Luận văn thạc sĩ bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh trong dạy học chương mắt các dụng cụ quang học vật lí 11002

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh trong dạy học chương mắt các dụng cụ, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Vân Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Nhã
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Vật lí
• Đề tài: Bồi Dưỡng Năng Lực Vận Dụng Kiến Thức Vật Lí Cho Học Sinh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở lí luận về bồi dưỡng năng lực
• 1.1.1. Khái niệm năng lực
• 1.1.2. Cấu trúc của năng lực
• 1.1.3. Các năng lực chung cần phát triển cho học sinh trung học phổ thông
• 1.1.4. Các năng lực chuyên biệt cần phát triển cho học sinh trong dạy học Vật lí
• 2. CHƯƠNG 2: BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “MẮT. CÁC DỤNG CỤ QUANG HỌC”, VẬT LÍ 11
• 2.1. Mục tiêu dạy học và cấu trúc nội dung chương “Mắt. Các dụng cụ quang học”, Vật lí 11
• 2.2. Mục tiêu dạy học chương Mắt và các dụng cụ quang học. Cấu trúc nội dung chương “Mắt. Các dụng cụ quang học”, Vật lí 11
• 2.3. Xây dựng một số dự án dạy học chương Mắt. Các dụng cụ quang học
• 2.3.1. Vì sao phải xây dựng Dự án?
• 2.3.2. Tìm hiểu về dạy học dự án
• 2.3.3. Một số dự án dạy học chương “Mắt. Các dụng cụ quang học”
• 2.3.4. Quy trình tiến hành các dự án
• 2.3.5. Xây dựng bộ công cụ đánh giá kết quả dự án và năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm
• 3.4. Quy trình thực nghiệm sư phạm. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phương pháp xử lí bài kiểm tra và phiếu hỏi
• 3.6. Kết quả kiểm tra và xử lí kết quả kiểm tra
• 3.7. Phân tích kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh

Bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Môn Vật lí không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn giúp học sinh phát triển khả năng tư duy, phân tích và giải quyết vấn đề trong thực tiễn. Việc áp dụng kiến thức vật lí vào cuộc sống hàng ngày giúp học sinh nhận thức rõ hơn về vai trò của môn học này trong đời sống. Đặc biệt, chương "Mắt và các dụng cụ quang học" trong chương trình Vật lí 11 có nhiều ứng dụng thực tiễn, từ đó tạo cơ hội cho học sinh phát triển năng lực vận dụng kiến thức.

1.1. Khái niệm năng lực vận dụng kiến thức vật lí

Năng lực vận dụng kiến thức vật lí được hiểu là khả năng của học sinh trong việc áp dụng các kiến thức đã học vào các tình huống thực tế. Điều này không chỉ bao gồm việc giải quyết các bài toán vật lí mà còn là khả năng liên hệ kiến thức với các hiện tượng trong cuộc sống hàng ngày. Việc phát triển năng lực này giúp học sinh tự tin hơn trong việc sử dụng kiến thức vật lí để giải quyết các vấn đề thực tiễn.

1.2. Vai trò của môn Vật lí trong giáo dục

Môn Vật lí đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tư duy khoa học cho học sinh. Nó giúp học sinh phát triển khả năng phân tích, tổng hợp và đánh giá thông tin. Hơn nữa, việc học Vật lí còn giúp học sinh hiểu rõ hơn về các hiện tượng tự nhiên, từ đó nâng cao nhận thức về thế giới xung quanh. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay khi mà khoa học công nghệ đang phát triển mạnh mẽ.

II. Thách thức trong việc bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí

Mặc dù việc bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu liên kết giữa lý thuyết và thực tiễn. Nhiều học sinh cảm thấy khó khăn trong việc áp dụng kiến thức đã học vào các tình huống thực tế. Hơn nữa, phương pháp dạy học truyền thống vẫn còn phổ biến, dẫn đến việc học sinh không được khuyến khích phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.

2.1. Thiếu sự kết nối giữa lý thuyết và thực tiễn

Nhiều học sinh chỉ học thuộc lòng các công thức và định luật mà không hiểu rõ cách áp dụng chúng vào thực tế. Điều này dẫn đến việc học sinh cảm thấy nhàm chán và không hứng thú với môn học. Để khắc phục điều này, cần có những phương pháp dạy học mới giúp học sinh thấy được sự liên quan giữa kiến thức và thực tiễn.

