CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Lý luận cơ bản về ngân sách nhà nước 1. Khái niệm về ngân sách nhà nước Theo Điều 4, Luật NSNN (2015): Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Năm ngân sách, chu trình NSNN và hệ thống tài chính – ngân sách ở Việt Nam - Năm ngân sách chỉ khoảng thời gian mà trong đó dự toán thu, chi NSNN đã được phê chuẩn và có hiệu lực thực hiện.
Thông thường trên thế giới năm NSNN có thời gian là 12 tháng nhưng khác nhau về thời điểm bắt đầu và kết thúc. Ở Việt Nam, năm NSNN gồm có 12 tháng bắt đầu tư ngày 01/01 đến 31/12 (tính theo năm dương lịch). - Chu trình ngân sách là quá trình tính từ khi bắt đầu hình thành nên dự toán NSNN của một năm nào đó cho đến khi kết thúc. Chu trình ngân sách gồm có 03 giai đoạn: Giai đoạn 1: Hình thành kế hoạch thu, chi NSNN; giai đoạn 2: Chấp hành NSNN; giai đoạn 3: Quyết toán NSNN.
Nhìn chung, NSNN có nhiều nội dung tuy nhiên có 02 nội dung quan trọng nhất là thu NSNN và chi NSNN. Trong đó, chi ngân sách nhà nước và công tác quản lý chi NSNN có vai trò rất quan trọng và tác động rất lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, kiềm chế lạm phát…của một địa phương nói chung hay một huyện nói riêng. - Hệ thống tài chính trong nền kinh tế thị trường: Gồm Tài chính nhà nước, tài chính các tổ chức kinh tế, các định chế tài chính, tài chính kinh tế cá thể hộ gia đình và tài chính các tổ chức xã hội. 5 van HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TÀI TÀI CÁC TÀI TÀI CHÍNH CHÍNH ĐỊNH KINH CHÍNH NHÀ CÁC TỔ CHẾ KINH CÁC TỔ NƯỚC CHỨC TÀI TẾ CÁ CHỨC KINH CHÍNH THỂ… XÃ HỘI TẾ (Nguồn: Tác giả tổng hợp) Hình 1.
Hệ thống tài chính trong nền kinh tế thị trường. - Hệ thống NSNN Việt Nam: Gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương; ngân sách địa phương có ba cấp là ngân sách cấp tỉnh, ngân sách cấp huyện và ngân sách cấp xã. NSNN CHXHCN VIỆT NAM NSTW NSĐP NS CẤP TỈNH NS CẤP HUYỆN NS CẤP XÃ (Nguồn: Theo Luật NSNN năm 2015) Hình 1. Hệ thống ngân sách nhà nước Việt Nam.
Lý luận về quản lý chi ngân sách nhà nước cấp huyện 1. Chi ngân sách nhà nước và tổ chức bộ máy quản lý chi NSNN cấp huyện 1. Chi NSNN và đặc điểm của chi NSNN cấp huyện a. Khái niệm chi NSNN Theo Luật NSNN 2015, chi ngân sách nhà nước cấp huyện là toàn bộ các khoản chi của chính quyền nhà nước cấp huyện được thực hiện trong một thời kỳ để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình.
Chi NSNN cấp huyện là hệ thống những quan hệ phân phối lại các khoản thu nhập phát sinh trong quá trình sử dụng có kế hoạch quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm thực hiện nhiệm vụ quản lý, điều hành phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước của huyện. Chi NSNN cấp huyện là sự kết hợp hài hoà giữa quá trình phân phối quỹ NSNN để hình thành các quỹ tài chính của các cơ quan, đơn vị và quá trình quản lý, sử dụng chi tiêu các quỹ này đúng mục đích, kế hoạch mà huyện đã đề ra. Đặc điểm chi NSNN Bản chất của Nhà nước cấp huyện và các chức năng, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, xã hội của Nhà nước trong từng thời kỳ quyết định tính chất, nội dung, quy mô của chi NSNN. Hay nói cách khác chi NSNN gắn chặt với quyền lực Nhà nước.
Cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước là chủ thể duy nhất quyết định nội dung, cơ cấu, quy mô và mức độ các khoản chi NSNN. Ở Việt Nam, đó là Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Chính vì vậy các khoản chi NSNN mang tính pháp lý cao. Chi NSNN liên quan đến rất nhiều chủ thể kinh tế, diễn ra liên tục trên diện rộng, toàn quốc gia và chịu sự tác động của rất nhiều yếu tố.
Do đó, quản lý, kiểm soát chi NSNN là công việc có tính khá phức tạp. Bản chất của chi NSNN Bản chất của chi ngân sách cấp huyện là những quan hệ kinh tế diễn ra trong lĩnh vực phân phối dưới hình thức giá trị gắn với việc sử dụng quỹ NSNN một cách có kế hoạch nhằm thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại, thực hiện nhiệm vụ kinh tế chính trị, văn hóa, xã hội của Nhà nước và duy trì sự tồn tại của Nhà nước tại địa phương. Chức năng của chi NSNN Do tính đặc thù của chi NSNN cấp huyện là luôn gắn liền với Nhà nước và việc phát huy vai trò của Nhà nước tại huyện trong quản lý vĩ mô nền kinh tế cũng như phát huy tác dụng xã hội trên các khía cạnh cụ thể nên chi ngân sách nhà nước cấp huyện cũng có ba chức năng gồm: Phân bổ nguồn lực, tái phân phối thu nhập, điều chỉnh và kiểm soát. Vai trò của chi NSNN Vai trò của chi NSNN cấp huyện được xem xét trên hai khía cạnh: Là công cụ đảm bảo duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước và là công cụ của Nhà nước trong quản lý vĩ mô nền kinh tế thị trường tại huyện.
