Luận án: Các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam

Khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến tài chính toàn diện tại Việt Nam, từ chính sách đến thực tiễn, nhằm nâng cao sự phát triển bền vững.

• Tác giả: Đoàn Mạnh Tú
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thanh Tâm
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM KẾT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng - phạm vi
• Đóng góp mới của nghiên cứu
• Đóng góp mới về mặt lý thuyết
• Đóng góp mới về mặt thực tiễn
• Cấu trúc của nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tài chính toàn diện
• 1.1.1. Sự ra đời và phát triển tài chính toàn diện
• 1.1.2. Khái niệm về tài chính toàn diện
• 1.1.3. Vai trò của tài chính toàn diện
• 1.1.3.1. Tài chính toàn diện có vai trò thúc đẩy tăng trưởng kinh tế
• 1.1.3.2. Tài chính toàn diện thúc đẩy sự đóng góp của các cá thể tới nền kinh tế, tăng cường ổn định tài chính
• 1.1.3.3. Tài chính toàn diện giúp xóa đói, nghèo và giảm bất bình đẳng
• 1.1.3.4. Tài chính toàn diện giúp tạo việc làm và thu nhập
• 1.1.3.5. Tài chính toàn diện thúc đẩy đầu tư và tiết kiệm
• 1.1.3.6. Tài chính toàn diện thúc đẩy bình đẳng giới
• 1.1.4. Các trụ cột của tài chính toàn diện
• 1.1.5. Các chỉ số đánh giá tài chính toàn diện
• 1.1.5.1. Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện của Global Findex
• 1.1.5.2. Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện theo phương pháp thành phần cơ bản (PCA)
• 1.1.5.3. Chỉ số đánh giá tài chính toàn diện của Sarma (2015)
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu các nhân tố tác động tới tài chính toàn diện
• 1.2.1. Các nhân tố phía cầu
• 1.2.2. Các nhân tố từ phía cung
• 1.2.3. Các nhân tố thuộc môi trường-xã hội
• 1.2.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.3. Lý thuyết cơ bản liên quan đến hành vi khách hàng cá nhân
• 1.3.1. Lý thuyết hành động hợp lý - TRA
• 1.3.2. Lý thuyết hành vi có kế hoạch - TPB
• 1.3.3. Lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM)
• 1.3.4. Lý thuyết chấp nhận sử dụng công nghệ (UTAUT)
• 1.3.5. Lý thuyết mô hình hữu dụng ngẫu nhiên - RUM
• 1.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 2.1.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 2.2. Mô hình nghiên cứu
• 2.2.1. Mô tả biến phụ thuộc trong mô hình
• 2.2.2. Mô tả biến độc lập trong mô hình
• 2.3. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.4. Khung nghiên cứu
• 2.5. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.5.1. Dữ liệu thứ cấp
• 2.5.2. Dữ liệu sơ cấp
• 2.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN
• 3.1. Đánh giá chỉ số tài chính toàn diện ở Việt Nam
• 3.1.1. Kết quả đánh giá chỉ số tài chính toàn diện theo Sarma (2015)
• 3.1.2. Kết quả đánh giá chỉ số tài chính toàn diện theo phương pháp PCA
• 3.1.3. So sánh kết quả nghiên cứu của tác giả với các nghiên cứu trước
• 3.2. Đánh giá thực trạng tài chính toàn diện ở Việt Nam
• 3.2.1. Khuôn khổ pháp lý cho tài chính toàn diện
• 3.2.2. Mạng lưới kênh phân phối sản phẩm dịch vụ tài chính
• 3.2.3. Các định chế chuyên biệt phục vụ người nghèo, người thu nhập thấp phát huy hiệu quả
• 3.2.4. Các dịch vụ tài chính ngân hàng phát triển mạnh
• 3.2.5. Cơ sở hạ tầng tài chính
• 3.2.6. Hiểu biết tài chính
• 3.2.7. Bảo vệ người tiêu dùng tài chính
• 3.3. Thực trạng các nhân tố tác động phía cầu tài chính toàn diện
• 3.4. Hạn chế về khuôn khổ pháp lý
• 3.5. Hạn chế về cơ sở hạ tầng tài chính
• 3.6. Hạn chế về sản phẩm và dịch vụ tài chính
• 3.7. Hạn chế về mạng lưới và kênh phân phối dịch vụ
• 3.8. Hạn chế về năng lực tiếp cận và hiểu biết về tài chính của đối tượng tiêu dùng
• 3.9. Bảo vệ người tiêu dùng tài chính chưa được quan tâm đúng mức
• 3.10. Nguyên nhân của các hạn chế
• 3.10.1. Nguyên nhân phía các cơ quan Nhà nước
• 3.10.2. Nguyên nhân từ các tổ chức cung ứng dịch vụ tài chính
• 3.10.3. Nguyên nhân từ phía người tiêu dùng tài chính
• 3.11. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KIỂM ĐỊNH NHÂN TỐ PHÍA CẦU TÁC ĐỘNG TỚI TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.1.1. Thống kê mô tả biến phụ thuộc
• 4.1.2. Thống kê mô tả biến độc lập
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Các đặc điểm cá nhân tác động tới tài chính toàn diện
• 4.2.1.1. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi sở hữu tài khoản
• 4.2.1.2. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi tiết kiệm
• 4.2.1.3. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi vay tiền
• 4.2.1.4. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi thanh toán không dùng tiền mặt
• 4.2.1.5. Các đặc điểm cá nhân ảnh hưởng tới hành vi sử dụng bảo hiểm
• 4.2.2. Kết quả kiểm định các giả thuyết
• 4.2.3. Kiểm định độ tin cậy và độ vững của kết quả
• 4.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Một số khuyến nghị
• 5.1.1. Xây dựng bộ chỉ số để đánh giá tài chính toàn diện ở Việt Nam
• 5.1.2. Tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý có xét đến ưu tiên cho người yếu thế
• 5.1.3. Tăng cường giáo dục tài chính đặc biệt cho người yếu thế
• 5.1.4. Tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu cá nhân về tài chính toàn diện
• 5.1.5. Tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là đối tượng yếu thế
• 5.1.6. Tiếp tục phát triển hạ tầng tài chính
• 5.1.7. Phát triển mạng lưới và đa dạng hóa sản phẩm tài chính
• 5.1.8. Tiếp tục phát huy vai trò của các định chế đặc biệt
• 5.1.9. Tiếp tục đẩy nhanh áp dụng công nghệ thông tin vào các sản phẩm tài chính
• 5.1.10. Đẩy mạnh công tác bảo vệ người tiêu dùng
• 5.2. Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tài chính toàn diện và bối cảnh tại Việt Nam

