Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Bàn luận kết quả và hàm ý nghiên cứu. 11 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Khái quát về du lịch có trách nhiệm 2. Mối quan tâm và các giai đoạn phát triển trong nghiên cứu về DLTN Khái niệm DLTN ra đời từ những năm 1980, nhưng đến đầu những năm 2000 khái niệm này được đề cập rộng rãi ở Việt Nam.
Hội thảo đầu tiên về chủ đề DLTN được tổ chức ở Cape Town năm 2002, ngay trước khi diễn ra Hội nghị thượng đỉnh về du lịch bền vững tại Johannesburg. Hội thảo này đã đưa ra Tuyên bố Cape Town về DLTN; theo đó DLTN được thực hiện trên ba phương diện: thứ nhất, phát triển du lịch giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng dân cư tại điểm đến du lịch; thứ hai, du lịch giúp tạo cơ hội kinh doanh tốt hơn; thứ ba, chương trình du lịch mang lại nhiều trải nghiệm cho du khách trong chuyến đi. Ở Việt Nam, cách tiếp cận phổ biến vẫn coi DLTN là một phương thức của phát triển du lịch bền vững. Về mặt lý luận, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng DLTN là một định hướng mà các bên tham gia trong lĩnh vực du lịch cần phải nhận thức được, để từ đó có hành vi tương xứng nhằm hướng tới mục đích lâu dài là phát triển bền vững (Nguyễn Văn Lưu, 2012; Trang Lê, 2013; Dương Quế Nhu, 2013; Vũ Quốc Trí, 2015).
Các nghiên cứu mới chỉ đưa ra các yếu tố tác động nhưng chưa làm rõ yếu tố tác động ra sao, mức độ tác động thế nào. Về mặt thực tiễn, các nghiên cứu đã chỉ ra được mô hình các bên liên quan trong DLTN, nêu rõ vai trò và vị trí của các bên liên quan, đề xuất yêu cầu cụ thể cho các bên liên quan trong phát triển DLTN. Tuy vậy, Wheeler (1991) đã chỉ trích quan điểm này khi cho rằng không thể coi DLTN là một giải pháp để hướng tới phát triển bền vững bởi DLTN chỉ đưa ra những đề xuất tầm vi mô trong khi phát triển bền vững cần những giải pháp vĩ mô lâu dài. Goodwin (2011) cũng cho rằng bản chất của DLTN không đơn thuần là giải pháp của phát triển bền vững.
Đó là sự nhận thức và thực hiện hành vi có trách nhiệm của các bên liên quan trong hoạt động du lịch, trong đó trách nhiệm lớn nhất thuộc về các doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực du lịch và khách du lịch để có thể mang lại “những nơi tốt đẹp cho mọi người sinh sống và viếng thăm” (tr, 102). DLTN chỉ ra những tác động tiêu cực của phát triển du lịch đại chúng với mong muốn giảm thiểu tác động đó, đồng thời chỉ ra cách thực hiện hoạt động du lịch nhằm tăng cường những tác động tích cực. Cách tiếp cận của Goodwin (2011) về DLTN được đồng thuận bởi Leslie (2012) và Mihalic (2016). Theo Leslie (2012), DLTN nên được hiểu là một đặc điểm 12 hành vi, ở đây là hành vi chịu trách nhiệm cho những hệ quả của việc sản xuất và tiêu dùng du lịch tạo ra.
Bên cạnh đó, Mihalic (2016) đưa ra mô hình gồm 3 nhân tố - nhận thức (awareness), chương trình nghị sự (agenda), và hành động (action) giải thích rõ quá trình diễn biến từ nhận thức đến hành vi trong DLTN. Bên cạnh cách tiếp cận về DLTN như một phương thức để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, một số nghiên cứu đã đề cập đến nội hàm bên trong, cho thấy DLTN tập trung nhiều vào ý thức và hành vi của các bên liên quan (Đỗ Cẩm Thơ, 2012; Zhang và Lei, 2012; Ayazlar và Ayazlar, 2016). Tác giả Phạm Trương Hoàng (2015) đã đưa ra các giai đoạn triển khai DLTN tại doanh nghiệp, cho rằng từ nhận thức đến hành vi là một quá trình bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau của mỗi cá nhân và tổ chức tham gia. Như vậy, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng DLTN thực chất là quá trình diễn tiến của hành vi, từ nhận thức tới dự định thực hiện, và ra quyết định thực hiện.
