phần mở đầu và kết luận, nội dung đề tài đƣợc chia làm 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận, thực tiễn văn hóa tổ chức trƣờng PTTH Chƣơng 2: Thực trạng văn hóa tổ chức trƣờng PTTH Thanh Bình, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dƣơng. Chƣơng 3: Quan điểm, giải pháp nhằm hoàn thiện văn hóa tổ chức trƣờng PTTH Thanh Bình, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dƣơng trong giai đoạn hiện nay. 7 z Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VĂN HÓA TỔ CHỨC VÀ VIỆC ÁP DỤNG NÓ TRONG TRƢỜNG PTTH NƢỚC TA HIỆN NAY Theo quan điểm cảu Phƣơng Đông văn hoá là cái đẹp theo nghĩa rộng, là sự thống nhất của ba giá trị cơ bản: Chân - Thiện - Mỹ. Hình thức đẹp đẽ biểu hiện trƣớc hết trong lễ, nhạc, cách lãnh đạo, quản lý, … đặc biệt trong ngôn ngữ, cách ứng xử nhân văn.
Nó biểu hiện thành một hệ thống các chuẩn mực, giá trị ứng xử đƣợc mọi ngƣời chấp nhận và xem là đẹp đẽ. Văn hoá là dòng chảy của các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, các truyền thống, nghi lễ của một cộng đồng. Giáo dục là một chức năng cơ bản của văn hoá, gắn liền với lịch sử loài ngƣời. Đối với nhân loại, giáo dục là phƣơng thức bảo tồn và bảo vệ kho tàng tri thức văn hoá xã hội.
Nhân dân Việt Nam vốn có truyền thống hiếu học và một nền giáo dục lâu đời, trải qua các thời kỳ lịch sử, cộng đồng ngƣời Việt đã tiếp thu và chọn lọc, hình thành nên đạo đức, tƣ tƣởng văn hoá Việt Nam. Nền tảng văn hoá ấy đã tạo nên bản sắc về nhân cách con ngƣời Việt Nam. Cũng nhƣ sự tồn tại của giáo dục, văn hoá xuất hiện từ khi có loài ngƣời, có xã hội. Văn hoá tồn tại khách quan và tác động vào con ngƣời sống trong nó.
Nếu môi trƣờng tự nhiên là cái nôi đầu tiên nuôi sống con ngƣời, để loài ngƣời hình thành và sinh tồn thì văn hoá là cái nôi thứ hai giúp con ngƣời trở thành “ngƣời” theo đúng nghĩa, hoàn thiện con ngƣời, hƣớng con ngƣời khát vọng vƣơn tới chân - thiện - mỹ. Xác định đƣợc vị trí vai trò của việc hoàn thiện văn hóa tổ chức Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phát động phong trào thi đua: “Xây dựng trƣờng học thân thiện học sinh tích cực”. Nội dung của phong trào này gắn liền với văn 8 z hóa trƣờng học, hoàn thiện văn hóa trƣờng học là yếu tố đảm bảo và nâng cao chất lƣợng giáo dục đào tạo. Khái niệm: Văn hóa tổ chức.Theo Michel Amiel, Pracis Bonnet, Jonseph Jacobs - 1993: “Văn hóa tổ chức là toàn bộ các giá trị, niềm tin, truyền thống và thói quen có khả năng quy định hành vi của mỗi thành viên trong tổ chức, mang lại cho tổ chức một bản sắc riêng, ngày càng phong phú thêm và có thể thay đổi theo thời gian” [24] “Văn hoá tổ chức là một tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử của một tổ chức tạo nên sự khác biệt của các thành viên của tổ chức này với các thành viên tổ chức khác”.
Theo Greert Hofstede, Cultures & Organisations, 1991. [25] Văn hoá tổ chức liên quan đến toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của một tổ chức. Nó biểu hiện trƣớc hết trong tầm nhìn, sứ mạng, mục tiêu, triết lý, các giá trị, phong cách lãnh đạo, quản lý, …bầu không khí tâm lý. Thể hiện thành một hệ thống các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, quy tắc ứng xử đƣợc xem là tốt đẹp và đƣợc mỗi ngƣời trong tổ chức chấp nhận.
