tích cơ chế chuyển dịch cấu trúc gây khiến - kết quả giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên sự tích hợp giữa ngữ nghĩa học tri nhận, ngữ pháp chức năng và loại hình học ngôn ngữ:

• Khung phân tích ngữ nghĩa: Luận án định nghĩa cấu trúc gây khiến - kết quả là cấu trúc biểu đạt một tình huống phức hợp gồm hai sự kiện: sự kiện tác động gây khiến ($E_p$ - precipitating event) xảy ra tại thời điểm $t_1$, và sự kiện kết quả ($E_r$ - resulting event) xảy ra tại thời điểm $t_2$ ($t_1 \le t_2$). Sự xuất hiện của $E_r$ phụ thuộc tất yếu vào $E_p$. Luận án vận dụng mô hình logic phủ định có điều kiện $-Y \rightarrow -X$ ("trong thế giới có khả năng gần nhất, nếu không có sự kiện nguyên nhân thì sự kiện kết quả không xảy ra"), lý thuyết quan hệ hình/nền ($n\grave{e}n_{ep} \rightarrow h\grave{\imath}nh_{er}$) của Talmy để giải thích cơ chế chuyển dịch thực thể được tác động trở thành thực thể hoạt động/biến đổi trạng thái.
• Khung phân tích cú pháp: Luận án khảo sát sự mã hóa bề mặt qua hai tham số: (i) tính trực tiếp của mối quan hệ nhân quả (gây khiến trực tiếp / tiếp xúc vs. gây khiến gián tiếp / hướng dẫn); (ii) mức độ tham gia của các tham thể (tác thể và bị thể mang giá trị $+$ hoặc $-$).
• Phương pháp nghiên cứu thực tế: Luận án là công trình nghiên cứu định tính dựa trên ngữ liệu ngôn ngữ học, kết hợp các phương pháp và thủ pháp chuyên ngành:
  • Phương pháp miêu tả: Phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp câu đơn thông qua phân tích vai nghĩa (semantic roles), phân tích thành phần câu, kết hợp các thủ pháp biến đổi ngữ pháp như cải biến (transformation), tỉnh lược (ellipsis), chêm xen (insertion).
  • Phương pháp so sánh đối chiếu: Áp dụng nguyên tắc đối chiếu hai chiều (tiếng Anh và tiếng Việt luân phiên đóng vai trò ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích) nhằm xác lập các điểm tương đồng và dị biệt về ngữ nghĩa, hình thái và cú pháp.
  • Phương pháp đối chiếu chuyển dịch: Khảo sát các tương đương dịch thuật về mặt cấu trúc (tương đương cấu trúc và không tương đương cấu trúc).
  • Thủ pháp bổ trợ: Phân loại học, thống kê ngữ liệu và mô hình hóa cú pháp - ngữ nghĩa.
• Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu: Ngữ liệu được trích xuất từ các nguồn văn bản xác thực:
  • Các tác phẩm văn học song ngữ Anh - Việt và Việt - Anh đã xuất bản;
  • Các từ điển đơn ngữ tiếng Anh, từ điển đối chiếu Anh - Việt và Việt - Anh xuất bản tại Việt Nam và quốc tế;
  • Sách chuyên khảo, văn bản tiếng Anh và tiếng Việt do người bản ngữ biên soạn;
  • Dữ liệu trích dẫn từ các bài báo khoa học về cấu trúc gây khiến - kết quả đăng tải trên các tạp chí ngôn ngữ học trong nước và quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương 1 hệ thống hóa các khuynh hướng nghiên cứu về cấu trúc gây khiến - kết quả trong ngôn ngữ học thế giới và Việt Ngữ học. Tác giả phân tích ưu điểm và giới hạn của 4 hướng tiếp cận: hướng lôgíc học (Hume, Mill, Shibatani, McCawley), hướng ngữ nghĩa (Talmy, Jackendoff, Goddard, Wierzbicka), hướng chức năng (Halliday, Hoàng Văn Vân) và hướng loại hình học (Song). Tác giả cũng tổng thuật quan điểm của các nhà nghiên cứu Việt Nam (Nguyễn Kim Thản, Nguyễn Thị Quy, Diệp Quang Ban, Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến).

