Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu. Đã có nhiều đề tài nghiên cứu quan tâm đến vấn đề nghề nghiệp và định hướng nghề nghiệp của sinh viên nói chung. Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về các yếu tố tác động đến định hướng nghề nghiệp của nhóm đối tượng đặc thù là sinh viên năm cuối các ngành khoa học xã hội có thể nói là chưa có.
Tất nhiên trong quá trình thu thập tài liệu, tổng quan điểm luận các nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau, cũng có các đề tài mà trong các nội dung nghiên cứu của nó có phân tích đến các yếu tố tác động đến định hướng nghề nghiệp của sinh viên hay có những đề tài nghiên cứu được trực tiếp triển khai với khách thể nghiên cứu là sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Nghiên cứu mới nhất là Đề tài khoa học cấp trường T.22 của Thạc sỹ Nguyễn Thị Như Trang (Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) được tiến hành trong năm 2006: “Định hướng nghề nghiệp của sinh viên Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn”. Tác giả đã lựa chọn khách thể nghiên cứu là nhóm sinh viên năm thứ 2 và năm thứ 3 và đi sâu phân tích, tìm hiểu thực trạng định hướng nghề nghiệp trong tương quan với định hướng chuyên môn và đánh giá hai yếu tố tác động đến định hướng nghề nghiệp của sinh viên: gia đình và trường học. Trong các nội dung phân tích các yếu tố tác động đến định hướng nghề nghiệp của sinh viên, bằng các chỉ báo định tính và định lượng Thạc sỹ Nguyễn Thị Như Trang đã chỉ ra thực tế: “Mặc dù gia đình ít có vai trò trong việc lựa chọn chuyên môn và định hướng giá trị việc làm nhưng gia đình lại có vai trò đáng kể trong việc duy trì hướng chuyên môn của sinh viên”[10, tr.
Đồng thời 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tác giả cũng đã chỉ ra thực tế rằng môi trường đào tạo cũng có những tác động nhất định đến định hướng nghề nghiệp của sinh viên tuy nhiên sự tác động đó còn ở mức độ hạn chế hơn so với đòi hỏi của thực tiễn đặt ra. Đề tài khoa học này đã hoàn thành tốt việc nhận dạng thực trạng định hướng nghề nghiệp của sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tuy nhiên việc mới chỉ đi sâu phân tích ảnh hưởng của hai yếu tố gia đình và trường học đến định hướng nghề nghiệp của sinh viên là chưa đủ, hay nói cách khác dưới góc độ lý thuyết xã hội học về các môi trường xã hội hóa thì đó mới là các yếu tố tác động chính thức mà thôi (môi trường xã hội hóa chính thức: gia đình và trường học). Một đề tài khoa học khá quen thuộc nữa cần được nhắc tới là nghiên cứu “Định hướng giá trị của sinh viên là con em cán bộ nghiên cứu khoa học” của PGS.
TS Vũ Hào Quang có đề cập đến định hướng giá trị nghề nghiệp như một mảng nghiên cứu nhỏ của đề tài lấy khách thể nghiên cứu tập trung vào sinh viên là con em cán bộ nghiên cứu khoa học thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Bên cạnh đó, hướng nghiên cứu tìm hiểu một yếu tố tác động cũng được một số tác giả quan tâm, trong đó sự tác động của gia đình đến định hướng nghề nghiệp của thanh niên nói chung được lưu ý hơn cả. Có thể kể đến đề tài luận văn “Vai trò của cha mẹ trong việc định hướng bậc học và nghề nghiệp của con cái trong gia đình nông thôn hiện nay” của Nguyễn Thị Phương Dung (Khoa Xã hội học, Trường Đại hoc Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) hay đề tài khoa học “Vai trò của gia đình trong việc định hướng nghề nghiệp cho con hiện nay (Qua khảo sát tại TP. Hồ Chí Minh) của tác giả Nguyễn Bảo Huân Chương – ĐH Mở TP Hồ Chí Minh.
Các tác giả đã đi sâu phân tích vai trò quan trọng của gia đình trong việc định hướng nghề nghiệp cho con. Trên cơ sở những số liệu thu thập được, tác giả đã chỉ ra thực trạng vai trò định hướng nghề nghiệp của gia đình đối với con 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cái đồng thời tác giả cũng đã đi sâu phân tích các mối tương quan giữa thực trạng đó với giữa trình độ học vấn, nghề nghiệp của cha mẹ, điều kiện kinh tế của gia đình. Tuy nhiên chúng ta đều nhận thấy khách thể nghiên cứu của đề tài có sự khác biệt nhiều, thậm chí hoàn toàn so với đối tượng đề tài luận văn này hướng tới. Chúng ta còn có thể kể đến nhiều đề tài khác nữa có đề cập tới vấn đề nghề nghiệp, trong đó có đi vào phân tích các yếu tố tác động đến định hướng nghề nghiệp của khách thể nghiên cứu rộng hơn là thanh niên hay sinh viên nói chung.
Tuy nhiên có thể khẳng định rằng đi sâu phân tích một cách toàn diện có hệ thống các yếu tố tác động đến định hướng nghề nghiệp của nhóm khách thể nghiên cứu đặc thù là sinh viên năm cuối các ngành khoa học xã hội là việc làm còn mới mẻ. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn là đơn vị thành viên của Đại học Quốc gia Hà Nội. Nhà trường được đánh giá là đơn vị đào tạo hàng đầu của Việt Nam về các lĩnh vực khoa học xã hội trên phạm vi cả nước.