Văn hóa tổ chức của một nhà trường. Theo nhà nghiên cứu giáo dục Lê Thị Loan - Học viện Quản lý giáo dục Việt Nam: “Văn hóa tổ chức của một nhà trƣờng là hệ thống niềm tin, giá trị chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trƣờng, đƣợc các thành viên trong nhà trƣờng thừa nhận, làm theo và đƣợc thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sƣ phạm”.3] Văn hóa trong trường học. Theo quan điểm của GS: Phạm Minh Hạc: “Văn hóa trong trƣờng học là một bộ phận cấu thành của hệ thống giáo dục 9 z quốc dân và mang bản sắc chung của nền văn hóa dân tộc. Cụ thể hơn văn hóa trƣờng học là hệ thống các chuẩn mực, giá trị giúp các cán bộ quản lý nhà trƣờng, các thầy giáo, cô giáo, các bậc phụ huynh và các em học sinh có cách thức suy nghĩ, tình cảm và hành động tốt đẹp” [19] Trong một tổ chức nói chung cũng nhƣ một Nhà trƣờng, văn hoá luôn tồn tại trong mọi hoạt động tổ chức đó.
Vấn đề là con ngƣời có ý thức đƣợc sự tồn tại của nó để quản lý và sử dụng sức mạnh của nó hay không. Bản thân văn hoá rất đa dạng và phức tạp. Do đó, khi có những tiếp cận nghiên cứu khác nhau sẽ dẫn đến có nhiều quan niệm về văn hoá khác nhau. Vì thế, việc hoàn thiện VHTC trong các cơ quan hành chính sự nghiệp nói chung, các trƣờng PTTH nói riêng đặc biệt trong loại hình trƣờng PTTH ngoài công lập có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Những hình thái và cấp độ biểu hiện: Nghiên cứu về văn hoá tổ chức, các nhà nghiên cứu trên thế giới và nƣớc ta hiện nay thƣờng theo mô hình cấu trúc hệ thống văn hoá của Edgar H Shein trong cuốn sách “Văn hoá tổ chức và sự lãnh đạo” của ông, đã đƣợc tái bản nhiều làn ở Mỹ từ những năm 2000 đến nay. Mô hình VHTC của Shein chia ra một hệ thống VHTC gồm 3 tầng lớp xếp chồng lên nhau, có hình ảnh nhƣ một tảng băng chìm, đƣợc quan sát từ trên xuống dƣới: (1) Các cấu trúc hữu hình, (2) Các giá trị tuyên bố, (3) Các ngầm định nền tảng. Phần nổi có thể nhìn thấy: Đó là những thực thể hữu hình nhƣ: Cơ sở vật chất trƣờng lớp, bàn ghế, các nội quy, thiết bị dạy học và sinh hoạt chung. Những thực thể vô hình nhƣ: Các triết lý, nguyên tắc, phƣơng pháp giải quyết các vấn đề phát sinh và cách thức tiến hành các hoạt động giáo dục, các thủ tục, chƣơng trình công tác các chuẩn mực hành vi; Nghi thức tập thể, cách tổ chức các nghi lễ, cách tổ chức thăm viếng, liên hoan trong tập thể giáo viên và học sinh.
Cách sử dụng ngôn ngữ: Khẩu hiệu hành động, ngôn ngữ 10 z xƣng hô giao tiếp giữa thầy và thầy, thầy và trò, trò và trò, các biểu tƣợng, truyền thống,. Các giá trị được thể hiện: Giá trị đƣợc coi nhƣ là thƣớc đo đúng và sai, xác định những gì nên làm và không nên làm trong cách hành xử chung và riêng của con ngƣời trong một tổ chức. Có nhà trƣờng đề cao giá trị nhân văn, tình yêu thƣơng giữa những con ngƣời trong tập thể. Có nhà trƣờng đề cao tính cộng đồng trách nhiệm và sự sáng tạo trong công việc.