Trên cơ sở đó, luận án xác lập quan điểm lý thuyết riêng: cấu trúc gây khiến - kết quả trong câu đơn tiếng Anh và tiếng Việt được nhận diện và khảo sát ở hai cấp độ: cấp độ từ vựng/hình thái (ý nghĩa gây khiến và kết quả tích hợp trong một vị từ đơn lẻ) và cấp độ cú pháp (kết hợp hai vị từ hoặc cấu trúc vị ngữ mở rộng).

Bảng 1: Tổng hợp các hướng tiếp cận lý thuyết về cấu trúc gây khiến - kết quả theo Chương 1

Hướng tiếp cận	Đại diện tiêu biểu	Trọng tâm lý thuyết / Khái niệm then chốt
Lôgíc học	Hume (1777), Mill (1843), Shibatani (1976), Frawley (1992)	Quan hệ phụ thuộc thời gian ($t_1 \le t_2$), điều kiện nếu/thì ($X \rightarrow Y$) và logic phủ định ($-Y \rightarrow -X$)
Ngữ nghĩa học	Talmy (1988), Jackendoff (1990), Goddard (1997)	Tính động (force dynamics: Agonist/Antagonist), quan hệ Hình/Nền ($nền_{ep} \rightarrow hình_{er}$), hàm tác động (AFF, CS)
Chức năng học	Halliday (1994, 2004), Hoàng Văn Vân (2006)	Hệ thống chuyển tác (transitivity), 6 kiểu quá trình, cặp đối lập khiến tác / phi khiến tác (ergative pairs)
Loại hình học	Jae Jung Song (1996, 2001)	Phân loại 3 mô hình loại hình: AND (phối hợp), PURP (mục đích), COMPACT (tổng hợp: phụ tố, hình vị tự do, zêrô)
Việt ngữ học	Nguyễn Kim Thản (1977), Nguyễn Thị Quy (1995), Diệp Quang Ban (2004)	Cấu trúc $S_1\ V_1\ S_2\ V_2$, câu chứa chủ ngữ nguyên nhân, phân biệt giữa gây khiến - kết quả và cầu khiến (sai khiến)

Chương 2: Khảo sát cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh

Chương 2 đi sâu miêu tả chi tiết các đặc điểm ngữ nghĩa và hình thức ngữ pháp của cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh. Về bình diện ngữ nghĩa, luận án mổ xẻ 4 thành tố: tác thể gây khiến (causer), tác động gây khiến (causing action), kết quả gây khiến (caused result), và mối quan hệ bản chất giữa tác động và kết quả.

Về bình diện ngữ pháp, cấu trúc gây khiến - kết quả tiếng Anh được phân loại thành 3 kiểu hình thái - cú pháp chính:

• Cấu trúc gây khiến - kết quả hình thái học: Phương thức phụ tố hóa (tiền tố, hậu tố như -en, -ize, -ify tạo nên động từ gây khiến từ tính từ hoặc danh từ, ví dụ: widen, liquify).
• Cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính: Sử dụng các động từ gây khiến từ vựng tự thân chứa đựng cả nghĩa hành động và nghĩa kết quả biến đổi trạng thái (ví dụ: kill = làm cho chết, melt, open, break).
• Cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp: Cấu trúc câu phức hợp vị từ bao gồm động từ gây khiến độc lập kết hợp với tân ngữ và một vị từ phụ thuộc/bổ ngữ chỉ kết quả (dạng $V_{cause} + O + V_{effect}/Adj$, ví dụ: make someone cry, force someone to leave). Chương này dành dung lượng phân tích chuyên sâu về ngữ nghĩa và đặc trưng phân bố của trợ động từ gây khiến điển hình make.

Chương 3: Khảo sát cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt

Chương 3 thiết lập các tiêu chí nhận diện cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Việt, phân biệt rạch ròi với cấu trúc cầu khiến (dựa trên bản chất của vị từ điều khiển và tính chất của bổ ngữ đích thể) và phân biệt với cấu trúc chứa gia ngữ chỉ kết quả/tân ngữ chỉ đích thể. Tác giả khảo sát các thành tố nghĩa: tác thể gây khiến, tác động gây khiến và kết quả gây khiến trong ngữ cảnh văn hóa - ngôn ngữ tiếng Việt.