Mặc dù được chính thức thành lập từ năm 1995 nhưng Nhà trường đã có một quá trình xây dựng và phát triển lâu dài từ tiền thân là Đại học Văn Khoa (Trường Đại học cách mạng đầu tiên của nước Việt Nam) và sau này là Đại học Tổng hợp Hà Nội. Trải qua gần 65 năm, hiện nay Nhà trường đã phát triển 18 ngành đào tạo chuẩn, 04 ngành đào tạo chất lượng cao và 01 ngành đào tạo đẳng cấp quốc tế thuộc tất cả các ngành khoa học xã hội: Báo chí Truyền thông, Triết học, Lịch sử, Văn học, Quốc tế học, Đông phương học, Ngôn ngữ học, Du lịch học, Xã hội học, Tâm lý học, Thông tin thư viện, Công tác xã hội, Nhân học, Hán nôm, Lưu trữ học và quản trị văn phòng, Khoa học quản lý, Khoa học chính trị. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Số lượng sinh viên tham gia đào tạo đại học chính quy của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn khoảng hơn 5000 sinh viên, trong đó nhóm sinh viên năm cuối chiếm khoảng một phần tư và chia tương đối đều khắp ở tất cả 18 chuyên ngành. Đối tượng sinh viên tham gia học tập tại trường là rất phong phú, đa số vốn sinh sống tại các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung bộ với địa bàn cư trú đều khắp các vùng miền núi, nông thôn và đô thị.
Tất cả các hoạt động đào tạo chính quy của Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn được tổ chức tập trung tại địa chỉ 336 – Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội. Từ năm học 2007, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã bắt đầu nghiên cứu và từng bước áp dụng mô hình đào tạo theo tín chỉ. Trong quá trình đó, vấn đề sinh viên với định hướng nghề nghiệp trước khi vào trường, trong quá trình học tập và đặc biệt sau khi tốt nghiệp qua các ngành đào tạo được Nhà trường hết sức quan tâm. Thực tiến, trong trường đã xây dựng hẳn một bộ phận trực thuộc Phòng Chính trị và Công tác sinh viên làm công tác tư vấn và định hướng nghề nghiệp cho sinh viên.
Bên cạnh đó các tổ chức đoàn thể sinh viên (Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên) cũng tổ chức các hoạt động liên quan tới vấn đề định hướng nghề nghiệp cho sinh viên một cách trực tiếp hay gián tiếp. Bên cạnh đó, trong một vài năm trở lại đây, Nhà trường cũng đã bắt đầu quan tâm tới việc định hướng nghề nghiệp cho đối tượng đầu vào của mình là học sinh các trường phổ thông trung học thông qua nhiều hình thức quảng bá khác nhau. Tuy nhiên, thực tiễn các kết quả nghiên cứu đã cho thấy định hướng nghề nghiệp của sinh viên vẫn còn nhiều vấn đề đáng quan tâm. Một bộ phận lớn sinh viên thi vào các khoa/ ngành dường như ít vì sự cân nhắc tới hướng chuyên môn sau này, mà chủ yếu vì khả năng có một chỗ trong đại học và tương lai có bằng đại học để dễ xin việc.
Sự lựa chọn khối/ ngành đại học chủ yếu thể hiện nguyện vọng bằng cấp để xin việc hơn là sự hứng thú hoặc gắn kết với một hướng nghề nhất định [10, tr20, tr21]. Trong khi đó các kết quả nghiên cứu cũng cho thấy ảnh hưởng của gia 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đình đến định hướng chuyên môn của sinh viên Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn là rất ít, bên cạnh đó định hướng nghề nghiệp của một bộ phận lớn sinh viên có độ gắn kết với chuyên môn khá lỏng lẻo [10, tr33]. Nhìn chung địa bàn nghiên cứu Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn là thuận lợi để triển khai đề tài luận văn với mong muốn tìm hiểu các yếu tố tác động đến định hướng nghề nghiệp của sinh viên năm cuối các ngành khoa học xã hội. Điều này không chỉ ở góc độ thuần túy lý luận khoa học mà còn trong chính quá trình thực tiễn điều tra thực địa và từng bước nghiên cứu, hoàn thành đề tài.
Cũng phải kể đến một thuận lợi khác, hiện nay Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đang có chủ trương lớn về công tác điều tra nắm bắt tình hình nghề nghiệp của cựu sinh viên cũng như công tác hướng nghiệp cho sinh viên đang và sẽ học tập tại trường. Chính vì vậy, việc triển khai đề tài có ý nghĩa thực tiễn và nhận được sự ủng hộ của lãnh đạo nhà trường ở mọi phương diện. Việc nghiên cứu tìm hiểu một cách có hệ thống và bằng các phương pháp khoa học khách quan các yếu tố tác động đến định hướng nghề nghiệp của sinh viên sẽ là những cơ sở khoa học vững trắc cho các định hướng phát triển chung của nhà trường gắn với công tác định hướng nghề nghiệp của sinh viên.