Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Chương 2: Lý luận về tổ chức chính quyền đô thị tại các thành phố trực thuộc Trung ƣơng đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc. Chương 3: Thực trạng tổ chức chính quyền đô thị tại các thành phố trực thuộc Trung ƣơng theo yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc. Chương 4: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện tổ chức chính quyền đô thị tại các thành phố trực thuộc Trung ƣơng đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc.
8 z Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nhóm công trình nghiên cứu của các học giả nƣớc ngoài liên quan đến tổ chức chính quyền đô thị 1. Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến chính quyền đô thị, xã hội đô thị hóa và phát triển kinh tế - hội đô thị Tác giả Liên Ngọc Minh trong cuốn Lý luận và thực tiễn quản lý đô thị, Nxb Kinh tế thời đại, Bắc Kinh, 2009, cho rằng, quản lý đô thị nói chung và quản lý xã hội đô thị nói riêng vừa là một vấn đề có lịch sử lâu đời vừa là vấn đề luôn có tính mới trong mọi thời đại. Cuộc cách mạng công nghiệp đã khởi đầu cho tiến trình đô thị hóa mạnh mẽ diễn ra, đồng thời nó cũng đem lại cho xã hội đô thị hàng loạt các vấn đề phát sinh nhƣ: dân số, giao thông, ô nhiễm môi trƣờng, bạo loạn xã hội, phát triển kinh tế, dịch vụ xã hội, phúc lợi xã hội… Những vấn đề phát sinh thuộc quy luật khách quan đặt ra cho mọi đô thị đều phải nghiên cứu để tìm ra phƣơng pháp quản lý cho phù hợp.
Những câu hỏi trong cuốn sách cũng gợi mở: thành thị nhƣ thế nào mới là "thành thị lý tƣởng?" Làm sao để xây dựng và quản lý các vấn đề xã hội mới phát sinh? Theo tác giả lý giải, muốn xã hội đô thị phát triển thì Nhà nƣớc đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và định hƣớng. Tuy nhiên, cơ sở định hƣớng, tiến tới các thiết chế quản lý đô thị thì phải bám sát và xuất phát từ tình hình thực tiễn kinh tế - xã hội, đặc thù của mỗi đô thị và đặc biệt là trƣờng hợp cụ thể của các đô thị lớn. Tài liệu của tác giả Liên Ngọc Minh đã đƣa ra những phân tích và nhận định có liên hệ với đô thị hóa ở Việt Nam. Bên cạnh hệ thống đô thị ở Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực; đô thị hóa tăng nhanh ở các khu vực xung quanh các thành phố lớn, lan tỏa và phân bố đồng đều hơn trên cả nƣớc; là những bất cập cần xem xét xử lý nếu muốn trách sự lãng phí và bất ổn xã hội.
Những bất cập đƣợc đƣa ra, nhƣ: việc sử dụng đất đai chƣa hiệu quả, hạ tầng đô thị chƣa đáp ứng nhu cầu của ngƣời dân, tính cạnh tranh của các đô thị không cao… Những bất cập trên đang 9 z gây ra tác động tiêu cực đến chất lƣợng cuộc sống của ngƣời dân và sản lƣợng kinh tế của khu vực đô thị. Đó là những thách thức mà CQĐT phải đủ năng lực để lãnh đạo và đối phó tình huống mới, hạn chế bất lợi cho quá trình đô thị hóa. Trong cuốn Lý luận và thực tiễn quản lý đô thị, Nxb Văn hiến khoa học xã hội, 2013, của tác giả Tống Nghênh Xƣơng lại thiên về việc tổng kết, kế thừa những kinh nghiệm và tƣ tƣởng quản lý đô thị trong quá trình đô thị hóa. Ý tƣởng của tác giả cho rằng, việc hoàn thiện một mô hình tổ chức CQĐT trong quá trình đô thị hóa thì phải kế thừa một cách linh hoạt kinh nghiệm của các đô thị phát triển các nƣớc công nghiệp phát triển, kết hợp với tình hình thực tiễn Trung Quốc.
Những vấn đề quản lý quy hoạch đô thị, quản lý kinh tế, quản lý dân số, quản lý môi trƣờng, quản lý dịch vụ xã hội, quản lý khu đô thị, quản lý phúc lợi xã hội… luôn đƣợc các nƣớc công nghiệp phát triển thực hành tốt thì cần nghiên cứu áp dụng ngay trong thực tiễn mới đảm bảo có xã hội đô thị phát triển bền vững. Tác phẩm Quá trình hình thành những thành phố trung tâm kinh tế thế giới, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, của tác giả Thái Lai Hưng lƣợc sử khá chi tiết quá trình hình thành phát triển các đô thị lớn trên thế giới - những trung tâm kinh tế thế giới. Từ đó, tác giả rút ra nhận định về quy luật hình thành các đô thị lớn. Tác giả cho rằng, kinh tế vừa là động lực, vừa là mục tiêu cho đô thị phát triển; không một quốc gia phát triển nào mà lại không có một hoặc nhiều đô thị là trung tâm kinh tế thế giới.
Việc quy hoạch các thành phố lớn của Việt Nam, trong đó có nhiệm vụ, mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế của vùng, quốc gia và khu vực hoặc quốc tế trong tƣơng lai. Nội dung đáng có giá trị tham khảo cao liên quan đến quy hoạch và xây dựng CQĐT, đó là, để trở thành thành phố trung tâm cần có ba đặc trƣng: là trung tâm tiền tệ; trung tâm thông tin quốc tế và trung tâm văn hóa quốc tế. Tác giả đã đƣa ra các tiêu ch để phân tích, làm rõ các chức năng đó. Cụ thể về chức năng trung tâm kinh tế, có thể đƣợc xác định bằng bốn tiêu chí: trung tâm tiền tệ quốc tế; trung tâm của ngành chế tạo; hải cảng quốc tế quan trọng; cảng hàng không quốc tế quan trọng.