Quá trình này chịu sự tác động của các yếu tố nội bộ bên trong và yếu tố bên ngoài doanh nghiệp. Khái niệm du lịch có trách nhiệm Khái niệm DLTN (responsible tourism) được nhìn nhận với nhiều quan điểm khác nhau. Spenceley và cộng sự (2002) đưa ra một cách giải thích dễ hiểu về DLTN. Theo các tác giả, DLTN nghĩa là mang lại những trải nghiệm du lịch tốt hơn cho khách du lịch, những cơ hội kinh doanh tốt hơn cho các doanh nghiệp DLTN cũng như đảm bảo cho cộng đồng dân cư địa phương có cuộc sống tốt hơn thông qua việc gia tăng các lợi ích kinh tế xã hội và nâng cao việc quản lý tài nguyên tự nhiên.
Ngoài ra, Bramwell và các cộng sự (2008) đã chỉ ra một số cách tiếp cận khác nhau trong các nghiên cứu về DLTN. Cách tiếp cận đầu tiên chú trọng vào việc tiêu dùng và sản xuất các sản phẩm dịch vụ du lịch, hay nói cách khác gắn DLTN với hành vi mua và tiêu dùng các sản phẩm du lịch của khách du lịch (Budeanu, 2005; Budeanu, 2007; Kasim, 2007; Caruana và cộng sự, 2014; Stanford, 2014). Cách tiếp cận thứ hai tập trung vào phân tích các bên liên quan và mối liên hệ giữa các bên quá trình thực hiện DLTN, cụ thể là doanh nghiệp, nhân viên trong các doanh nghiệp, khách du lịch, cộng đồng dân cư địa phương, và cơ quan quản lý du lịch. Mối liên hệ giữa các bên là một trong những quan tâm hàng đầu của phát triển du lịch bền vững, cụ thể là giữa lợi ích, nhu cầu, nguồn cung, tiêu dùng và sản xuất.
Driha (2018) đã chỉ ra nhiệm vụ, thách thức, và mối liên kết giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch bền vững. Camilleri (2015) cho rằng du lịch và các sáng kiến trách nhiệm tạo ra những lợi ích chung cho cả doanh nghiệp và các bên liên quan trong du 13 lịch. Cùng với đó, DLTN còn giúp thắt chặt mối quan hệ giữa doanh nghiệp với cộng đồng xã hội và các cơ quan quản lý du lịch, chia sẻ các lợi ích trong việc quản lý nhân lực, phát triển thị trường, tiết kiệm chi phí, và vận hành kinh doanh. Trong khi đó, Byrd (2007) lại nhấn mạnh vào vai trò của khách du lịch và cộng đồng chủ nhà trong phát triển DLTN tại điểm đến, cụ thể là trong phát triển sản phẩm DLTN.
Bởi theo tác giả, mặc dù có nhiều bên liên quan trong quá trình phát triển du lịch nhưng không nhất thiết tất cả các bên đều tham gia với vai trò và vị trí như nhau. Ngoài ra, Godfrey (1998) tìm hiểu về thái độ của các nhà quản lý du lịch đối với việc thực hiện DLTN và kết luận rằng thái độ của cán bộ quản lý sẽ ảnh hưởng đến thái độ của họ đối với việc thực hiện và sự thành công của việc thực hiện DLTN, du lịch bền vững trong thực tế. Tác giả cũng chỉ ra tính cấp thiết của mối liên hệ giữa cơ quan quản lý và cộng đồng dân cư địa phương - quan hệ công tư trong lập kế hoạch phát triển du lịch bền vững. Cách tiếp cận thứ ba xuất phát từ việc lựa chọn phân tích hành vi trách nhiệm và đạo đức của cá nhân hay hành vi trách nhiệm và đạo đức của tổ chức.