Có nhà trƣờng đề cao các giá trị nhƣ sự trung thực, tính thực chất hoặc khả năng đổi mới thƣờng xuyên để nâng cao chất lƣợng các hoạt động dạy học, giáo dục; Có nhà trƣờng đề cao chất lƣợng dạy và học, tính năng động, tự giác của ngƣời dạy và ngƣời học, … Giá trị trong nhà trƣờng đƣợc chia thành 2 loại. Loại thứ nhất là các giá trị mà nhà trƣờng đã hình thành và vun đắp trong cả quá trình xây dựng và trƣởng thành (Giá trị nền tảng). Loại thứ 2 là những giá trị mới mà cán bộ quản lý hoặc tập thể giáo viên, học sinh mong muốn nhà trƣờng mình có và tạo lập từng bƣớc nhằm đem đến sự phát triển mới phù hợp với yêu cầu của xã hội (Giá trị hƣớng tới). Các ngầm định nền tảng: Bao gồm niềm tin, niềm tự hào, những suy nghĩ và trạng thái xúc cảm tình cảm đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi cá nhân và tạo thành nét chung trong tập thể nhà trƣờng.
Những ngầm định khó thấy này đƣợc coi là những quy ƣớc có tính chất bất thành văn, có tính đƣơng nhiên và tạo nên một mạch ngầm tinh thần kết lối các thành viên trong nhà trƣờng và làm nền tảng cho các giá trị và suy nghĩ, hành động của họ. Ví dụ Cứ nhắc đến trƣờng PTTH chuyên Nguyễn Trãi, giáo viên, học sinh, phụ huynh ai ai cũng tin tƣởng rằng đây là ngôi trƣờng mà từ đội ngũ từ giáo viên đến học sinh đều đƣợc tuyển chọn kĩ lƣỡng chất lƣợng cao, đào tạo 11 z ra những thế hệ tài năng cho tỉnh nhà, cho đất nƣớc vì thế khi học trong trƣờng, học sinh luôn có ý thức vƣợt lên chính mình, nỗ lực không ngừng, không gian lận và sau này khi ra trƣờng, các thế hệ học sinh đó đều cố gắng làm tốt mọi việc để xứng đáng là học sinh của trƣờng chuyên lớp chọn. Phong cách ứng xử hàng ngày:Đó là cách thể hiện của mỗi thành viên nhà trƣờng trong ứng xử hàng ngày. Tùy theo hệ giá trị đƣợc thừa nhận và những ngầm định nền tảng của mỗi tổ chức nhà trƣờng mà có những loại phong cách ứng xử đƣợc lựa chọn phù hợp.
Chẳng hạn, mỗi tập thể giáo viên có một phong cách ứng xử khác nhau: Niềm nở, thân mật hay giữ khoảng cách, nghiêm túc; xuề xòa vui nhộn hay công thức trang trọng; nơi nhiệt tình, quan tâm nhƣng có nơi lạnh nhạt, bàng quan,. Phong cách làm việc: Mỗi tổ chức nhà trƣờng, dù có ý thức hay vô thức, đều hình thành nên một phong cách làm việc riêng. Cùng là giáo viên với công việc dạy học nhƣng có tập thể giáo viên làm việc vì tinh thần trách nhiệm, lại có tập thể làm việc vì những mục tiêu, lợi ích trƣớc mắt; có nơi cán bộ giáo viên tận dụng mọi thời gian để làm việc say mê, sáng tạo, lại có nới làm việc kiểu công chức hành chính “Sáng cắp ô đi, tối xách về”; có đội ngũ giáo viên làm việc với tinh thần đồng đội cao, hợp tác và chia sẻ, bên cạch những tập thể làm việc trong sự ganh đua, cá nhân, “đèn nhà ai nhà ấy rạng”. Phương pháp ra quyết định:Việc ra quyết định cho mỗi chủ trƣơng, phƣơng hƣớng, kế hoạch, chính sách phát triển của nhà trƣờng - một đặc trƣng của quản lý nhà trƣờng - cũng thể hiện rất rõ tính chất và mức độ văn hóa của một tổ chức sƣ phạm.