Tài chính toàn diện là một khái niệm quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng toàn cầu 2007-2008. Việt Nam đã nhận thức rõ vai trò của tài chính toàn diện trong việc thúc đẩy tăng trưởng bền vững và giảm nghèo. Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025 và định hướng 2030 đã được Chính phủ thông qua, nhằm đảm bảo mọi người dân và doanh nghiệp tiếp cận các dịch vụ tài chính một cách thuận tiện và an toàn. Hệ thống tài chính Việt Nam đang phát triển mạnh, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức, đặc biệt là ở khu vực nông thôn và các nhóm yếu thế.

1.1. Khái niệm và vai trò của tài chính toàn diện

Tài chính toàn diện bao gồm ba yếu tố cốt lõi: tiếp cận, sử dụng và chất lượng dịch vụ tài chính. Nó không chỉ giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn góp phần xóa đói giảm nghèo, giảm bất bình đẳng và tạo việc làm. Kinh tế Việt Nam đã chứng kiến sự phát triển đáng kể trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, nhưng vẫn còn khoảng cách lớn giữa thành thị và nông thôn trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính.

1.2. Bối cảnh tài chính toàn diện tại Việt Nam

Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc mở rộng hệ thống tài chính, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Theo Tổng cục Thống kê (2021), hơn 63% dân số sống ở nông thôn, nơi việc tiếp cận các dịch vụ tài chính còn hạn chế. Chính sách tài chính của Chính phủ đã tập trung vào việc phát triển tài chính bền vững và tài chính quốc gia, nhưng cần thêm các giải pháp cụ thể để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến tài chính toàn diện

Các nhân tố ảnh hưởng đến tài chính toàn diện tại Việt Nam được chia thành ba nhóm chính: nhân tố từ phía cầu, phía cung và môi trường xã hội. Trong đó, nhân tố từ phía cầu, bao gồm các đặc điểm cá nhân như độ tuổi, giới tính, thu nhập và trình độ học vấn, đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định sử dụng các dịch vụ tài chính.

2.1. Nhân tố từ phía cầu

Các nhân tố phía cầu như độ tuổi, giới tính, thu nhập và trình độ học vấn có tác động đáng kể đến việc tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính. Ví dụ, người trẻ tuổi và có trình độ học vấn cao thường có xu hướng sử dụng các dịch vụ tài chính ngân hàng và tài chính đầu tư nhiều hơn. Ngược lại, nhóm người có thu nhập thấp và sống ở nông thôn thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ này.

2.2. Nhân tố từ phía cung

Các nhân tố phía cung bao gồm sự đa dạng của các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính và chất lượng dịch vụ. Hệ thống tài chính Việt Nam đã có nhiều cải thiện, nhưng vẫn cần tăng cường phát triển tài chính và đa dạng hóa các sản phẩm tài chính để đáp ứng nhu cầu của người dân.

III. Phân tích và đánh giá tài chính toàn diện tại Việt Nam

Phân tích tài chính và đánh giá tài chính là các bước quan trọng để hiểu rõ thực trạng tài chính toàn diện tại Việt Nam. Các chỉ số như chỉ số tài chính toàn diện (IFI) và phương pháp phân tích thành phần cơ bản (PCA) đã được sử dụng để đo lường mức độ tài chính toàn diện.

3.1. Đánh giá chỉ số tài chính toàn diện

Theo nghiên cứu, chỉ số tài chính toàn diện của Việt Nam đã có sự cải thiện đáng kể trong những năm gần đây, nhưng vẫn thấp hơn so với một số nước trong khu vực. Phân tích tài chính cho thấy cần tăng cường giáo dục tài chính và cải thiện cơ sở hạ tầng tài chính để nâng cao chỉ số này.

3.2. Thực trạng tài chính toàn diện tại Việt Nam

Thực trạng tài chính toàn diện tại Việt Nam cho thấy sự chênh lệch lớn giữa thành thị và nông thôn. Các dịch vụ tài chính cá nhân và tài chính doanh nghiệp đã phát triển mạnh ở thành thị, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế ở nông thôn. Chính sách tài chính cần tập trung vào việc thu hẹp khoảng cách này.

IV. Khuyến nghị thúc đẩy tài chính toàn diện

Để thúc đẩy tài chính toàn diện tại Việt Nam, cần thực hiện các khuyến nghị cụ thể như hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường giáo dục tài chính và phát triển hạ tầng tài chính. Các giải pháp này sẽ giúp cải thiện khả năng tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính của người dân.

4.1. Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý

Việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý là yếu tố then chốt để thúc đẩy tài chính toàn diện. Chính sách tài chính cần tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính.

4.2. Tăng cường giáo dục tài chính

Giáo dục tài chính là yếu tố quan trọng để nâng cao hiểu biết của người dân về các dịch vụ tài chính. Tài chính vi mô và tài chính xã hội cần được đẩy mạnh để hỗ trợ các nhóm yếu thế tiếp cận các dịch vụ tài chính một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (Mã số: 9340201) của tác giả Đoàn Mạnh Tú, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Lê Thanh Tâm tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (2023), mang tiêu đề "Các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam", đã thiết lập một hệ thống phân tích thực nghiệm và lý thuyết toàn diện về tài chính toàn diện (Financial Inclusion - FI). Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu sau khủng hoảng tài chính 2007-2008 và đại dịch COVID-19, Liên Hợp Quốc đã xác định tài chính toàn diện là đòn bẩy thiết yếu để đạt 7 trong số 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) đến năm 2030; đồng thời, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 theo Quyết định số 149/QĐ-TTg.