Nội dung chi NSNN Nội dung chi NSNN cấp huyện theo quy định của Luật Ngân sách năm 2015 gồm có chi đầu tư phát triển, chi thường xuyên và chi khác. PHÂN CẤP CHI NSNN CẤP HUYỆN CHI ĐẦU TƯ PHÁT CHI THƯỜNG CHI KHÁC (chi TRIỂN CẤP HUYỆN XUYÊN CẤP trả lãi, chuyển HUYỆN nguồn, cân đối NS, dự trữ) CHI XÂY CHI CÓ KINH GIÁO VĂN DỰNG CƠ TÍNH TẾ DỤC HÓA ANQP… BẢN CHẤT ĐT (Nguồn: Theo Luật NSNN năm 2015) Hình 1. Sơ đồ phân cấp nội dung chi NSNN cấp huyện. * Chi đầu tư phát triển: Là nhiệm vụ chi của NSNN gồm chi đầu tư XDCB và một số nhiệm vụ chi đầu tư khác theo quy định pháp luật.
Chi đầu tư phát triển là quản lý quá trình phân phối và sử dụng một phần vốn tiền tệ từ quỹ ngân sách nhà 8 van nước để đầu tư tái sản xuất tài sản cố định nhằm từng bước tăng cường, hoàn thiện, hiện đại hóa cơ sở vật chất kỹ thuật và năng lực sản xuất phục vụ của nền kinh tế quốc dân đảm bảo hiệu quả sử dụng vốn. * Chi thường xuyên: Là một bộ phận của chi NSNN. Chi thường xuyên là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, các đoàn thể nhà nước… qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các mặt hoạt động như hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa – thông tin, thể dục – thể thao, khoa học công nghệ, tài nguyên môi trường…Hay nói cách khác chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối, sử dụng nguồn vốn từ NSNN để đáp ứng các nhu cầu chi gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của nhà nước về quản lý kinh tế - xã hội, bảo đảm ANQP. * Chi khác: Gồm chi trả lãi vay, chi chuyển nguồn, chi cân đối ngân sách, chi dự trữ.
Tổ chức bộ máy quản lý chi NSNN cấp huyện Cơ quan quản lý tài chính nhà nước cấp huyện là một bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước được thành lập ra để thực hiện chức năng quản lý, điều hành lĩnh vực tài chính – NSNN, trong đó có công tác quản lý chi NSNN cấp huyện. HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP HUYỆN ỦY BAN NHÂN DÂN CẤP HUYỆN PHÒNG TÀI CHÍNH – KẾ HOẠCH KHO BẠC NHÀ NƯỚC CẤP CẤP HUYỆN HUYỆN (Nguồn: Theo Luật NSNN năm 2015) Hình 1. Sơ đồ hệ thống cơ quan quản lý chi NSNN cấp huyện. 9 van HĐND cấp huyện là cơ quan thực hiện chức năng quyết định dự toán, quyết định phân bổ dự toán NSNN cấp huyện, phê chuẩn quyết toán NSNN cấp huyện, quyết định các chủ trương, biện pháp để thực hiện công tác chi NSNN cấp huyện, quyết định điều chỉnh, bổ sung NSNN cấp huyện và giám sát thực hiện NSNN đã được HĐND huyện phê duyệt.
UBND cấp huyện là cơ quan tổ chức quản lý hệ thống NSNN cấp huyện và các hoạt động tài chính khác của huyện như công tác lập dự toán NSNN cấp huyện, phương án phân bổ dự toán NSNN cấp huyện. Phòng Tài chính Kế hoạch cấp huyện là cơ quan tham mưu giúp UBND cấp huyện trong việc tổng hợp dự toán NSNN huyện và phương án phân bổ dự toán thu – chi NSNN cấp huyện. Kho bạc nhà nước huyện là cơ quan kiểm soát các hoạt động chi NSNN theo quy định của Luật NSNN và các văn bản hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền có liên quan. Công tác quản lý chi NSNN 1.
Khái niệm công tác quản lý chi NSNN Công tác quản lý chi NSNN là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền sử dụng các phương pháp và công cụ chuyên ngành để tác động đến quá trình chi NSNN nhằm đảm bảo các khoản chi NSNN được thực hiện theo đúng chế độ chính sách đã được Nhà nước quy định, phục vụ tốt nhất việc thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong từng thời kỳ. Đối tượng tác động của quản lý chi NSNN là quá trình phân bổ và sử dụng các khoản chi của NSNN hàng năm. Quá trình phân bổ các khoản chi NSNN được thực hiện theo quy trình 02 bước: Lập danh mục các nhiệm vụ cần chi NSNN và phân bổ NSNN theo tiến độ thực hiện nhiệm vụ đã được duyệt. Quá trình sử dụng NSNN bao gồm các hoạt động tiêu dùng tiền NSNN trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ được tài trợ bằng NSNN.
Thực chất của công tác quản lý chi NSNN là giám sát quá trình xác định các nhiệm vụ cần chi NSNN, đảm bảo mối quan hệ hợp lý giữa các khoản chi cho các 10 van nhiệm vụ đó và giám sát quá trình sử dụng thực tế NSNN.