CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CHÁY RỪNG 1.1 Các vấn đề liên quan đến rừng và cháy rừng 1.1 Đặc điểm chung của rừng Rừng là quần xã sinh vật trong đó cây rừng là thành phần chủ yếu. Rừng là tài nguyên vô cùng quan trọng trong cuộc sống con người, đặc biệt là đối với nước ta. Tuy nhiên diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp, khả năng tự phục hồi vô cùng chậm so với tốc độ mất rừng, mà một trong những nguyên nhân chủ yếu là tình trạng cháy rừng.
Theo thống kê của Cục kiểm lâm, trong những năm gần đây, trung bình mỗi năm Việt Nam mất đi hàng chục ngàn hecta rừng, trong đó mất do cháy rừng khoảng 16. Theosố liệu thống kê chưa đầy đủ về cháy rừng và thiệt hại do cháy rừng gây ra trong vòng 40 năm (1963 - 2002) của Cục Kiểm lâm; tổng số vụ cháy rừng là trên 47.000 vụ, diện tích thiệt hại trên 633.000 ha rừng (chủ yếu là rừng non), trong đó có 262.325 ha rừng trồng và 376.160 ha rừng tự nhiên [1]. Thiệt hại ước tính mất hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, đó là chưa kể đến những ảnh hưởng xấu về môi trường sống, cùng những thiệt hại do làm tăng lũ lụt ở vùng hạ lưu mà chúng ta chưa định lượng được và làm giảm tính đa dạng sinh học, phá vỡ cảnh quan; tác động xấu đến an ninh quốc phòng.2 Các điều kiện tự nhiên ảnh hưởng đến cháy rừng Cháy rừng chỉ xảy ra khi có sự kết hợp đồng thời của 3 yếu tố: - Ô xy: Chất duy trì sự cháy, sẵn có trong không khí (Chiếm khoảng 21% bầu không khí tự nhiên). Dưới tán rừng tỷ lệ này có thể thấp hơn một chút do quá trính phân giải một số hợp chất hữu cơ làm cho lượng CO2 tăng lên.
- Vật liệu cháy (VLC): Chất bị cháy, có sẵn trong rừng. VLC là tất cả những chất có khả năng bén lửa và bốc cháy trong điều kiện có đủ nguồn nhiệt và ô xy. - Nguồn nhiệt: Là yếu tố duy nhất không sẵn có trong rừng. Nhiệt độ cần để đốt cháy VLC ở thời điểm ban đầu gọi là điểm bén lửa.
Các VLC trong rừng thường có điểm bén lửa trong khoảng từ 220 – 2500C. Hầu hết nguồn nhiệt gây cháy rừng được xuất phát từ các hoạt động của con người. Nếu đã có đủ 3 điều kiện gây cháy là Ô xy, VLC và nguồn nhiệt, thì đám cháy có xuất hiện hay không lại phụ thuộc vào yếu tố độ ẩm của VLC. Thông qua nghiên cứu, đã rút ra được kết luận nguồn VLC có độ ẩm ≤ 25% thì khả năng bắt lửa là dễ dàng.
Vậy điều kiện cần và đủ cho đám cháy rừng xảy ra là phải đảm bảo đủ 3 yếu tố: Ô xy, VLC có độ ẩm ≤ 25% và nguồn nhiệt đủ lớn. Yếu tố thứ nhất luôn có sẵn trong không khí.Đối với yếu tố thứ 2, VLC thông thường mà ta thường thấy là củi, rơm, lá cây,… Khi độ ẩm của vật liệu đủ thấp, nó có khả năng bắt lửa và bùng cháy. Như vậy, chỉ cần hội đủ 2 yếu tố đầu là ta đã có thể cảnh báo về nguy cơ xảy ra cháy rừng, chỉ cần có yếu tố thứ 3 nữa thì việc cháy rừng sẽ xảy ra. Nhưng nhấn mạnh lại là chúng ta TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 đang nghiên cứu hệ thống cảnh báo nguy cơ cháy rừng, đồng thời điều kiện 1 luôn đúng, dẫn đến ta chỉ cần quan tâm tới điều kiện 2.1 Thời tiết và các nhân tố khí tượng Thời tiết và các nhân tố khí tượng là một tác nhân cho sự phát sinh và phát triển của một đám cháy rừng.
Yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới cháy rừng và dự báo cháy rừng như sau: Nhiệt độ: là yếu tố gây ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình cháy rừng, làm khô, nỏ VLC, làm độ ẩm không khí giảm và mặt đất nóng lên. Vai trò của nhiệt độ ảnh hưởng tới các mặt sau: o Nhiệt độ rút ngắn quá trình khô của VLC; o Làm nóng và khô nhanh mặt đất kéo theo lớp không khí sát mặt đất nóng lên bằng các phương thức truyền nhiệt khác nhau. Như vậy nhiệt độ bao gồm hai thành phần là nhiệt độ không khí và nhiệt độ mặt đất. Trong một ngày nhiệt độ đạt cực đại vào lúc 12 – 13 giờ, từ 13 – 17 giờ là thời gian khô nhất trong ngày, vì vậy trong thời gian này thường xảy ra cháy rừng.
Độ ẩm: Là sự chênh lệch giữa nhiệt độ lúc 13 giờ và nhiệt độ điểm sương (nhiệt độ ở thời điểm không khí bão hòa hơi nước, gây ngưng kết hơi nước trong không khí). Khi không khí có độ ẩm thấp kết hợp với nhiệt độ cao thì VLC càng khô, đây là điều kiện thuận lợi cho quá trình cháy. Độ ẩm có ảnh hưởng hoặc tích cực hoặc tiêu cực đến quá trình cháy rừng. Độ ẩm càng cao thì độ ẩm VLC càng cao, càng khó gây cháy và ngược lại.
Độ ẩm thể hiện ở 3 loại sau: o Độ ẩm không khí: Nhìn chung độ ẩm không khí ở các vùng rừng núi cao hơn bên ngoài do sự thoát hơi nước của sinh vật trong quá trình hoạt động sinh lý và do đất rừng bốc hơi nước, mặt khác do giới hạn bởi tán rừng nên khó thoát ra ngoài. o Độ ẩm VLC: Ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bén lửa o Độ ẩm đất: Độ ẩm này được tạo thành bởi lượng nước mưa đọng lại trên mặt đất rừng, lượng nước thực tại trong tầng đất và lượng nước ngầm. Gió: Là nhân tố ảnh hưởng rất nhiều đến cháy rừng, gió thúc đẩy làm khô VLC; làm bùng phát đám cháy và làm nhanh tốc độ lan tràn đám cháy lên rất nhiều lần. Mưa: làm tăng độ ẩm của VLC.
Nếu mưa ít thì VLC sẽ khô, nhiệt độ tăng cao, nguy cơ cháy rừng tăng lên.2 Điều kiện địa hình Địa hình ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến cháy rừng và liên quan trực tiếp đến sự phát triển của đám cháy; có tác động ngăn chặn các hệ thống gió, hình thành các khu vực tiểu khí hậu khác nhau tạo ra các khu vực thường xuyên có mưa hoặc khu vực khô hạn. Độ cao địa hình thường khô hạn kéo dài, nắng nhiều và dao động nhiệt độ lớn hơn rất nhiều so với thấp; ở sườn dốc do khác hướng phơi nên năng lượng nhận được là khác nhau, sườn dốc còn tạo điều kiện thuận lợi cho các dòng đối lưu phát triển TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 mạnh so với các vùng khác. Ngoài ra các loại gió có sự điều chỉnh của địa hình đối với hệ thống gió chính có thể làm tăng tốc độ. Các điều kiện địa hình tạo ra có ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện bốc hơi nước của VLC hoặc chi phối quy mô, tốc độ lan tràn các đám cháy rừng.3 Kiểu rừng và loại thực bì Kiểu rừng và loại thực bì có liên quan trực tiếp đến nguồn VLC, tính chất và khối lượng của VLC do đặc điểm của kiểu rừng và loại thực bì quyết định, từ đó dẫn đến tính dễ bắt lửa và quy mô đám cháy.