Khoảng trống nghiên cứu then chốt được xác định rõ: các công trình trước đây tại Việt Nam (như Hoàng Công Gia Khánh & cộng sự, 2018; Chu Khánh Lân, 2018; Tran Hung Son & cộng sự, 2019; Đỗ Hoàng Oanh, 2019) chủ yếu tiếp cận đơn lẻ từ phía cung hoặc phía cầu, dựa trên cơ sở dữ liệu hạn chế, chỉ tập trung vào các dịch vụ ngân hàng truyền thống (tài khoản, tín dụng, tiền gửi) mà bỏ qua cấu phần bảo hiểm cũng như chưa tích hợp biến kết nối công nghệ số vào hành vi cá nhân trên nền tảng lý thuyết vi mô vững chắc.

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm định hệ thống 12 giả thuyết thực nghiệm ($H_1$ đến $H_{12}$):

• RQ1: Khung mô hình lý thuyết vi mô nào phản ánh chuẩn xác cơ chế tác động của các đặc điểm cá nhân lên hành vi tiếp cận tài chính toàn diện?
• RQ2: Phương pháp đo lường nào đánh giá chuẩn xác mức độ tài chính toàn diện của Việt Nam trên cả hai phương diện cung - cầu so với chuẩn mực quốc tế?
• RQ3: Các nhân tố thuộc đặc tính cá nhân phía cầu (độ tuổi, giới tính, thu nhập, học vấn, việc làm) và biến kết nối số (internet, điện thoại di động) tác động như thế nào đến từng khía cạnh dịch vụ tài chính (tài khoản, tiết kiệm chính thức/phi chính thức, vay vốn chính thức/phi chính thức, thanh toán không dùng tiền mặt, bảo hiểm)?
• RQ4: Những phân khúc dân cư yếu thế nào đang bị loại trừ tài chính và hệ giải pháp chính sách nào cần được thực thi để hiện thực hóa Chiến lược quốc gia?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Mô hình hữu dụng ngẫu nhiên (Random Utility Model - RUM), kết hợp thuyết hành động hợp lý (TRA), thuyết hành vi có kế hoạch (TPB), mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) và mô hình UTAUT. Phạm vi không gian nghiên cứu bao phủ 250 địa bàn khảo sát thuộc 14 tỉnh, thành phố đại diện cho 6 vùng kinh tế - xã hội của Việt Nam (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, vùng Trung du và miền núi phía Bắc, Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long) với quy mô mẫu khảo sát sơ cấp $N = 5.500$ cá nhân (tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 99,9%) thực hiện từ tháng 3 đến tháng 4 năm 2019, kết hợp chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2010–2019 và 2017–2021.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về tài chính toàn diện được phân hóa thành ba dòng nghiên cứu chính với những luận điểm và đối trọng sâu sắc:

Thứ nhất, dòng nghiên cứu về các nhân tố phía cầu (Demand-side determinants) tập trung vào đặc tính nhân khẩu học và kinh tế lượng vi mô. Các học giả như Devlin (2005), Pena & cộng sự (2014) tại Mexico, Camara & cộng sự (2014) tại Peru, Musa & cộng sự (2015) tại Nigeria, và Girón & cộng sự (2021) đều khẳng định thu nhập, học vấn và việc làm có mối tương quan thuận chiều mạnh mẽ với khả năng tiếp cận tài chính. Tuy nhiên, tồn tại hai luồng quan điểm trái chiều sâu sắc về yếu tố nhân khẩu học:

• Về tác động của giới tính: Demirguc-Kunt, Klapper & Singer (2013) khi phân tích dữ liệu Global Findex tại 140 quốc gia đang phát triển và Camara & cộng sự (2014) cho rằng nữ giới chịu rào cản tiếp cận lớn hơn nam giới do bất bình đẳng kinh tế và quyền sở hữu tài sản thế chấp. Ngược lại, Tran Hung Son & cộng sự (2019) và Trần Thị Khánh Li (2019) chỉ ra rằng tại Việt Nam, nữ giới có xác suất tiếp cận tài khoản và tiết kiệm cao hơn nam giới do vai trò quản lý tài chính hộ gia đình.
• Về tác động của độ tuổi: Các nghiên cứu quốc tế của Pena & cộng sự (2014) và Camara & cộng sự (2014) phát hiện mối quan hệ phi tuyến hình chữ U ngược, trong đó khả năng tiếp cận đạt đỉnh ở độ tuổi 53 đến 57,46 rồi suy giảm mạnh khi bước vào nhóm tuổi già.

Thứ hai, dòng nghiên cứu phía cung (Supply-side factors) gắn liền với hạ tầng và mạng lưới của hệ thống tổ chức tín dụng. Sarma & Pais (2008), Ramji (2009) tại Ấn Độ, Kumar (2013) và Tuesta & cộng sự (2015) tại Argentina nhấn mạnh rằng khoảng cách địa lý, mạng lưới phòng giao dịch thưa thớt tại nông thôn, chi phí dịch vụ cao và yêu cầu thủ tục phức tạp là rào cản loại trừ tài chính. Sarma & Pais (2008) phát hiện tỷ lệ nợ xấu (NPA) và hệ số an toàn vốn (CAR) của ngân hàng có tác động ngược chiều tới tài chính toàn diện do các ngân hàng thắt chặt tiêu chuẩn cấp tín dụng cho phân khúc thu nhập thấp.

Thứ ba, dòng nghiên cứu về thể chế và môi trường kinh tế vĩ mô (Shankar, 2013; Cyn-Young & Rogelio, 2015; Bayar & cộng sự, 2021) xác nhận GDP bình quân đầu người, cơ sở hạ tầng viễn thông và văn hóa tiêu dùng tiền mặt định hình sâu sắc mức độ thâm nhập tài chính.