Về phương diện ngữ pháp, tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập không có biến đổi hình thái nên không tồn tại kiểu cấu trúc gây khiến hình thái học. Cấu trúc gây khiến tiếng Việt được phân loại thành:

• Cấu trúc gây khiến - kết quả từ vựng tính: Các tổ hợp động từ kết quả hoặc vị từ đơn mang ý nghĩa gây khiến (ví dụ: giết, bẻ gãy, đánh chết).
• Cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp: Mô hình cú pháp hai vị từ có sự tham gia của các thực từ đang trải qua hiện tượng ngữ pháp hóa (grammaticalization) để trở thành các dấu hiệu chỉ thị gây khiến như làm, bắt, khiến, bảo, sai, ép, buộc (ví dụ: Cơn bão làm sập nhà, Tôi bắt nó học).

Chương 4: Phân tích đối chiếu - chuyển dịch cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 4 tổng hợp các kết quả miêu tả từ Chương 2 và Chương 3 để tiến hành đối chiếu toàn diện:

• Tương đồng: Đều phản ánh cấu trúc nhận thức nhân quả phổ niệm gồm hai sự kiện ($E_p$ và $E_r$); đều sở hữu cấu trúc từ vựng tính và cấu trúc cú pháp; đều có cơ chế ngữ pháp hóa một số động từ hành động thành động từ gây khiến chuyên biệt.
• Khác biệt: Tiếng Anh có cấu trúc hình thái học (nhờ hệ thống phụ tố phong phú) trong khi tiếng Việt hoàn toàn vắng mặt; tiếng Việt sử dụng phương thức ghép nối vị từ nối tiếp (serial verb constructions) linh hoạt hơn để biểu đạt hành động - kết quả (đánh chết, bắn gãy); tiếng Anh phân định chặt chẽ hơn về mặt hình thái ngữ pháp giữa dạng nguyên thể có to, nguyên thể không to, phân từ quá khứ (bare infinitive, to-infinitive, past participle).
• Chuyển dịch: Phân tích hai chiều Anh - Việt và Việt - Anh qua hai nhóm giải pháp: tương đương cấu trúc (chuyển đổi 1-1 giữa các cấu trúc cú pháp tương ứng) và không tương đương cấu trúc (buộc phải chuyển đổi giữa từ vựng sang cú pháp, hoặc từ hình thái sang tổ hợp từ ghép vị từ). Chương 4 khép lại bằng các kiến nghị sư phạm ứng dụng trong giảng dạy ngoại ngữ và thực hành biên dịch.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập các đóng góp khoa học mới trên hai bình diện:

1. Đóng góp về mặt lý luận:

• Là công trình đầu tiên tại Việt Nam tiến hành phân tích đối chiếu chuyên sâu và có hệ thống về cấu trúc gây khiến - kết quả giữa tiếng Anh và tiếng Việt trên cả hai bình diện cấu trúc cú pháp và cấu trúc ngữ nghĩa.
• Góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa tính phổ niệm ngôn ngữ (universal) và đặc trưng loại hình học (typological): chỉ ra cách thức mà một ngôn ngữ tổng hợp tính (tiếng Anh) và một ngôn ngữ phân tích tính/đơn lập (tiếng Việt) mã hóa cùng một phạm trù ngữ nghĩa nhân quả theo các phương thức ngữ pháp khác nhau.
• Đóng góp vào việc bổ sung, hoàn thiện khung lý thuyết mô tả vị từ và cấu trúc cú pháp tiếng Việt trong sự đối sánh với các ngôn ngữ thế giới.

2. Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học hệ thống giúp người học và giảng viên tiếng Anh/tiếng Việt nhận diện bản chất cấu trúc gây khiến - kết quả, khắc phục các lỗi chuyển di tiêu cực (ngôn ngữ mẹ đẻ can thiệp) khi học tập và sử dụng ngoại ngữ.
• Cung cấp mô hình và giải pháp chuyển dịch ngữ pháp - ngữ nghĩa cụ thể cho người làm công tác biên - phiên dịch Anh - Việt và Việt - Anh, tránh các lỗi diễn đạt gượng gạo hoặc sai lệch cấu trúc ngữ nghĩa khi xử lý cấu trúc gây khiến.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu trong khuôn khổ câu đơn, tập trung vào các động từ và cấu trúc thể hiện tiêu biểu nhất (như make, have, get, làm, bắt, buộc), chưa thể bao quát toàn bộ các biến thể câu phức hoặc tất cả các vị từ chuyển tác ngoại biên trong hai ngôn ngữ.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cấu trúc gây khiến - kết quả trong câu phức và các cấu trúc đa mệnh đề; khảo sát sâu hơn về tiến trình ngữ pháp hóa của các động từ gây khiến tiếng Việt trong lịch đại; mở rộng đối chiếu cấu trúc gây khiến tiếng Việt với các ngôn ngữ khác trong khu vực Đông Nam Á.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành có giá trị cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu: Tham khảo phương pháp phân tích vai nghĩa, kỹ thuật đối chiếu hai chiều và cách ứng dụng lý thuyết ngữ nghĩa tri nhận (tính động, hình/nền) vào phân tích ngữ pháp.
• Giảng viên và người nghiên cứu phương pháp giảng dạy tiếng Anh (ELT) và tiếng Việt như một ngoại ngữ (VFL): Sử dụng các kết quả phân tích tương đồng/dị biệt ở Chương 4 để thiết kế bài giảng về cấu trúc bổ ngữ kết quả, động từ chỉ sự sai khiến/gây khiến.
• Biên dịch viên và chuyên gia ngôn ngữ: Ứng dụng các quy tắc chuyển dịch tương đương và không tương đương cấu trúc để nâng cao chất lượng dịch thuật văn bản học thuật và văn học Anh - Việt, Việt - Anh.

Câu hỏi thường gặp

1. Sự khác biệt căn bản giữa cấu trúc gây khiến - kết quả và cấu trúc cầu khiến (sai khiến) trong tiếng Việt được luận án phân biệt như thế nào?
Luận án căn cứ vào đặc trưng ngữ nghĩa của vị từ và bị thể: cấu trúc cầu khiến bắt buộc sử dụng vị từ nói năng biểu thị sự sai bảo/ra lệnh, tác thể và đích thể bắt buộc là thực thể có tri giác/năng lực hành vi tiếp nhận mệnh lệnh; trong khi cấu trúc gây khiến - kết quả không sử dụng động từ nói năng, bị thể chịu tác động có thể là con người hoặc sự vật, hiện tượng vô tri vô giác (ví dụ: Cơn lốc làm sập nhà là cấu trúc gây khiến, không phải cầu khiến).

2. Ba mô hình phân loại loại hình cấu trúc gây khiến theo Jae Jung Song (1996) được điểm luận gồm những gì?
Jae Jung Song phân chia cấu trúc gây khiến trên 613 ngôn ngữ thành 3 loại: (i) Loại AND (kết hợp hai mệnh đề nối nhau bằng liên từ hoặc phụ tố phối hợp); (ii) Loại PURP (mệnh đề nguyên nhân kết hợp mệnh đề chỉ mục đích); (iii) Loại COMPACT (cấu trúc rút gọn đơn mệnh đề gồm phụ tố tiền/hậu/trung/chu tố, hình vị tự do hoặc phái sinh zêrô).

3. Tiêu chí phân biệt gây khiến trực tiếp (direct causation) và gây khiến gián tiếp (indirect causation) trong luận án là gì?
Phân biệt dựa trên hai tiêu chí: (i) Tính gián cách thời gian: gây khiến trực tiếp có sự kiện nguyên nhân và kết quả tiếp giáp tức thì về thời gian không có sự kiện xen vào; gây khiến gián tiếp có khoảng cách thời gian lớn hơn hoặc có sự kiện chuyển tiếp xen giữa. (ii) Hình thức cú pháp bề mặt: nếu chỉ có một phương thức biểu đạt duy nhất thì mang tính trực tiếp (Fred moved the vase), nếu có nhiều phương thức biểu đạt phong phú hơn thì mang tính gián tiếp (Fred made the vase move).

