Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ CẢI TIẾN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO HƯỚNG TÍCH CỰC HOÁ NGƯỜI HỌC 1. Lịch sử của vấn đề nghiên cứu 1. Tư tưởng “dạy học tích cực” trong lịch sử giáo dục trên thế giới PPDH tích cực là hệ thống PPDH nhằm phát huy cao độ tính tích cực hoạt động của SV trong quá trình học tập. Vấn đề này đã đư ợc nhiều tác giả nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau.
Trong lịch sử phát triển của giáo dục và nhà trường, tư tưởng về dạy học tích cực đã được các nhà giáo dục bàn đến từ lâu. Từ thời cổ đại, các nhà sư phạm tiền bối đã từng nói đến tầm quan trọng to lớn của việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh (HS) và nói nhiều đến các biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức. Socrat (469 – 339 TCN) nhà triết học, người thầy vĩ đại của Hy Lạp cổ đại đã từng dạy các học trò của mình bằng cách luôn đặt ra các câu hỏi gợi mở nhằm giúp người học dần dần phát hiện ra chân lý. Phương châm sống của ông là: “.sự tự nhận thức, nhận thức chính mình…” Về phương pháp dạy và học, Khổng Tử (551 – 479 TCN) cũng có những quan điểm hết sức biện chứng.
Theo Ông: trước hết dạy những điều mà mọi người có thể hiểu được, đó là những luân thường đạo lý rồi sau đó mới nói những điều cao xa. Thường thì những điều cao xa, khó hiểu thì phải tự mình học mà lĩnh hội chứ không phải giảng rõ ra nhiều lời. Còn những người đã không thể biết thì càng nói lắm lại càng làm cho người ta mờ tối đi. Không nói mà dạy được là muốn học trò tự suy nghĩ lấy hơn là đợi thầy giảng mà không hiểu.
Dạy điều gì cũng để cho học trò phải cố sức suy nghĩ tìm tòi lấy, khi nào đã g ần hiểu nhưng chưa thông suốt được lý lẽ, hoặc chưa diễn giải được rõ ràng thì mới chỉ bảo cho. Người đi học không có gắng suy nghĩ kỹ các vấn đề đã học thì dù có dạy cũng không ích gì. Hơn nữa đi học thì 6 phải cố gắng liên tục, nếu không việc học sẽ không có kết quả. Không tức giận vì không nói rõ ra được thì không bày vẽ cho.
Vật có bốn góc bảo cho biết một góc mà không suy ra ba góc kia thì không dạy nữa… Nhà văn Pháp Michel Montaigne (1533 – 1592) đề ra PP giáo dục “học qua hành”. Ý tưởng dạy học thông qua hoạt động của HS được ông nêu ra từ thế kỉ XVI trong tác phẩm Les Essais. Theo ông, người thầy cần rèn luyện cho trò trí xét đoán. Muốn đạt mục tiêu này, cách thức tốt nhất, kiến hiệu nhất không phải là thầy giảng dạy một cách giáo điều, thao thao bất tuyệt.
Trái lại, thầy cần buộc học trò hoạt động, vận dụng khả năng xét đoán của mình và rèn luyện khả năng ấy trong quá trình hoạt động. Komensky (1592 - 1670) khi đề cập đến Phương pháp tích cực hóa vai trò của người học, Komensky chú ý phát triển mạnh mẽ năng lực nhận thức của học sinh, làm bùng lên ngọn lửa khát khao tri thức, nhiệt tình say mê học tập. Theo ông để làm được điều đó, phải kết hợp cái hứng thú với điều ích lợi, khuyến khích tính tò mò của trẻ. “Tôi luôn luôn làm phát triển tính độc lập trong quan sát, trong ngôn ngữ,trong thực hành, trong vận dụng ở những học sinh của tôi”, ông đã vi ết như vậy.