Luận án tự định vị (Research Positioning) tại điểm giao thoa giữa kinh tế học hành vi và tài chính số, mở rộng công trình của Seng (2017) và Evans (2018) bằng cách đưa biến kết nối công nghệ số (sử dụng điện thoại thông minh, máy tính, internet) tương tác trực tiếp với các đặc tính cá nhân phía cầu, giải quyết triệt để sự thiếu vắng của cấu phần bảo hiểm và khu vực tài chính phi chính thức trong bức tranh tài chính toàn diện tại các nền kinh tế chuyển đổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo lập bước tiến lý luận thông qua việc tích hợp đa lý thuyết nhằm lý giải hành vi tài chính vi mô:

1. Chuẩn hóa Mô hình Hữu dụng Ngẫu nhiên (Random Utility Model - RUM): Luận án vận dụng RUM của McFadden để thiết lập nền tảng toán kinh tế giải thích quyết định lựa chọn của người tiêu dùng đối với từng dịch vụ tài chính. Cá nhân $i$ lựa chọn sử dụng dịch vụ tài chính $j$ khi mức thỏa dụng $U_{ij} = V_{ij}(X_i) + \varepsilon_{ij}$ đạt cực đại so với phương án không sử dụng. Đóng góp lý thuyết nằm ở việc đưa hàm thỏa dụng tất định $V_{ij}$ phụ thuộc trực tiếp vào vector đặc tính cá nhân kết hợp năng lực kết nối số.
2. Mở rộng phạm trù khái niệm Tài chính toàn diện: Kế thừa định nghĩa của Sarma (2008, 2015), World Bank (2019) và Khung hỗ trợ FISF (Financial Inclusion Support Framework), luận án bổ sung tiên đề "có hiểu biết về dịch vụ tài chính" và mở rộng nội hàm tài chính toàn diện từ 3 cấu phần ngân hàng truyền thống sang cấu phần tài chính phi ngân hàng (bảo hiểm) và phân định lưỡng phân giữa khu vực chính thức (formal) và phi chính thức (informal).
3. Mô hình hóa các giả thuyết nghiên cứu vi mô: Thiết lập hệ thống 12 giả thuyết nghiên cứu chuẩn xác về mối quan hệ giữa vector biến nhân khẩu học - kết nối công nghệ với 7 biến phụ thuộc đo lường hành vi tài chính.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa 5 nền tảng lý thuyết: Lý thuyết Mô hình Hữu dụng Ngẫu nhiên (RUM), Lý thuyết Hành động Hợp lý (TRA - Fishbein & Ajzen, 1975), Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991), Mô hình Chấp nhận Công nghệ (TAM - Davis, 1989) và Mô hình Hợp nhất Chấp nhận và Sử dụng Công nghệ (UTAUT - Venkatesh & cộng sự, 2003).

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (Boundary Conditions): mô hình tập trung phân tích hành vi của khách hàng cá nhân tại thị trường mới nổi đang trong tiến trình chuyển đổi số, nơi cấu trúc kinh tế nhị nguyên giữa thành thị và nông thôn tạo ra rào cản phân phối dịch vụ tài chính truyền thống.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan bản thể luận khách quan (Objectivism) kết hợp nhận thức luận thực chứng (Positivism), thực hiện diễn dịch kinh tế lượng chuẩn mực. Thiết kế nghiên cứu kết hợp phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods):

• Giai đoạn định tính: Phỏng vấn chuyên gia, rà soát hệ thống chính sách và khảo sát thử nghiệm để hoàn thiện bảng hỏi và bảng chỉ báo.
• Giai đoạn định lượng: Sử dụng đồng thời phương pháp phân tích thành phần cơ bản (Principal Component Analysis - PCA) và chỉ số đa chiều khoảng cách Euclid của Sarma (2015) để tính toán Chỉ số Tài chính Toàn diện (IFI) cấp quốc gia; ứng dụng mô hình xác suất nhị phân Probit (Binary Probit Regression) để lượng hóa tác động biên của các nhân tố vi mô.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành với độ tin cậy phương pháp luận cao:

• Chiến lược chọn mẫu: Mẫu khảo sát sơ cấp $N = 5.500$ được thiết kế theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên nhiều giai đoạn (Multi-stage Stratified Random Sampling) tại 250 địa bàn thuộc 14 tỉnh, thành phố đại diện cho cả 6 vùng sinh thái kinh tế: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Sơn La, Lạng Sơn, Hải Dương, Nam Định, Nghệ An, Thừa Thiên Huế, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Bình Dương, Đồng Nai, Tiền Giang, Cần Thơ. Tỷ lệ thu hồi hợp lệ đạt 99,9% ($N = 5.495$).
• Triệt tiêu sai số và kiểm định độ tin cậy: Quy trình tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) được thực hiện bằng cách đối chiếu số liệu sơ cấp với cơ sở dữ liệu Global Findex của Ngân hàng Thế giới và số liệu báo cáo giám sát của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Thang đo kiểm tra độ vững (Robustness Checks) kiểm soát hiện tượng đa cộng tuyến (VIF), kiểm định tính đúng đắn của dạng hàm thông qua kiểm định Wald và Likelihood Ratio (LR) test.