4. Vì sao tiếng Anh có cấu trúc gây khiến hình thái học còn tiếng Việt thì không?
Tiếng Anh thuộc loại hình ngôn ngữ biến tố/tổng hợp tính, sở hữu hệ thống phụ tố phái sinh phong phú (như tiền tố en-, hậu tố -en, -ize, -ify) cho phép phái sinh động từ gây khiến trực tiếp từ danh từ/tính từ (shorten, widen, legalize). Tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập - phân tích tính, từ không biến đổi hình thái, do đó ý nghĩa gây khiến - kết quả được biểu hiện thuần túy qua phương thức từ vựng hoặc ghép nối cú pháp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Thu Hương là công trình nghiên cứu hệ thống về cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh và tiếng Việt dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa ngữ nghĩa học tri nhận, ngữ pháp chức năng và loại hình học ngôn ngữ. Công trình đã mô tả toàn diện các đặc điểm ngữ pháp - ngữ nghĩa của cấu trúc gây khiến trong hai ngôn ngữ, chỉ rõ những điểm tương đồng phổ niệm và dị biệt loại hình giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Các phát hiện đối chiếu và mô hình chuyển dịch được đề xuất trong luận án mang lại giá trị học thuật vững chắc cho nghiên cứu lý thuyết ngôn ngữ cũng như ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngoại ngữ và dịch thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tình hình nghiên cứu cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh Cho đến nay đã có rất nhiều nhà ngôn ngữ học nghiên cứu về cấu trúc gây khiến - kết quả trong các ngôn ngữ nói chung và trong tiếng Anh nói riêng, đáng chú ý là: William Frawley (1992), Talmy (1988), Lewis (1973), Jae Jung Song (1991, 2001, 2005), Anna Wierzbicka (1987, 1988, 1996, 2006), Cliff Goddard (1997, 1998, 2005), Jasper Holmes (1999). Trong công trình “ Linguistic Typology Morphology and Syntax” Jae Jung Song đã đưa ra việc phân loại loại hình học của cấu trúc gây khiến - kết quả dựa trên đặc điểm hình thái học. Trong số 3 loại gây khiến - kết quả theo sự phân loại loại hình học thì loại gây khiến - kết quả hình thái học trong nhiều năm đã nhận được sự chú ý của hầu hết các nhà nghiên cứu.

Gần đây Song (1996) đã chứng minh rằng sự nhấn mạnh thái quá về loại gây khiến - kết quả hình thái học đã góp phần vào việc chưa quan tâm đúng mức đến các loại gây khiến - kết quả khác, đặc biệt là loại cấu trúc gây khiến - kết quả cú pháp trong các ngôn ngữ trên thế giới. Dựa trên cơ sở dữ liệu của 613 ngôn ngữ ông đã đưa ra một cách phân loại hình học khác trong đó có 3 loại cấu trúc gây khiến - kết quả khác nhau là: loại COMPACT, loại AND và loại PURP (cụ thể hơn, xem mục 1. Mặc dù nghiên cứu của ông chưa có sức thuyết phục lớn nhưng công trình của ông cũng đã có đóng góp rất lớn cho việc nghiên cứu cấu trúc gây khiến - kết quả. Anna Wierzbicka, trong công trình “The Semantics of Grammar” cũng đã dành gần 20 trang để viết về cấu trúc gây khiến - kết quả trong tiếng Anh 8 (LUAN.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 và so sánh cấu trúc này trong tiếng Anh với những ngôn ngữ khác như tiếng Nhật, tiếng Hindi, tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Nga.

William Frawly (1992) trong công trình “Linguistic Semantics” (Ngữ nghĩa học) lại đi sâu về cấu trúc ngữ nghĩa quan hệ của cấu trúc gây khiến - kết quả. Ông đưa ra cách nhìn lôgíc về cấu trúc gây khiến - kết quả giữa hai sự kiện; hai đặc tính của gây khiến - kết quả - sự trực tiếp của nguyên nhân và mức độ tham gia của các thành phần - có ảnh hưởng đến cấu trúc bề mặt của cấu trúc gây khiến - kết quả; các thành phần trong một sự kiện gây khiến - kết quả, mối quan hệ giữa các thành phần và sự giải mã của mối quan hệ này. Trong công trình “Semantic Analysis. A Practical Introduction” (Phân tích ngữ nghĩa.