Komensky cho rằng người thầy cần luôn luôn khêu gợi cho học sinh chú ý đến bài và mỗi khi đặt câu hỏi là phải có sự tham gia của cả lớp. Những học sinh trả lời đúng phải được khen ngợi để khích lệ.Rousseau (1712- 778), thiên tài lý luận của Pháp thời kỳ khai sáng, kịch liệt phê phán nhà trường đương thời lạm dụng lời nói, ông coi trọng sự phát triển tự nhiên, tự do, coi trọng tự giáo dục của trẻ, phản đối việc chèn ép cá tính của trẻ. Ông cho rằng muốn giáo dục con người tốt phải bằng hoạt động tiếp cận đối tượng với hoạt động, với thực tế. Ông nhận xét, cách giảng dạy ba hoa sẽ tạo nên những con người ba hoa, đừng cho trẻ em khoa học mà phải để nó tự tìm tòi ra khoa học.
Ông viết: “Vấn đề không phải là dạy các môn khoa học, mà là đem lại cho người học hứng thú để yêu khoa học và đem lại phương pháp để học những môn đó, khi hứng thú này phát triển hơn lên. Chắc chắn đó là một nguyên lý cơ b ản của bất kỳ nền giáo dục tốt nào” [Émile hay là về giáo dục (2008), NXB. 7 Trong thế kỷ XX, các nhà giáo dục Đông, Tây đều tìm đ ến con đường phát huy tính tích cực học tập, chủ động, sáng tạo của người học cụ thể như: Kharlamôp, nhà giáo dục Xô Viết, trong cuốn Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào đã viết trong phần lời nói đầu: “ Một trong những vấn đề căn bản mà nhà trường Xô Viết hiện đang lo lắng và giải quyết là việc phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của HS trong quá trình dạy học”. Trong cuốn “Dạy học nêu vấn đề” của tác giả I.Ia Lecne nhà giáo dục Xô Viết đã nói: “Mục đích của tập sách mỏng này là làm sáng tỏ bản chất của PPDH gọi là dạy học nêu vấn đề, vạch rõ cơ s ở của PP đó, tác dụng của nó và phạm vi áp dụng nó”.
Điểm qua một số nghiên cứu trên đây cho thấy việc nghiên cứu PPDH tích cực trên thế giới đã được thực hiện từ rất lâu và PPDH tích cực có trò to lớn đối với sự nghiệp giáo dục và sự phát triển xã hội. Các công trình nghiên cứu về PPDH tích cực ở Việt Nam Ở nước ta, ngay từ những năm 60 của thế kỷ 20, dạy học tích cực đã bắt đầu được đề cập một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Trong các trường sư phạm đã xuất hiện tư tưởng “PP giáo dục tích cực”, khẩu hiệu “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo”. Năm 1979, tập thể cán bộ Trung Tâm Thực nghiệm Giáo dục phổ thông Giảng Võ – Hà Nội (Trung tâm công nghệ giáo dục) đã tiến hành nghiên cứu thực nghiệm đề tài cấp Nhà nước với tên gọi “Mô hình nhà trường mới theo khả năng phát triển tối ưu của trẻ em Việt Nam hiện đại”.
Đề tài do GS.TSKH Hồ Ngọc Đại, giám đốc trung tâm làm chủ nhiệm đề tài. Nhân vật trung tâm của mô hình nhà trường này là trẻ em. Toàn bộ hoạt động giáo dục là xuất phát từ trẻ em. Bằng hoạt động của mình, theo quy trình công nghệ, mỗi trẻ em tự làm ra sản phẩm giáo dục tức là tự sinh thành ra mình với sự giúp đỡ của thầy giáo.