2.2. Phương pháp dạy học chưa hiệu quả

Phương pháp dạy học truyền thống thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức một chiều, ít khuyến khích sự tham gia của học sinh. Điều này làm giảm khả năng tư duy độc lập và sáng tạo của học sinh. Cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực hơn, như dạy học dự án, để khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập.

III. Phương pháp bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh

Để bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại và tích cực. Một trong những phương pháp hiệu quả là dạy học dự án, nơi học sinh được tham gia vào các hoạt động thực tiễn, từ đó áp dụng kiến thức vào thực tế. Ngoài ra, việc sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy cũng giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động và hấp dẫn hơn.

3.1. Dạy học dự án trong môn Vật lí

Dạy học dự án là một phương pháp dạy học tích cực, trong đó học sinh tham gia vào các dự án thực tế liên quan đến kiến thức vật lí. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh áp dụng kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp và giải quyết vấn đề. Các dự án có thể bao gồm việc thiết kế thí nghiệm, nghiên cứu hiện tượng tự nhiên hoặc phát triển sản phẩm ứng dụng từ kiến thức vật lí.

3.2. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc sử dụng video, mô phỏng và các phần mềm học tập giúp học sinh dễ dàng hình dung và hiểu rõ hơn về các khái niệm vật lí. Hơn nữa, công nghệ cũng giúp học sinh có thể tự học và tìm hiểu thêm về các vấn đề mà mình quan tâm.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng vào thực tiễn. Các nghiên cứu cho thấy rằng khi học sinh được tham gia vào các hoạt động thực tiễn, khả năng vận dụng kiến thức của họ sẽ được cải thiện rõ rệt. Các trường học cần tạo điều kiện cho học sinh tham gia vào các hoạt động ngoại khóa, thí nghiệm và dự án nghiên cứu để nâng cao năng lực vận dụng kiến thức.

4.1. Kết quả thực nghiệm sư phạm

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng việc áp dụng phương pháp dạy học dự án và công nghệ thông tin đã giúp học sinh nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vật lí. Học sinh không chỉ hiểu rõ hơn về các khái niệm mà còn có thể áp dụng chúng vào các tình huống thực tế. Kết quả kiểm tra và đánh giá cho thấy sự cải thiện đáng kể trong kết quả học tập của học sinh.

4.2. Ứng dụng kiến thức vật lí trong đời sống

Học sinh có thể áp dụng kiến thức vật lí vào nhiều lĩnh vực trong đời sống, từ việc hiểu rõ hơn về các hiện tượng tự nhiên đến việc thiết kế và chế tạo các sản phẩm công nghệ. Việc này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng mà còn tạo ra những sản phẩm có giá trị thực tiễn, góp phần vào sự phát triển của xã hội.

V. Kết luận và tương lai của bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí

Bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí cho học sinh là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực và hiện đại sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Tương lai của việc bồi dưỡng năng lực này cần được chú trọng hơn nữa, với sự hỗ trợ từ công nghệ và các hoạt động thực tiễn.

5.1. Định hướng phát triển trong giáo dục

Trong tương lai, cần có những chính sách và chương trình giáo dục phù hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Vật lí. Việc bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức cần được tích hợp vào chương trình giảng dạy một cách đồng bộ và hiệu quả.