Dẫn luận thực hành) Goddard bàn về vai trò của từ because (bởi vì) trong việc giải thích cấu trúc gây khiến - kết quả. Ông còn đưa ra cách giải thích cho cấu trúc gây khiến - kết quả với những động từ make (làm), have (bảo), break (vỡ/ làm vỡ), clean (lau) và kill (giết chết). Trong công trình “Longman English Grammar” (Ngữ pháp tiếng Anh Longman), Alexander đề cập đến vai trò có ý nghĩa nhấn mạnh khi dùng cấu trúc gây khiến - kết quả với mục đích muốn ai đó làm việc gì cho chúng ta. Cấu trúc gây khiến - kết quả còn được nhắc đến ở một số công trình nghiên cứu khác như “Guide to Patterns and Usage in English” (Hướng dẫn các mẫu thức và cách sử dụng trong tiếng Anh) của A.

Hornby; “A New Approach to English Grammar on Semantic Principles” (Một cách tiếp cận ngữ pháp tiếng Anh mới trên các nguyên tắc ngữ nghĩa học) của Dixon.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 Trong nghiên cứu của mình Dixon đã gọi động từ gây khiến - kết quả là “making verb” (động từ khiến tác) và phân chia chúng thành nhiều loại khác nhau tuỳ theo cách kết hợp của chúng với các yếu tố khác. Jasper Holmes (“The Syntax and Semantics of Causative Verbs”, 1999) khi nói về cú pháp và ngữ nghĩa của động từ gây khiến - kết quả, ngoài việc giải thích một động từ gây khiến - kết quả bằng cấu trúc chủ đề - vị ngữ, ông đã mô hình hoá cách giải thích này để thể hiện rõ ý nghĩa của động từ gây khiến - kết quả. Ví dụ: KILL: CAUSE (x, BECOME (y, DEAD )) Event Becoming Making Being y ee er er er result result x Killing Dying Dead sense KILL Hình 1. Cấu trúc ngữ nghĩa - từ vựng của killing, nghĩa của kill.

(Holmes, 1999) Để hiểu đầy đủ hơn quan niệm của các nhà nghiên cứu về cấu trúc gây khiến - kết quả trong các ngôn ngữ nói chung và trong tiếng Anh nói riêng, dưới đây chúng tôi sẽ trình bày bốn hướng tiếp cận khác nhau của các tác giả: (i) cách tiếp cận theo hướng lôgíc học, (ii) cách tiếp cận theo hướng ngữ 10 (LUAN.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 nghĩa, (iii) cách tiếp cận theo hướng chức năng, và (iv) cách tiếp cận theo hướng loại hình. Cách tiếp cận theo hướng lôgíc học Cách tiếp cận cấu trúc gây khiến - kết quả theo hướng lôgíc có nguồn gốc từ triết học. Nhiều nhà triết học đã cho rằng dù quan hệ nhân - quả là gì thì nó cũng được hình thành từ tư duy của con người. Trong công trình “Enquiries Concerning the Human Understanding” (Những nghiên cứu liên quan đến sự hiểu biết của con người), Hume (1902 [1777]) đã khẳng định rằng nguyên nhân và kết quả chỉ là những sự kiện mà chúng ta thấy là “luôn luôn gắn kết với nhau”.

Trong công trình có nhan đề “System of Logic” (Hệ thống của lôgíc) Mill (1960 [1843]) (chương 4) cố gắng giải thích quan hệ nhân - quả (causation) tính theo “những chuỗi các sự kiện xảy ra đều đặn”. Ông lập luận rằng để nói là A gây ra B thì chỉ nói là B xảy ra ngay sau A và tất cả những gì tương tự như A luôn luôn được theo sau bởi những gì tương tự như B. Từ quan điểm ngữ nghĩa học, những cố gắng để định nghĩa quan hệ nhân - quả theo ‘những chuỗi các sự kiện xảy ra’ đều đi đến những vấn đề phức tạp. Trước tiên, trong một số trường hợp B luôn luôn theo sau A mà không do A gây ra; ví dụ như cái chết luôn theo sau sự ra đời nhưng thật vô lý khi nói rằng sự ra đời gây ra cái chết.

