Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TRÌNH BÀY LẠI BCTC VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC TRÌNH BÀY LẠI BCTC TRONG CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TỪ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC. Giới thiệu Việc đi tìm hiểu những nghiên cứu trước liên quan đến vấn đề nghiên cứu nhằm giúp tác giả nhận thấy những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC, những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC mà các nghiên cứu trước đã phát hiện ra, cũng như những nhân tố chưa được các nghiên cứu trước phát hiện; từ đó giúp tác giả tìm thấy được khe hổng nghiên cứu và xác định vấn đề nghiên cứu của luận án. Vì vậy, chương này tập trung trình bày những nội dung chính như sau: Trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC; các nghiên cứu trước về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC; cũng như những phân tích, đánh giá, những đóng góp từ việc tổng hợp các nghiên cứu trước; từ đó trình bày khe hổng cho nghiên cứu và cuối cùng là vấn đề nghiên cứu của luận án. Trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC Theo FASB, một sự trình bày lại BCTC như là một bản sửa đổi của BCTC đã ban hành trước đó để sửa lỗi.
Việc các công ty niêm yết phát hành lại BCTC có sự sửa đổi so với BCTC phát hành trước đó, xảy ra phổ biến ở nhiều quốc gia và được nhiều nghiên cứu đề cập. Nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC có nhiều nguyên nhân, được một số nghiên cứu trước ở các nước chỉ ra như: Plumlee & Yohn (2010), GAO (2007) và DeZoort (2011). Plumlee & Yohn (2010) cho rằng việc trình bày lại BCTC do bốn nguyên nhân như: Lỗi hệ thống nội bộ, cố ý thao túng (gian lận), do các giao dịch phức tạp và cuối cùng là do một số đặc điểm của chuẩn mực kế toán. GAO (2007) cho rằng trình bày lại BCTC có thể do nhầm lẫn và cũng có thể do gian lận.
Còn DeZoort (2011) nêu bật một số nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến việc trình bày lại BCTC như: Sự phức tạp của chuẩn mực kế toán, hoặc các giao dịch; sự yếu kém trong kiểm soát và quản lý tài chính; gia tăng sự bảo thủ của kiểm toán và ủy ban kiểm toán; áp dụng mức trọng yếu rộng; thiếu minh bạch và cuối cùng là gian lận. 13 Tompson & McCoy (2008) cho rằng những sự trình bày lại là do lỗi kế toán và sự thay đổi kiểm toán. Cụ thể, những sự trình bày lại là do mua bán, sáp nhập, sự thay đổi phương pháp kế toán, các hoạt động bị ngừng hoạt động, hủy bỏ; do sai sót, do thay đổi trong sự trình bày và thay đổi các ước tính kế toán. Nhìn chung trình bày lại BCTC bao gồm cả lý do gian lận, nhưng hầu hết là do nhầm lẫn của kế toán và áp dụng sai các nguyên tắc kế toán được chấp nhận.
Sau đây, nghiên cứu làm rõ một số nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC: + Lỗi trong kế toán: Khi một công ty trình bày lại BCTC đã phát hành trước đó để sửa những lỗi kế toán; kế toán viên mắc phải sai lầm trong quá trình ghi sổ và lập BCTC khi không tuân thủ các tiêu chuẩn kế toán hoặc không hiểu chúng; nói khác đi, nhầm lẫn về kế toán có thể bắt nguồn từ sự thiếu hụt trình độ của nhân viên hoặc sự khác biệt giữa các tiêu chuẩn nghề nghiệp. + Hệ thống kiểm soát nội bộ yếu: Khi một công ty có thể trình bày lại BCTC phát hành trước đó, nếu KTV độc lập phát hiện ra những điểm yếu trong thủ tục, cơ chế kiểm soát BCTC; PCAOB định nghĩa yếu điểm trong kiểm soát nội bộ như là một sự thiếu hụt dẫn tới nhiều hơn một khả năng từ xa, mà một lỗi trong BCTC của công ty sẽ không bị phát hiện. Kiểm soát là tập hợp các hướng dẫn mà lãnh đạo cấp cao thiết lập để ngăn ngừa tổn thất hoạt động do lỗi, sự cố công nghệ, sự bỏ sót của nhân viên hoặc bất cẩn và trộm cắp. Kiểm soát nội bộ yếu làm gia tăng khả năng trình bày lại BCTC.
+ Gian lận: Là hành vi cố ý do một hay nhiều người trong Ban quản trị, Ban Giám đốc, các nhân viên hoặc bên thứ ba thực hiện bằng các hành vi gian dối để thu lợi bất chính hoặc bất hợp pháp (Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh, 2017). Có hai loại gian lận; đó là lập BCTC gian lận và hành vi biển thủ tài sản; trong nghiên cứu này gian lận được đề cập chủ yếu là lập BCTC gian lận. Lập BCTC gian lận là hành vi cố ý, có chủ đích của Ban Giám đốc khi điều chỉnh BCTC nhằm làm người sử dụng hiểu sai về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh, khả năng sinh lời, các luồng tiền của đơn vị kiểm toán (Đại học Kinh tế Tp.