Data và phân tích

Luận án sử dụng phần mềm Stata để ước lượng mô hình Probit có dạng tổng quát:

$$P(Y_{ij} = 1 | X_i) = \Phi(\beta_0 + \beta_1 \text{Age}_i + \beta_2 \text{Gender}_i + \beta_3 \text{Edu}_i + \beta_4 \text{Income}_i + \beta_5 \text{Job}_i + \beta_6 \text{Connect}_i + \beta_7 \text{Lit}_i + \beta_8 \text{Region}_i + \varepsilon_i)$$

Trong đó, $\Phi(\cdot)$ là hàm phân phối tích lũy chuẩn tắc (Standard Normal CDF). Luận án xây dựng 5 mô hình hồi quy lồng ghép liên hoàn để kiểm tra tính ổn định của các hệ số ước lượng:

• Mô hình 1: Mô hình Probit cơ sở chứa các đặc tính cá nhân thuần túy.
• Mô hình 2: Mở rộng kiểm tra chi tiết các nhóm dịch vụ tài chính.
• Mô hình 3: Bổ sung các biến kiểm soát tài chính.
• Mô hình 4: Bổ sung biến kiểm soát vị trí địa lý và khu vực sống (nông thôn / thành thị).
• Mô hình 5: Bổ sung biến tương tác hiểu biết tài chính và khu vực địa lý.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng mang lại 5 phát hiện cốt lõi có ý nghĩa đột phá:

1. Vị thế IFI của Việt Nam và nghịch lý tăng trưởng: Tính toán theo phương pháp Sarma (2015) và PCA cho thấy chỉ số IFI của Việt Nam giai đoạn 2010–2019 có xu hướng tăng đều nhưng vẫn nằm ở mức trung bình thấp trong khu vực ASEAN, tụt hậu đáng kể so với Singapore, Malaysia và Thái Lan. Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở chiều kích mức độ sử dụng (Usage Dimension) và chất lượng (Quality Dimension), dù chiều kích tiếp cận vật lý (Access Dimension) được cải thiện nhanh chóng.
2. Hiệu ứng phi tuyến của độ tuổi và sự tồn tại của điểm uốn: Biến tuổi tác ($Age$) có tác động tích cực nhưng biến tuổi bình phương ($Age^2$) mang dấu âm có ý nghĩa thống kê ở mức 1% ($p < 0,01$). Điều này xác nhận quy luật phi tuyến hình parabol: người dân gia tăng tiếp cận tài chính khi trưởng thành nhưng giảm mạnh khi bước vào tuổi già do rào cản thích ứng công nghệ.
3. Đặc thù giới tính tại Việt Nam: Khác biệt với mẫu số chung của các nền kinh tế đang phát triển (Demirguc-Kunt & cộng sự, 2013), tại Việt Nam, nữ giới có xu hướng tiếp cận tài khoản thanh toán và tiết kiệm cao hơn nam giới. Nam giới chỉ thể hiện xác suất cao hơn ở hành vi vay vốn chính thức và các khoản đầu tư rủi ro.
4. Tác động vượt trội của biến Kết nối công nghệ số ($Connectivity$): Sở hữu điện thoại thông minh và sử dụng internet làm tăng xác suất sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt lên hơn 35% và làm tăng xác suất sở hữu tài khoản ngân hàng với hệ số hồi quy dương có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,001$).
5. Cơ chế song hành giữa tài chính chính thức và phi chính thức: Dữ liệu thực nghiệm chứng minh sự tồn tại dai dẳng của khu vực tài chính phi chính thức (hụi, họ, phường, vay mượn người thân/tín dụng đen). Người có học vấn thấp, lao động tự do hoặc thu nhập bấp bênh tại nông thôn khi bị từ chối bởi hệ thống ngân hàng thương mại do thiếu tài sản thế chấp sẽ chuyển hướng sang tín dụng và tiết kiệm phi chính thức.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Chứng minh tính tương thích của khung mô hình RUM kết hợp UTAUT trong giải thích hành vi tài chính số tại thị trường mới nổi.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đo lường IFI cấp quốc gia kết hợp đồng thời kỹ thuật PCA và chỉ số Sarma trên mẫu vi mô $N = 5.500$.
• Về mặt thực thi chính sách: Luận án cung cấp căn cứ thực nghiệm trực tiếp phục vụ việc triển khai Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia (Quyết định 149/QĐ-TTg). Nhận diện chính xác 8 nhóm đối tượng yếu thế: người nghèo, người già, người thất nghiệp, lao động tự do/mùa vụ, người thất học, học sinh - sinh viên, đồng bào dân tộc thiểu số và người dân vùng sâu vùng xa.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian của mẫu vi mô: Dữ liệu khảo sát sơ cấp $N = 5.500$ là dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional Data) thu thập năm 2019, chưa phản ánh được các biến động cấu trúc vi mô dài hạn dạng bảng (Panel Data) sau đại dịch COVID-19.
2. Phạm vi phía cung chưa được tích hợp đồng thời trong mô hình kinh tế lượng vi mô: Mô hình Probit tập trung chủ yếu vào các nhân tố phía cầu, các biến phía cung mới chỉ được xử lý ở cấp độ vĩ mô qua chỉ số Sarma chứ chưa lồng ghép biến cấp độ chi nhánh ngân hàng (Branch-level variables) vào mô hình đa tầng (Multilevel modeling).
3. Độ sâu đo lường hiểu biết tài chính: Thang đo hiểu biết tài chính mới dừng lại ở các câu hỏi trắc nghiệm cơ bản về lãi suất và lạm phát, chưa bao quát toàn diện năng lực tài chính số (Digital Financial Literacy).
4. Vấn đề nội sinh tiềm ẩn: Biến kết nối công nghệ số và thu nhập có thể có tính nội sinh (Endogeneity) hai chiều với hành vi sử dụng tài chính.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Xây dựng bộ dữ liệu bảng vi mô (Panel Data) theo dõi hành vi tài chính của hộ gia đình định kỳ 2 năm một lần.
• Ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính SEM và mô hình hỗn hợp đa cấp độ (Multilevel Mixed-effects Models) để liên kết biến cung - cầu.
• Mở rộng nghiên cứu tài chính toàn diện xanh (Green Financial Inclusion) và tài chính vi mô dựa trên công nghệ chuỗi khối (Blockchain/DeFi).