Thứ hai, một sự kiện nguyên nhân có thể xảy ra cùng lúc với sự kiện kết quả; ví dụ một cái bút chì có thể chuyển động vì tay người cầm bút đang chuyển động. Thứ ba, sự miêu tả của cả Hume và Mill đều hướng đến việc giải thích “những luật nhân - quả” hơn là những cách dùng hằng ngày của từ “because”, và khó biết được là họ có thể áp dụng thế nào với những câu như: “Anh ấy đi vì bị cô ấy xúc phạm.” hay “Tôi cưới cô ấy vì tôi yêu cô ấy.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 Một hướng khác để định nghĩa quan hệ nhân - quả là cấu trúc tương tác, ví dụ như cấu trúc ngữ pháp trong câu: Nếu X không xảy ra thì Y đã không xảy ra. Nhà ngôn ngữ học Masayoshi Shibatani (1976) đã mô tả tình huống nhân - quả như một mối quan hệ giữa hai sự kiên, một sự kiện xảy ra vào thời điểm T1 và một sự kiện xảy ra và thời điểm T2 sau T1, và việc xảy ra của sự kiện thứ hai “phụ thuộc hoàn toàn” vào việc xảy ra vào thời điểm thứ nhất. Sự phụ thuộc của hai sự kiện này phải đến mức nó cho phép người nói cảm nhận được tác động mà sự kiện thứ hai sẽ không xảy ra tại một thời điểm cụ thể nếu sự kiện thứ nhất không xảy ra.

Shibatani đề nghị là ý niệm của “BECAUSE” có thể được phân tích theo cấu trúc tương tác và phủ định như: “nếu sự kiện X không xảy ra thì sự kiện Y cũng không xảy ra”. Mối quan hệ giữa hai sự kiện X và Y được hiểu theo cách lập luận “Sự kiện Y xảy ra vì sự kiện X đã xảy ra”. Shibatani cho rằng mối quan hệ giữa hai sự kiện này cũng tương tự như khi chúng được đặt trong cấu trúc tương tác và phủ định “Nếu không có X thì cũng không có Y”. Cách tiếp cận theo hướng ngữ nghĩa Nhà ngôn ngữ học Leonard Talmy (1988) đã đưa ra một cách phân tích khác về mối quan hệ nhân quả.

Ông đưa ra một lược đồ cho “hệ thống ước lượng cơ bản” mà ông gọi là “tính động” (force dynamics). Giả thuyết này được coi như là “một sự khái quát quan niệm ngôn ngữ học truyền thống về quan hệ nhân quả”. Hệ thống này được dựa trên những ý tưởng về một sự đối lập giữa hai thực thể biểu lộ một lực nội tại. Một trong những thực thể này là trung tâm - nội lực/bị thể (the Agonist).

Đối lập với bị thể là yếu tố lực thứ hai - kháng lực/ tác thể (the Antagonist). Vấn đề nổi bật trong bất cứ một chuỗi lực nào là liệu bị thể sẽ bộc lộ hướng lực của nó hay sẽ bị lấn át bởi một kháng lực mạnh hơn.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 Từ quan điểm ký hiệu học, một sơ đồ không bao giờ đứng một mình; nó luôn phụ thuộc vào một hệ thống những lời chú thích. Talmy miêu tả các chuỗi động lực bằng những biểu đồ, những yếu tố cơ bản có thể được trình bày qua 4 nội dung với những ký hiệu được quy ước như sau: (i). những thể lực; trong đó thể hiện nội lực, thể hiện kháng lực; (ii).

hướng nội lực; trong đó > thể hiện hướng về phía hành động,  thể hiện hướng về phía tĩnh; (iii). sự cân bằng của các lực; trong đó + thể hiện thực thể mạnh hơn,  thể hiện thực thể yếu hơn; và (iv). kết quả của sự tương tác lực; trong đó > thể hiện sự hoạt động,  thể hiện sự không hoạt động. Những dạng tính động cơ bản nhất không bao gồm sự thay đổi theo thời gian có thể được trình bày trong những ví dụ được thể hiện qua các sơ đồ dưới đây: (1.1) +  The ball kept rolling because of the wind blowing on it.2) The shed kept standing despite the gale wind blowing against it.

 + (Nhà kho vẫn đứng im mặc dù một cơn gió mạnh đang thổi.3) >+ The ball kept rolling despite the stiff grass. > (Quả bóng vẫn lăn mặc dù cỏ cứng.4) > + The log kept lying on the incline because of the ridge there.  (Khúc gỗ vẫn nằm dưới dốc vì cái gờ ở đó.