Hồ Chí Minh, 2017). Do vậy, việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam được 14 xem xét trong nghiên cứu này bao gồm cả lý do lập BCTC gian lận; liệu rằng Ban Giám đốc có cố tình điều chỉnh BCTC quý 4 để đánh lừa người sử dụng BCTC, để rồi sau đó BCTC năm được kiểm toán, KTV phát hiện và phải trình bày lại. + Những đặc điểm của chuẩn mực kế toán: Plumlee & Yohn (2010) cho rằng những đặc điểm của chuẩn mực kế toán có đóng góp đến trình bày lại BCTC; các đặc điểm của chuẩn mực kế toán được Plumlee & Yohn (2010) đề cập đến như: Sự thiếu rõ ràng trong việc áp dụng các chuẩn mực kế toán; hoặc sự gia tăng của nhiều tài liệu, vì chuẩn mực ban đầu thiếu sự rõ ràng; hoặc sử dụng các phán đoán trong việc áp dụng chuẩn mực, hoặc áp dụng sai các nguyên tắc chi tiết và phức tạp. + Sự phức tạp của các giao dịch: Plumlee & Yohn (2010) đề cập sự trình bày lại BCTC do đóng góp của các giao dịch phức tạp; sự phức tạp có nhiều khả năng liên quan đến vốn chủ sở hữu, các vấn đề mua/đầu tư.
Những trường hợp sau cũng có thể dẫn đến công ty phát sinh các giao dịch phức tạp như: Hợp nhất kinh doanh, các công cụ tài chính phái sinh, thuế thu nhập trương lai, hợp nhất báo cáo tài chính, các giao dịch nội bộ. Trình bày lại BCTC đề cập trong nghiên cứu này, là sau kiểm toán công ty niêm yết có việc trình bày lại BCTC, bất kể là việc trình bày lại này là do sự nhầm lẫn của kế toán, hay do gian lận, hay do bất kỳ những lý do khác. Vì vậy, những nghiên cứu trước có liên quan đến những nhân tố ảnh hưởng đến gian lận BCTC, hoặc trình bày sai sót trọng yếu BCTC, hoặc quản lý lợi nhuận, hoặc trình bày lại BCTC đều là đối tượng được tác giả tổng hợp, nhằm giúp tác giả xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC; từ đó, có cơ sở để phát triển các giả thuyết và kiểm định sự ảnh hưởng của chúng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam. Các nghiên cứu ở nước ngoài về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán Nghiên cứu về trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC được nhiều nghiên cứu thực hiện ở nhiều quốc gia khác nhau như: Mỹ, Úc, Canada, Trung quốc, Iran, Malaysia …(Beasley, 1996; Chen và cộng sự, 2006; Ahmed & Goodwin, 2007; 15 GAO, 2007; Abdullah và cộng sự, 2010; Zhizhong và cộng sự, 2011; COSO, 2010; Francis và cộng sự, 2012; Rezaei & Mahmoudi, 2013; Abdoli & Nazemi, 2013; Srinivasan, 2013; Ahmadabadi và cộng sự, 2014;…); những nghiên cứu kể trên cố gắng tìm kiếm bằng chứng về việc trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC trong các công ty niêm yết chịu ảnh hưởng bởi các nhân tố nào; có nhiều hướng tiếp cận nghiên cứu khác nhau để tìm kiếm những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC; nhìn chung có ba hướng tiếp cận nghiên cứu, như sơ đồ 1.
Hướng 1 Hướng 2 Hướng 3 Đặc điểm của Những đặc điểm liên Đặc điểm HĐQT và cơ cấu quan đến kiểm toán kinh tế và những sở hữu vốn công đặc điểm khác BCTC ở các công ty của công ty ty niêm yết Trình bày lại BCTC Sơ đồ 1.1: Các hướng tiếp cận nghiên cứu của các nghiên cứu trước về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC. - Hướng tiếp cận nghiên cứu thứ nhất, là đặc điểm của HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn công ty, hoặc chỉ đặc điểm của HĐQT công ty ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC; hướng nghiên cứu này có các nghiên cứu như: Beasley (1996), COSO (2010), Lobo & Zhao (2013), Srinivasan (2005), Abbot và cộng sự (2004), Agrawal & Chadha (2005), Abdullah và cộng sự (2010). 16 - Hướng tiếp cận nghiên cứu thứ hai, là những đặc điểm có liên quan đến kiểm toán BCTC ở công ty niêm yết; hướng nghiên cứu này có một số tác giả như: Lazer và cộng sự (2004), Vivek & Myungsoo (2013), Tompson & McCoy (2008), Stanley & DeZoort (2007). - Hướng tiếp cận nghiên cứu cuối cùng là những đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty niêm yết.
Theo hướng này có các nghiên cứu như: Kinney & McDaniel (1989), GAO (2007), COSO (2010), Ahmed & Goodwin (2007), Rezaei & Mahmoudi (2013). Dưới đây, tác giả khảo lược những nghiên cứu đề cập đến những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC: 1. Những nghiên cứu về ảnh hưởng của đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn công ty đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC Những nghiên cứu trước ở các nước như: Mỹ, Úc, Trung quốc, Malaysia, đi xem xét ảnh hưởng của đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn của công ty đến trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC. Trong đó nổi lên nghiên cứu của Beasley (1996), Abbott và cộng sự (2001), Agrawal & Chadha (2005), Chen và cộng sự (2006), GAO (2007), COSO (2010), Abdullah và cộng sự (2010), Zhizhong và cộng sự (2011), Abdoli & Nazemi (2013)…Những nghiên cứu trên tập trung vào tìm kiếm bằng chứng về ảnh hưởng của đặc điểm HĐQT công ty đến trình bày lại BCTC, hoặc gian lận BCTC.