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo ra sức ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Dự báo đóng góp trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu về kinh tế phát triển và tài chính ngân hàng tại Đông Nam Á; cung cấp bộ khung chỉ báo và thang đo chuẩn mực cho các nghiên cứu sinh và học giả tiếp nối.
• Chuyển đổi ngành Tài chính - Ngân hàng: Thúc đẩy các ngân hàng thương mại (Vietcombank, Agribank, BIDV, VietinBank) và công ty FinTech tái cấu trúc danh mục sản phẩm, chuyển dịch từ kênh giao dịch truyền thống sang phát triển mô hình Ngân hàng đại lý (Agent Banking) và tài chính di động (Mobile Money) để thâm nhập thị trường nông thôn.
• Tác động chính sách quốc gia: Trở thành tài liệu tham khảo khoa học có giá trị cao cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Tài chính và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trong việc hoàn thiện khung pháp lý về Mobile Money, định danh điện tử (eKYC), và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
• Lợi ích xã hội: Giúp thu hẹp khoảng cách tiếp cận tài chính cho 63,2% dân số nông thôn, nâng cao khả năng chống chịu của các hộ gia đình nghèo trước các cú sốc kinh tế và thiên tai.

Đối tượng hưởng lợi

Hệ thống kết quả nghiên cứu mang lại giá trị định lượng cụ thể cho từng nhóm đối tượng:

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc vận dụng và hình thức hóa Mô hình Hữu dụng Ngẫu nhiên (Random Utility Model - RUM) của McFadden vào cấu trúc phân tích tài chính toàn diện đa chiều. Luận án mở rộng RUM bằng cách tích hợp biến công nghệ số (từ TAM và UTAUT) vào hàm thỏa dụng vi mô $U_{ij}$, chứng minh rằng mức thỏa dụng biên của việc tiếp cận tài chính không chỉ phụ thuộc vào chi phí và thu nhập mà còn phụ thuộc mật thiết vào khả năng kết nối mạng và kỹ năng số của cá nhân.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế tiền nhiệm?

So với nghiên cứu của Pena & cộng sự (2014) tại Mexico và Camara & cộng sự (2014) tại Peru:

• Pena & cộng sự (2014) và Camara & cộng sự (2014) chỉ sử dụng mô hình Probit đơn lẻ trên dữ liệu phía cầu và dừng lại ở các dịch vụ tài khoản, tín dụng ngân hàng.
• Luận án đã tích hợp đồng thời: (i) Đo lường IFI vĩ mô hai chiều cung - cầu bằng phương pháp Sarma kết hợp PCA; (ii) Mở rộng vector biến phụ thuộc sang cả bảo hiểm và cấu phần phi chính thức; (iii) Sử dụng cỡ mẫu $N = 5.495$ khảo sát trực tiếp tại 250 địa bàn đại diện toàn quốc với quy trình kiểm soát sai số chặt chẽ.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu hỗ trợ?

Phát hiện bất ngờ nhất là vai trò dẫn dắt của nữ giới trong tiếp cận tài khoản và tiết kiệm chính thức tại Việt Nam, trái ngược hoàn toàn với hiện tượng bất bình đẳng giới chống lại phụ nữ được Demirguc-Kunt & cộng sự (2013) ghi nhận tại 140 quốc gia đang phát triển. Dữ liệu hồi quy Probit cho thấy hệ số biến giới tính Nữ mang giá trị dương có ý nghĩa thống kê ở mức 1% ($p < 0,01$) trong mô hình sở hữu tài khoản và gửi tiết kiệm, phản ánh đặc thù văn hóa quản lý dòng tiền sinh hoạt gia đình của phụ nữ Việt Nam.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Luận án cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu đầy đủ và minh bạch: mô tả chi tiết quy tắc chọn mẫu 250 địa bàn tại 14 tỉnh, cấu trúc bảng hỏi điều tra 5.500 cá nhân, định nghĩa toán học của 10 biến số kinh tế lượng, thuật toán tính chỉ số IFI theo Sarma (2015) và mã lệnh phân tích hồi quy Probit trên phần mềm Stata.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn được định hướng tập trung vào: (i) Đánh giá tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) và máy học (Machine Learning) trong chấm điểm tín dụng vi mô; (ii) Nghiên cứu rủi ro an ninh mạng và gian lận tài chính số đối với người yếu thế; (iii) Mô hình hóa tác động tương hỗ giữa tài chính toàn diện số và mục tiêu trung hòa carbon (Net Zero).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đoàn Mạnh Tú đã xác lập một công trình nghiên cứu công phu, chuẩn mực và mang tính đột phá về tài chính toàn diện tại Việt Nam, đúc kết qua 6 đóng góp mang tính nền tảng:

1. Chuẩn hóa cơ sở lý luận vi mô: Hệ thống hóa toàn diện lý thuyết tài chính toàn diện và xây dựng thành công khung phân tích định lượng dựa trên Mô hình Hữu dụng Ngẫu nhiên (RUM) kết hợp các lý thuyết hành vi chấp nhận công nghệ.
2. Đo lường đa chiều thực trạng IFI: Lượng hóa chuẩn xác vị thế tài chính toàn diện của Việt Nam trên bản đồ khu vực bằng phương pháp PCA và chỉ số Sarma, chỉ rõ điểm nghẽn nằm ở chiều kích mức độ sử dụng và bảo vệ người tiêu dùng.
3. Khám phá thực nghiệm sâu sắc: Bằng chứng định lượng từ $N = 5.495$ cá nhân khẳng định tác động phi tuyến của độ tuổi, vai trò tích cực của nữ giới, tác động thúc đẩy mạnh mẽ của công nghệ số, và cơ chế chuyển dịch giữa tài chính chính thức và phi chính thức.
4. Mở rộng phạm vi dịch vụ tài chính: Đưa cấu phần bảo hiểm và tài chính phi chính thức vào mô hình định lượng tổng thể, tạo nên bức tranh đa diện về hành vi tài chính vi mô.
5. Định danh chính xác nhóm đối tượng yếu thế: Nhận diện cụ thể các nhóm dân cư bị loại trừ tài chính, tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc để hướng dòng tín dụng chính sách và sản phẩm số tới đúng đối tượng mục tiêu.
6. Hệ thống 10 khuyến nghị chính sách toàn diện: Đề xuất lộ trình thực thi khả thi bao gồm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho Fintech/Mobile Money, xây dựng bộ chỉ số IFI quốc gia thường niên, tăng cường giáo dục tài chính số, phát triển hạ tầng dữ liệu cá nhân, và nâng cao năng lực định chế tài chính vi mô.

