CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE CO BAN VE QUAN LY CHI NGAN SÁCH NHA NUOC TAI KHO BAC NHA NUOC 1. Khái quát về ngân sách nhà nước và chỉ thường xuyên ngân sách Nhà nước 1. Khái quát về ngân sách nhà nước Sự hình thành và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của cộng đồng và Nhà nước của từng cộng đồng. Nói cách khác, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN.
Ở Việt Nam, qua các giai đoạn lịch sử phát triển hàng ngàn năm của dân tộc, NSNN Việt Nam cũng hình thành và là nhân tố không thể thiếu của các chế độ xã hội trước đây. Từ ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam và thành lập Nước đến nay. Đảng và Nhà nước ta luôn đặc biệt quan tâm đến NSNN, coi đó là nguồn lực vô cùng quan trọng thực hiện thắng lợi cách mạng giải phóng dân tộc trước đây đồng thời bảo vệ Đảng, bảo vệ chế độ và phát triển đất nước trong giai đoạn hiện nay và mai sau, vì vậy Luật Ngân sách Nhà nước của Việt Nam đã được Quốc hội Việt Nam thông qua ngày 16/12/2002. Tại Việt Nam, trong điểm 14 Điều 4 Luật Ngân sách Nhà nước SỐ: 83/2015/QH13 ban hành ngày 25/6/2015 thay thế Luật Ngân sách Nhà nước số 01/2002/QHII có định nghĩa: ”Ngán sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chỉ của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước ” [1 1].
NSNN có tính niên hạn với niên độ hay năm tài khoá thường là một năm. Ở nước ta hiện nay, năm ngân sách bắt đầu từ ngày 01 tháng 01 và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 năm dương lịch. NSNN được quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhiệm. Trong đó, Quốc hội là cơ quan cao nhất có quyền quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán NSNN [1 1].
NSNN có hai nội dung co ban 1a thu NSNN va chi NSNN. Thu NSNN bao gồm những khoản tiền nhà nước huy động vào NSNN dé đáp ứng các nhu cầu chỉ tiêu và nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Phần lớn các khoản thu NSNN đều mang tính bắt buộc. Theo pháp luật hiện hành của nước ta, thu NSNN bao gồm: toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí; Toàn bộ các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện; Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân ở ngoài nước cho Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phương; Các khoản thu khác theo quy định của Pháp luật.
Trong đó, nguồn thu từ thuế, phí và lệ phí (thu thường xuyên) chiếm tỷ trọng chủ yếu [11]. Chi NSNN bao gồm chỉ đầu tư phát triển, chi dự trữ quốc gia, chi thường xuyên, chỉ trả nợ lãi, chi viện trợ, các khoản chỉ khác theo quy định của Pháp luật. Về pháp lý, chi NSNN là những khoản chi tiêu do Chính phủ thực hiện để đạt được các mục tiêu công ích nhằm đạt được mục tiêu mà Nhà nước đề ra trong hiện tại hoặc tương lai [ I I]. Chi thường xuyên là nhóm chi NSNN đặc biệt quan trọng, gồm rất nhiều khoản chỉ và bao quát nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội.
Nội dung, vai trò của chỉ thường xuyên ngân sách nhà nước 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của chỉ thường xuyên ngân sách nhà nước Chi thường xuyên NSNN là nhiệm vụ chi của NSNN nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh. Về thực chất, chỉ thường xuyên NSNN là quá trình phân phối lại nguồn vốn từ quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm duy trì hoạt động bình thường của bộ máy nhà nước gắn với việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ mà Nhà nước đảm nhiệm. Chỉ thường xuyên NSNN có một số đặc điểm cơ bản như sau: Một là, đại bộ phận các khoản chi thường xuyên từ NSNN đều mang tính ổn định và có tính chu kỳ trong một khoảng thời gian hàng tháng, hàng quý, hàng năm.
Hai là, các khoản chỉ thường xuyên phần lớn mục đích tiêu dùng. Hầu hết các khoản chỉ thường xuyên nhằm trang trải cho các nhu cầu về quản lý hành chính, hoạt động sự nghiệp, về an ninh quốc phòng, trật tự an toàn xã hội và các hoạt động xã hội khác do Nhà nước tổ chức. Các hoạt động này hầu như không trực tiếp tạo ra của cải vật chất. Tuy nhiên, những khoản chỉ thường xuyên có tác dụng quan trọng 6 đối với phát triển kinh tế vì nó tạo ra một môi trường kinh tế ôn định, nâng cao chất lượng lao động thông qua các khoản chi cho giáo dục - đào tạo.
Ba là, phạm vi và mức độ chỉ thường xuyên NSNN gắn liền với cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước và việc thực hiện các chính sách kinh tế, chính trị, xã hội của Nhà nước trong từng thời kỳ. Bởi lẽ, phần lớn các khoản chỉ thường xuyên nhằm duy trì bảo đảm hoạt động bình thường, hiệu quả của bộ máy quản lý nhà nước. Hơn nữa, những quan điểm, chủ trương, chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước cũng ảnh hưởng trực tiếp đến việc định hướng, phạm vi và mức độ chi thường xuyên NSNN. Thứ tư, chỉ thường xuyên là công cụ ổn định chính trị, xã hội, quốc phòng, an ninh.