Giá trị đạo đức của cá nhân và các tiêu chuẩn xã hội có mối liên hệ tương hỗ lẫn nhau. Theo Fennell và Malloy (2007), những tiêu chuẩn về đạo đức là cơ sở cho ý định về DLTN. Các nhà nghiên cứu về DLTN tập trung vào phân tích thái độ, hành vi, và quá trình ra quyết định của cá nhân khách du lịch, hay còn được gọi là “khách DLTN” (Caruana và cộng sự, 2014; Goodwin và Francis, 2003; Stanford, 2014; Lee và cộng sự, 2017). Những người khác nghiên cứu về hành vi trách nhiệm của doanh nghiệp và đặt trong mối quan hệ với “trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp”.
Raviv và cộng sự (2013) đã thực hiện nghiên cứu phỏng vấn với 24 quản lý cấp cao trong các doanh nghiệp lữ hành quốc tế và tìm ra rằng các doanh nghiệp kinh doanh trách nhiệm hiếm khi bị tác động bởi yếu tố bên ngoài, họ sẽ có xu hướng thực hiện nhiều hơn và đầu tư tiền vào thực hiện; ngược lại các doanh nghiệp hoạt động theo xu hướng cạnh tranh sẽ chịu nhiều tác động từ môi trường kinh doanh bên ngoài và các lợi thế cạnh tranh để tham gia vào thực hiện DLTN, và họ giải thích DLTN như một cơ hội kinh doanh. Ngoài ra, các doanh nghiệp này cũng cho thấy nhiều rào cản ngăn cản họ thực hiện các biện pháp thúc đẩy DLTN hơn. Bên cạnh đó, các nghiên cứu còn tiếp cận DLTN dưới góc nhìn hành vi thực hiện hoạt động du lịch, đi từ nhận thức, thái độ, đến hành động. Cụ thể như sau: “DLTN xuất phát từ nhận thức đến hành vi và trách nhiệm của mỗi cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức đối với môi trường tự nhiên và xã hội, DLTN đưa ra những yêu cầu cụ thể đối với các bên tham gia trong hoạt động du lịch.
Quá trình thực hiện DLTN không chỉ là những hành động nhất thời mà là cả một quá trình thay đổi từ 14 nhận thức cho tới cách thức thực hiện hành vi trong hoạt động du lịch của tất cả các bên có liên quan” (Phạm Trương Hoàng, 2015, tr. Cách tiếp cận này có sự kế thừa và phát triển các quan điểm về DLTN trong nghiên cứu của Husbands và Harrison (1996), Bramwell và cộng sự (2008), Goodwin (2011), và Leslie (2012). DLTN không phải là một sản phẩm hay một thương hiệu du lịch, mà nó đại diện cho các kế hoạch, chính sách, và các chiến lược phát triển du lịch nhằm đảm bảo rằng lợi ích được phân chia tối ưu giữa các bên liên quan như cộng đồng dân cư, chính quyền, khách du lịch, và các doanh nghiệp lữ hành quốc tế (Husbands and Harrison, 1996; trích trong Leslie, 2012, tr. DLTN không phải đề cập đến cách thức thực hiện du lịch với quy mô nhỏ thay cho du lịch đại chúng; thay vào đó nhấn mạnh vào hành vi của cá nhân, cụ thể hơn là nhận thức được tầm quan trọng cũng như cảm thấy được trách nhiệm của mình trong việc phát triển du lịch tại các điểm đến du lịch cùng với các bên liên quan khác (Gilbert và cộng sự, 1994).