Công trình không chỉ tạo lập giá trị học thuật xuất sắc cho chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng mà còn là kim chỉ nam chính sách quan trọng đóng góp vào sự nghiệp tăng trưởng bao trùm và thịnh vượng bền vững của nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tài chính toàn diện 1. Sự ra đời và phát triển tài chính toàn diện Để tìm ra nguồn gốc của tài chính toàn diện ta cần đề cập tới tài chính vi mô. Cụ thể là tài chính vi mô có thể được xem như một cấu phần và là điểm khởi đầu của tài chính toàn diện xét về mặt nội hàm của tài chính toàn diện là hướng tới mở rộng việc tiếp cận tài chính cho người dân chưa được hoặc ít được sử dụng dịch vụ ngân hàng.

Các nghiên của Ledgerwood (1999), Littlefield & cộng sự (2003), Nguyễn Kim Anh & cộng sự (2011) đã rút ra tài chính vi mô có vai trò hết sức quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, giúp giảm nghèo, tạo cơ hội bình đẳng thông qua cung cấp dịch vụ tài chính tới khách hàng vi mô. Đây là những đối tượng có nhu cầu sử dụng dịch vụ ngân hàng tài chính nhưng khó tiếp cận với dịch vụ này trong xã hội. Trước những năm 1990, các cá nhân và tổ chức trong và ngoài nước đều đã có các hoạt động tài trợ cho các gia đình nghèo qua các hoạt động từ thiện. Hoạt động này giúp các gia đình nghèo tiếp cận đến tài chính và các dịch vụ tài chính một cách dễ dàng hơn và có thể giúp họ có cuộc sống bớt nghèo khổ hơn.

Tuy nhiên, hoạt động này mang đến tính ỉ lại và khiến các hộ gia đình nghèo không có động lực thoát nghèo và không có hướng đi lâu dài cho ổn định kinh tế gia đình. Từ những năm 1990, tín dụng vi mô ra đời gắn với với sáng kiến về thế chấp xã hội (social collaterial) thay thế cho thế chấp tài sản. Khi đó các tổ chức tài chính (trong đó có cả ngân hàng) đã có thể cho vay đối với nhóm thu nhập thấp bằng cách thế chấp xã hội vì những người nghèo và thu nhập thấp không có tài sản thể chấp. Từ đó khái niệm về tín dụng vi mô ra đời và được định nghĩa là hoạt động cho vay các món nhỏ, lẻ đến người nghèo và thể hiện người nghèo cũng có thể vay vốn nhỏ và trang trải phần trả nợ cho khoản nợ này của mình.

Đến cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000, sự phát triển của tín dụng vi mô phát triển đã thúc đẩy nhu cầu sử dụng dịch vụ và sản phẩm tài chính đa dạng khác của người nghèo. Hộ gia đình nghèo khi tham gia sản xuất họ có nhu cầu tiếp cận các sản phẩm và dịch vụ tài chính để đầu tư, tạo tài sản và có được thu nhập. Đồng thời, các hộ gia đình nghèo cũng cần khoản tích lũy để tiêu dùng nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu và quản lý rủi ro trong hoạt động của đời sống hàng ngày. Căn cứ trên 2 góc độ này, dịch vụ tài chính cung cấp đến người nghèo đã mở rộng từ tín dụng sang cả tiết kiệm và bảo hiểm.

Đồng thời, việc cung ứng các dịch vụ tài chính này cũng đã được mở rộng từ chỉ nhóm người nghèo, hộ gia đình sang cả các doanh nghiệp nhỏ. Từ đó, khái niệm tài 10 chính vi mô ra đời và được định nghĩa là hoạt động cung ứng dịch vụ tài chính như gửi tiền, cho vay và bảo hiểm đến doanh nghiệp nhỏ và nhóm đối tượng nghèo hay có thu nhập thấp. Tuy nhiên, cũng trong thời gian này, hoạt động tín dụng vi mô có một số điểm thoái trào vì cung ứng hơi quá mức các khoản vay trong ngắn hạn và do cơ sở hạ tầng tài chính yếu kém (các công cụ và biện pháp đánh giá điểm tín dụng đến các doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ và từng hộ gia đình nghèo chưa hợp lý) cũng như thiếu sự giám sát. Điều này dẫn đến, lượng lớn người nghèo/doanh nghiệp nhỏ đi vay với số vốn quá năng lực và có khả năng vỡ nợ cao, các khoản nợ quá hạn tăng lên.

Những rủi ro này dẫn đến các tổ chức tài chính vi mô cũng như các tổ chức tài trợ quốc tế phải xem xét lại phạm vi của tài chính vi mô và thấy rõ hơn sự cần thiết và quan trọng của hoạt động nâng cao nhận thức tài chính và bảo vệ người tiêu dùng trong các hoạt động tài chính vi mô. Đồng thời, họ cũng thấy rõ hơn tầm quan trọng của việc cung cấp dịch vụ tài chính đến một lượng lớn nhóm người dân không đủ điều kiện để tiếp cận dịch vụ tài chính bởi qua đó sẽ tạo thêm việc làm và thu nhập cho nhóm người nghèo và thu nhập thấp. Ngoài ra, việc phát triển khoa học công nghệ cũng đòi hỏi hoạt động tài chính vi mô có thay đổi mô hình hoạt động và cách tiếp cận nhằm áp dụng được khoa học công nghệ vào cung ứng dịch vụ tài chính. Trên cơ sở đó, đến cuối những năm 2000, khái niệm tiếp cận tài chính (access to finance) đã được hình thành với phạm vi tiếp cận rộng hơn.