Thông qua chi thường xuyên, Nhà nước thực hiện các chính sách xã hội, đảm bảo én định, an toàn xã hội và an ninh, quốc phòng. Nội dung chỉ thường xuyên ngân sách nhà nước Nội dung chi thường xuyên NSNN được phân biệt theo lĩnh vực chị, đối tượng chỉ và tính chất chỉ tiêu. Cụ thể như sau: Theo lĩnh vực chỉ, chỉ thường xuyên NSNN được phân cấp: -_ Sự nghiệp giáo dục - đảo tạo và dạy nghề; Sự nghiệp khoa học và công nghệ; - Quéc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội; - Sự nghiệp y tế, dân số và gia đình; -_ Sự nghiệp văn hóa thông tin; - Sự nghiệp phát thanh truyền hình; - Su nghiệp thé duc thé thao; - Su nghiép bao vệ môi trường; -_ Các hoạt động kinh tế; Hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước; tô chức chính trị và các tổ chức cính trị - xã hội; hỗ trợ hoạt động cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tô chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp theo quy định của pháp luật; - Chi bao dam x4 hội, bao gom cả chi thực hiện các chính sách xã hội theo quy định của pháp luật; - _ Các khoản chi thường xuyên khác theo quy định của pháp luật. Theo đối tượng chỉ trả, chỉ thường xuyên NSNN bao gồm các nội dung chủ yếu sau: - Các khoản chi cho con người thuộc khu vực hành chính - sự nghiệp như: tiền lương, tiền công, phụ cấp, phúc lợi tập thé, y tẾ, vệ sinh, học bổng cho học sinh và sinh viên.
- Các khoản chỉ về hàng hoá, dịch vụ tại các cơ quan nhà nước như: văn phòng phẩm, sách, báo, dịch vụ viễn thông và thông tin, điện, nước, công tác phí, chi phi hdi nghi. - Cac khoan chi hé tro va bé sung nhằm thực hiện các chính sách xã hội hay thực hiện điều chỉnh vĩ mô của Nhà nước. - Các khoản chỉ trả lãi tiền vay trong và ngoài nước. - Chi khác: là các khoản chi ngoài các khoản chỉ nêu trên chẳng hạn như: chỉ hoàn thuế giá trị gia tăng, chỉ xử lý tài sản được xác lập sở hữu Nhà nước và các khoản khác [7].
Điều kiện cấp phát, thanh toán các khoản chỉ thường xuyên ngân sách nhà nước Khác với nhiều loại chỉ tiêu khác, chi thường xuyên từ NSNN phải tuân thủ những quy định pháp luật rất chặt chẽ. Cụ thể như sau: Một là, các khoản chi đã có trong dự toán NSNN được giao, trừ các trường hợp sau: - Trong trường hợp vào đầu năm ngân sách, dự toán ngân sách và phương án phân bổ ngân sách chưa được Quốc hội, HĐND quyết định, cơ quan Tài chính và cơ quan KBNN các cấp theo chức năng thực hiện tạm cấp ngân sách cho các nhiệm vụ chỉ không thể trì hoãn được cho đến khi dự toán ngân sách được cấp có thâm quyền quyết định: chi lương và các khoản có tính chất tiền lương: chỉ nghiệp vụ phí và công vụ phí; chỉ bổ sung cân đối cho ngân sách cấp dưới; một số khoản chi cần thiết khác để bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước trừ các khoản mua sắm trang thiết bị, sửa chữa; chi cho dự án chuyên tiếp thuộc các chương trình quốc gia, dự án quan trọng quốc gia; các dự án đầu tư chuyên tiếp quan trọng, cấp bách khác để khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa, dịch bệnh. - Chỉ từ nguồn tăng thu so dự toán được giao và từ nguồn dự phòng ngân sách theo quyết định của cấp có thẩm quyền. - Chỉ ứng trước dự toán NSNN năm sau theo quyết định của cấp có thầm quyền.
Hai là, bảo đảm đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan nhà nước có thâm quyền quy định. Ba là, đã được thủ trưởng đơn vị sử dụng NSNN hoặc người được ủy quyền quyết định chỉ. Bốn là, có đủ hồ sơ, chứng từ thanh toán theo quy định [1]. Kiểm soát chỉ thường xuyên ngân sách Nhà nước tại Kho bạc Nhà nước 1.
Khái niệm và đặc điểm của kiểm soát chỉ thường xuyên ngân sách nhà nước tại Kho bạc Nhà nước - Khái niêm chi thường xuyên : Là nhiệm vụ chỉ của NSNN nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, tô chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh [1 1].