Theo tác giả, cách mạng khoa học - kỹ thuật là động lực chủ yếu. Cách mạng khoa học - kỹ thuật là cách mạng công nghiệp đã tạo nên những ngành sản 10 z xuất mới, chủ lực; các ngành sản xuất chủ lực mới này đã thúc đẩy toàn bộ nền kinh tế phát triển liên tục với tốc độ cao. Nội dung này phù hợp với quan điểm phát triển các đô thị Việt Nam phải gắn liền với sự nghiệp CNH, HĐH đất nƣớc. Năm 2016, tập tài liệu báo cáo quốc gia với "Hội nghị của Liên hợp quốc về nhà ở và phát triển đô thị bền vững" của tổ chức UN-Habitas (Chƣơng trình định cƣ Con ngƣời của Liên hợp quốc tại Việt Nam) xuất bản tháng 8/2016 có giá trị thông tin khoa học thực tiễn, cung cấp thông tin góp phần cho việc hoạch định, xây dựng chiến lƣợc phát triển khu vực xã hội đô thị Việt Nam hƣớng đến bền vững.
Nội dung tài liệu tổng hợp, khái quát dữ liệu từ thực tế các chủ đề nhƣ: vấn đề nhân khẩu học đô thị, kinh tế đô thị, giảm nghèo và các chính sách xã hội, nhà ở, tiếp cận và dịch vụ đô thị, môi trƣờng và đô thị hóa, quy hoạch và quản lý đô thị, cuối cùng là quản trị và pháp luật về đô thị. Các nội dung đƣợc khái quát cho mục đ ch "đánh giá quá trình đô thị hóa ở Việt Nam trong hơn 20 năm qua, phân tích các vấn đề tồn tại và các thách thức mới để đưa ra định hướng cho quá trình đô thị hóa trong tương lai" (Lời nói đầu của tài liệu. Đặc biệt, tài liệu có nội dung phân tích và nhấn mạnh ba vấn đề then chốt đề xuất trong phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực đô thị, cụ thể: Nhà và đất cho người nghèo; Dịch vụ xã hội và cơ sở hạ tầng thân thiện với môi trường; và Quản lý đô thị và quy hoạch đô thị. Trong quản lý và quy hoạch đô thị, có điểm nhấn nhận định quan trọng: với sự tham gia của cộng đồng sẽ thúc đẩy quá trình đô thị hóa bền vững [25].
Nhóm các tác giả, công trình nghiên cứu về quản trị công khu vực đô thị và phân cấp trong chính quyền đô thị Một cuốn sách rất đáng tham khảo, nghiên cứu vì những lập luận sắc bén; nhiều ví dụ minh họa; những phân tích, liên hệ vừa toàn diện vừa sát thực với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam. Sách do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia phát hành năm 2003 với sự tài trợ của Ngân hàng Phát triển Châu Á. Tác giả của cuốn sách là S.Chiavo-Campo và P.Sundaram do nhóm dịch giả Việt Nam chuyển ngữ từ tiếng Anh, sách tham khảo có tựa đề: Phục vụ và duy trì: Cải thiện hành chính công trong một thế thế giới cạnh tranh. Tập sách dày đến gần 900 trang, tại Lời nói đầu và cảm ơn của cuốn sách có 11 z đoạn giới thiệu cô đọng về giá trị tƣ tƣởng (tƣ tƣởng này có liên hệ với quá trình công nghiệp hoá của Việt Nam hiện nay) của cuốn sách: Việc thực hiện Chƣơng trình tổng thể cải cách hành chính là một quá trình phức tạp và đòi hỏi cao nhƣng lại cực kỳ quan trọng, Nhiều nƣớc, dù nhỏ hay lớn, công nghiệp hóa hoặc đang phát triển, đều trải qua quá trình này để đƣa nền hành chính của mình đáp ứng đƣợc những kỳ vọng của ngƣời dân và doanh nghiệp.
Về vấn đề này, kinh nghiệm các nƣớc trong và ngoài khu vực đều rất hữu ích [6, tr. Cuốn sách vừa có giá trị tổng kết quá trình khảo nghiệm các mô hình quản lý, vừa có những khuyến nghị cho những chi tiết rất hữu ích, cho việc xây dựng các thiết chế quản lý tại khu vực: nông thôn, đô thị; các cơ chế quản lý cần phải thiết lập cho mỗi đô thị lại rất gần gũi với trình độ khoa học quản lý và bối cảnh xã hội Việt Nam. Điểm rút ra từ cuốn sách này gồm các vấn đề: (i) Những nội dung tài liệu, công trình khoa học bàn về cơ cấu tổ chức của chính quyền cấp dưới và CQĐP: Lời tựa của bài có viết một câu nói nổi tiếng của Ali Pasha 1871: "Trách nhiệm trong tổ chức chính quyền phải được quy định rõ ràng và các lĩnh vực hoạt động phải được phân biệt rạch ròi". Từ cuối thế kỷ 19 đã có những nhận định bất hủ về quan điểm xây dựng CQĐP nhƣ vậy, bài học đối với S.Chiavo-Campo và P.Sundaram tạo nên những giá trị hữu ích cho sự nghiệp phát triển của Việt Nam ngày nay.
Nhóm tác giả đƣa ra khái niệm: "Chính quyền địa phương thường được hiểu là những đơn vị của chính quyền trực tiếp cung cấp dịch vụ cho công dân tại cấp trung gian thấp và thấp nhất" [6, tr.