Chính phủ một số quốc gia đang phát triển như Brazil, Nam Phi đã sớm nhận ra vai trò của thúc đẩy tài chính và đưa vào nhiệm vụ quốc gia và nghiên cứu và thực hiện một số sáng kiến đầu tiên giúp thúc đẩy tài chính toàn diện. Đồng thời, trong giai đoạn này, việc phát triển và áp dụng nhanh khoa học công nghệ với các sáng kiến trong việc cung cấp dịch vụ và sản phẩm tài chính qua kênh điện thoại di động, điểm bán hàng (Point of sales) đã thúc đẩy tiếp cận tài chính của các doanh nghiệp nhỏ và người dân nghèo, thu nhập thấp ở vùng sâu, vùng xa. Cho đến nay, phạm vi và đối tượng của từ tài chính vi mô cho đến tài chính toàn diện đã mở rộng không chỉ phục vụ cho nhóm người nghèo, doanh nghiệp nhỏ mà đã mở rộng trên toàn quốc gia, ở mọi nhóm người khó hoặc ít cơ hội tiếp để cận các sản phẩm và dịch vụ tài chính. Do đó, tiếp cận tài chính (access to finance/ financial access) đã được thay thế bằng tài chính toàn diện (Financial inclusion).

Thời điểm mới xuất hiện, các nhà nghiên cứu đầu tiên về tài chính toàn diện thường chỉ chú ý đến mức độ tiếp cận sản phẩm, dịch vụ tài chính. Lúc đó, mục tiêu của tài chính toàn diện chỉ đơn giản là các cách thức để cung cấp các điểm tiếp cận nhằm tăng cường tiếp cận dịch vụ 11 tài chính. Tuy nhiên, trong thực tế tồn tại một số đối tượng có khả năng tiếp cận tài chính nhưng lại không muốn sử dụng dịch vụ. Bên cạnh đó, nhiều người có nhu cầu nhưng không có điều kiện để tiếp cận các sản phẩm và dịch vụ tài chính.

Điều này xảy ra do vẫn tồn tại các rào cản cần xóa bỏ như chi phí dịch vụ quá cao, quy trình, quy định pháp luật phức tạp, hoặc thiếu sản phẩm dịch vụ đa dạng và phù hợp và sự hiểu biết của người dân về các dịch vụ chưa cao. Do đó, cần có sự thay đổi về nhận thức về tài chính theo thời gian để tiến tới cách hiểu hoàn chỉnh hơn về tài chính toàn diện. Theo đó, ngoài thúc đẩy mức độ tiếp cận dịch vụ tài chính cần thêm vào các nhân tố về tần suất khách hàng sử dụng dịch vụ và chất lượng dịch vụ. Điều này sẽ phản ánh được bản chất đa chiều của tài chính toàn diện, đồng thời, giúp hướng những nỗ lực để thúc đẩy tài chính toàn diện đến cải thiện đồng thời cả ba khía cạnh/nội dung của tài chính toàn diện.

Từ các tiêu thức này, các sáng kiến để thúc đẩy tài chính toàn diện cũng được đưa ra nhằm tăng độ bao phủ tài chính toàn diện, cải thiện chất lượng sản phẩm, dịch vụ tài chính; đa dạng các kênh cung ứng và tăng mức độ sử dụng dịch vụ tài chính của người dân. Từ đó, nội dung của tài chính toàn diện được xem xét đa dạng hơn với nhiều khía cạnh như: thanh toán, công nghệ (công nghệ số) và các kênh cung ứng hiện đại (Công nghệ tài chính FinTech, ngân hàng đại lý, mobile banking,…), tài chính vi mô, hiểu biết tài chính, tín dụng chính sách, các định chế tài chính đặc biệt, giáo dục tài chính, bảo vệ người tiêu dùng,… Như vậy có thể rút ra quá trình tóm tắt về sự hình thành và phát triển tài chính toàn diện như sau: Viện trợ từ thiện => Tín dụng vi mô => Tài chính vi mô => Tiếp cận tài chính => Tài chính toàn diện. Khái niệm về tài chính toàn diện Trong những năm vừa qua, tài chính toàn diện (hay còn gọi là tài chính bao trùm, tên tiếng anh là Finance Inclusion) là một chủ đề thu hút được nhiều sự quan tâm, không chỉ của các học giả mà còn của các nhà hoạch định chính sách trên thế giới. Tùy theo cách nhìn của các tổ chức và nhà nghiên cứu, các định nghĩa về tài chính toàn diện cũng có những góc độ khác nhau và khá đa dạng.

Leyshon & Thrift (1995) là một trong những tác giả đã đưa ra khái niệm về tài chính toàn diện sớm nhất và đã cho rằng “tài chính toàn diện là quá trình một số nhóm xã hội và cá nhân nhất định được tiếp cận với hệ thống tài chính chính thức”. Trong khi đó, Sinclair (2001) định nghĩa tài chính toàn diện là khả năng tiếp cận các dịch vụ tài 12 chính cần thiết bằng các hình thức thích hợp. Leeladhar (2005) lại cho rằng, tài chính toàn diện là việc cung cấp dịch vụ và sản phẩm ngân hàng với chi phí phải chăng cho bộ phận lớn của các nhóm thu nhập thấp và có hoàn cảnh khó khăn. Đồng quan điểm với với Leeladhar (2005), Kochhar & cộng sự (2009) còn mô tả thêm rằng, Tài chính toàn diện không chỉ cung cấp khả năng và năng lực tiếp cận tài chính đối với các nhóm dễ bị tổn thương, nó còn phải phù hợp, công bằng và minh bạch.

Sarma (2008) định nghĩa rằng “tài chính toàn diện là việc tất cả doanh nghiệp và người dân được tiếp cận và sử dụng các sản phẩm và dịch vụ tài chính một cách phù hợp, tiện dụng với nhu cầu và có chi phí hợp lý, trong đó chú trọng nhóm người nghèo, người thu nhập thấp, những người dễ bị tổn thương, doanh nghiệp vừa và nhỏ, doanh nghiệp siêu nhỏ, do các tổ chức tài chính cung cấp có trách nhiệm và bền vững”. Tương tự, Sarma (2015) cho rằng “tài chính toàn diện là quá trình đảm bảo sự dễ dàng, sẵn có và sử dụng của hệ thống tài chính chính thức cho tất cả các thành viên trong xã hội”. Các quan điểm này cũng đồng nhất với Trung tâm Tài chính toàn diện (CFI).