Ở các loại rừng Thông, Tràm, Bạch đàn, rừng Khộp thuần loài sản phẩm rơi rụng là những cành lá, hoa quả, vỏ và thân cây, những loại này thường có nhựa hoặc tinh dầu nên rất dễ bắt lửa và cháy đượm. Những khu rừng tre, nứa thuần loài hoặc chiếm ưu thế, cành nhánh khô nhiều và hiện tượng chết hàng loạt, vì vậy VLC là rất lớn. Một số loại rừng rụng lá theo mùa cũng là nguồn vật liệu tiềm ẩn gây ra nhũng vụ cháy lớn.3 Nguyên nhân cháy rừng 1.1 Nguyên nhân khách quan: Các nhân tố khí tượng quyết định đến khả năng xảy ra cháy rừng đối với từng vùng rừng khác nhau. Nhân tố ảnh hưởng rõ nhất đến cháy rừng là nhiệt độ và lượng mưa.
Đặc điểm thời tiết không mưa hoặc ít mưa, hanh khô kéo dài dẫn đến độ ẩm của VLC giảm, dễ bắt lửa. Nhiệt độ tăng làm cho khối lượng VLC tăng thông qua việc làm khô các vật liệu thân thảo, cành khô, lá rụng. Bên cạnh đó,địa hình phức tạp, việc chữa cháy rất khó khăn, trang bị chữa cháy của các hạt kiểm lâm còn quá nghèo nàn, khi đám cháy xảy ra, người ít, phương tiện thiếu, thông tin chậm. Trên thế giới xảy ra hiện tượng cháy rừng do sấm, sét.
Ở Việt Nam hiện chưa có thông tin nào về hiện tượng trên. Đạn, thuốc súng còn sót lại trong chiến tranh ở các khu rừng ở Tây Nguyên và Miền Trung khi gặp điều kiện thuận lợi cũng có thể nổ gây cháy rừng.2 Nguyên nhân chủ quan: Ngoài những nguyên chân khách quan thì cũng cần kể đến những nguyên nhân chủ quan. Các nguyên nhân chủ quan thường thấy đó là: - Đốt dọn vườn, rẫy vào mùa khô. - Xử lý VLC hoặc đốt trước không đúng quy định.
- Đốt đồng cỏ để chăn thả gia súc. - Đốt rừng do mâu thuẫn cá nhân. - Do người đi rừng hoặc du khách vô ý khi sủ dụng lửa trong rừng. - Quy trình phòng cháy chưa phù hợp.
Trước hết chiếm đến 70% các vụ cháy rừng thường xảy ra là do đốt nương, làm rẫy, đốt kèo ăn ong hoặc do người dân đi rừng bất cẩn vứt tàn thuốc lá, đốt than, đốt rác hoặc gây cháy trong lúc khai thác rừng … Đốt nương, làm rẫy là một tập quán canh tác lâu đời, không dễ thay đổi thậm chí không nên thay đổi, nhưng đốt nương TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 13 không tính toán, vô trách nhiệm với rừng mới sinh cháy. Nếu biết lựa hướng gió, tính toán diện tích đốt theo địa hình, tạo lằn gianh cản lửa thì đám cháy sẽ không lan rộng. Ăn ong (đốt bùi nhùi tạo khói xua ong đi để lấy mật) và du lịch trong rừng nếu cẩn thận với lửa, giữ gìn rừng thì cũng không thể xảy ra cháy. Vậy cháy rừng trước hết là do ý thức bảo vệ rừng thấp, rừng chưa được coi là nguồn sống, là tài sản của mình.
Nguyên nhân khác là ý thức về phòng cháy, chữa cháy của chính quyền nhiều địa phương còn chưa cao, bản thân cán bộ địa phương cũng chưa gương mẫu trong phòng chống cháy rừng. Khi để xảy ra cháy, xử lý chưa nghiêm, chưa kịp thời. Hàng năm, hàng nghìn tỷ đồng đã được chi cho việc bảo vệ rừng, khôi phục rừng nhưng số tiền đó trở thành lãng phí, nếu không ngăn chặn được nạn khai thác gỗ lậu và cháy rừng. Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn tính bình quân mỗi ngày trên đất nước ta có từ 2 đến 3 vụ cháy rừng, dự đoán ấy còn quá thấp [1].