Công trình nghiên cứu khoa học đã được Hội đồng khoa học nghiệm thu và đánh giá kết quả tốt. Như vậy, bằng quá trình tổ chức dạy học theo quan điểm lấy người học làm trung tâm, dã được thực hiện trong nhà trường thực nghiệm. Nghị quyết IV của Ban chấp hành TW khoá VII đã ch ỉ rõ: “Đổi mới phương pháp giảng dạy ở tất cả các 8 cấp học, bậc học, áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy, sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”. Cố Thủ Tướng Phạm Văn Đồng trong bài: “Một phương pháp cực kỳ quý báu” đăng trên báo nhân dân ngày 18/11/1994 viết “PP dạy học mà các đồng chí nêu ra, nói gọn lại là lấy người học làm trung tâm.
Người ta phải đặt ra những câu hỏi, đưa ra câu chuyện có tính hấp dẫn, khêu gợi, đòi h ỏi người nghe, người đọc, dẫu là người suy nghĩ kém cỏi cũng phải chịu khó suy nghĩ, tìm tòi… PPDH tích cực này có khả năng phát triển được những năng lực đang ngủ yên ở mỗi con người…” Giáo sư Trần Hồng Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ GD &ĐT, trong bài: “Cách mạng về PP sẽ đem lại bộ mặt mới, sức sống mới cho giáo dục ở thời đại mới” đăng trên tạp chí nghiên cứu GD số 1/1995 viết: “Muốn đào tạo được con người khi bước vào đời là con người tự chủ, năng động và sáng tạo thì phương pháp giáo dục cũng phải hướng vào việc khơi dậy, rèn luyện và phát triển khả năng nghĩ và làm một cách tự chủ, năng động và sáng tạo. Người học tích cực học bằng hành động của mình. Người học tự tìm hiểu, phân tích, xử lý tình huống và giải quyết vấn đề, khám phá ra cái chưa biết. Nhiệm vụ của người thầy là chuẩn bị cho học sinh thật nhiều tình huống chứ không phải là nhồi nhét thật nhiều kiến thức vào đầu óc học sinh”.
Tác giả Nguyễn Kỳ trong bài “Biến quá trình dạy học thành quá trình tự học” đã đưa ra những cơ sở lý luận về PPDH tích cực. Tác giả cũng chỉ rõ quá trình tự học là quá trình tự nghiên cứu, tự thể hiện, tự kiểm tra, tự điều chỉnh dưới sự hướng dẫn, tổ chức, trọng tài của thầy. Trong bài: “PP giáo dục tích cực ” đăng trên tạp chí NCGD số 7/1993, Nguyễn Kỳ chỉ rõ: Trẻ em là chủ thể học tích cực bằng hành động của chính mình. Lớp học là cộng đồng các chủ thể.
Thầy giáo tự nguyện bỏ vai trò chủ thể, trở thành người thiết kế, tổ chức, trọng tài, cố vấn. Với cuốn sách “Thiết kế bài học theo phương pháp tích cực”, tác giả Nguyễn Kỳ đã thực nghiệm thành công và có hiệu quả PP này ở trường tiểu học Lê Văn Tám (HN). Trong cuốn sách này tác giả chỉ ra mối quan hệ giữa thầy và trò trong nhà trư ờng. Đó là mối quan hệ thầy – lớp – trò.
9 PGS-TS Nguyễn Ngọc Bảo với cuốn sách: “Phát triển tính tích cực, tính tự lực của học sinh trong quá trình dạy học” đã đưa ra quan niệm học là hoạt động tích cực, tự lực và là trung tâm của quá trình dạy học và đã nêu lên các PP nhằm tích cực hoá hoạt động của HS. Phân tích công trình liên hệ: Th.s Nguyễn Phương Hà (2011), Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Hóa theo hướng tích cực hóa người học tại Trường cao đẳng kỹ thuật Lý Tự Trọng, luận văn thạc sĩ. Theo tác giả, chất lượng dạy học ảnh hưởng bởi nhiều thành tố trong đó và quan trọng là phương pháp dạy học. tác giả nêu ra các phương pháp dạy học tích cực, những đặc trưng và điều kiện áp dụng.