5.2. Tầm quan trọng của việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn

Việc áp dụng kiến thức vật lí vào thực tiễn không chỉ giúp học sinh nâng cao khả năng vận dụng mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội. Học sinh cần được khuyến khích tham gia vào các hoạt động nghiên cứu và phát triển, từ đó tạo ra những sản phẩm có giá trị cho cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, giáo dục hiện đại đòi hỏi đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả tiếp thu kiến thức của học sinh. Môn Vật lí, với tính chất khoa học thực nghiệm gắn liền với thực tiễn cuộc sống, đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn (NLVDKT) cho học sinh trung học phổ thông (THPT). Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều học sinh chưa phát huy được khả năng này, dẫn đến việc học tập trở nên khô khan, thiếu hứng thú. Chương trình Vật lí lớp 11, đặc biệt là chủ đề “Mắt. Các dụng cụ quang học”, có tính ứng dụng cao trong đời sống và khoa học, là cơ hội để bồi dưỡng NLVDKT cho học sinh.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng và áp dụng các chủ đề dạy học dự án trong chương “Mắt. Các dụng cụ quang học” để bồi dưỡng NLVDKT cho học sinh, từ đó nâng cao chất lượng dạy học và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Nghiên cứu được thực hiện tại một số trường THPT trên địa bàn Hà Nội trong năm học 2019-2020, với đối tượng là học sinh lớp 11 và giáo viên bộ môn Vật lí.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học Vật lí theo hướng phát triển năng lực, tăng cường sự gắn kết giữa kiến thức lý thuyết và thực tiễn, đồng thời nâng cao hiệu quả học tập và hứng thú của học sinh. Kết quả nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chương trình đào tạo giáo viên và phát triển tài liệu dạy học tích hợp năng lực vận dụng kiến thức.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn được hiểu là khả năng hệ thống hóa, phân loại và sử dụng kiến thức Vật lí để giải quyết các vấn đề thực tế một cách hiệu quả. Khung lý thuyết nghiên cứu dựa trên các mô hình năng lực gồm: năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể. Trong đó, năng lực vận dụng kiến thức là sự kết hợp linh hoạt giữa tri thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện thành công các tình huống thực tiễn.

Phương pháp dạy học dự án (DHDA) được lựa chọn làm nền tảng lý thuyết cho việc bồi dưỡng NLVDKT. DHDA là phương pháp lấy học sinh làm trung tâm, khuyến khích sự tự lực, sáng tạo và hợp tác trong quá trình học tập thông qua việc thực hiện các dự án gắn liền với thực tiễn. Các khái niệm chính bao gồm: dự án học tập, năng lực vận dụng kiến thức, dạy học tích cực, và các năng lực chuyên biệt như năng lực thực nghiệm, năng lực giải quyết vấn đề.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm tài liệu giáo dục học, tâm lý học, chương trình và sách giáo khoa Vật lí 11, cùng các tài liệu nghiên cứu về DHDA và năng lực vận dụng kiến thức. Nghiên cứu thực tiễn được tiến hành thông qua khảo sát ý kiến giáo viên và học sinh tại hai trường THPT trên địa bàn Hà Nội, với cỡ mẫu gồm 27 giáo viên và 186 học sinh.

Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng thống kê mô tả và phân tích định lượng nhằm đánh giá thực trạng và hiệu quả của các chủ đề dạy học dự án. Thực nghiệm sư phạm được triển khai trong năm học 2019-2020, với việc áp dụng các dự án dạy học vào giảng dạy chương “Mắt. Các dụng cụ quang học” nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của đề tài.

Timeline nghiên cứu bao gồm: khảo sát thực trạng (tháng 5/2019), xây dựng dự án và công cụ đánh giá (tháng 6-8/2019), thực nghiệm sư phạm (tháng 9/2019 - 5/2020), xử lý số liệu và hoàn thiện luận văn (tháng 6/2020).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức của giáo viên về NLVDKT và DHDA: 100% giáo viên được khảo sát đã tham gia tập huấn về dạy học tích cực và dự án. 59,26% đánh giá việc bồi dưỡng NLVDKT là rất quan trọng, 40,74% đánh giá quan trọng. Hơn 60% giáo viên đã áp dụng DHDA trong giảng dạy, tuy nhiên chỉ 15% áp dụng thường xuyên.

2. Khó khăn trong thực hiện DHDA: 92,6% giáo viên cho biết mất nhiều thời gian thực hiện, 88,9% gặp áp lực về số lượng tiết dạy và phân phối chương trình, 51,8% chưa biết cách thiết kế chủ đề dự án, 48,2% thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể.

3. Thực trạng NLVDKT của học sinh: 95% học sinh nhận thức NLVDKT là quan trọng. Tuy nhiên, 55% tự đánh giá năng lực ở mức trung bình, 25% yếu, 20% khá. Nguyên nhân chính là thiếu tiếp xúc với các tình huống thực tiễn và phương pháp dạy học chưa khuyến khích vận dụng kiến thức.

4. Hiệu quả của các dự án dạy học: Qua thực nghiệm sư phạm, các dự án như “Tìm hiểu ứng dụng của lăng kính và thấu kính”, “Tìm hiểu các tật khúc xạ về mắt”, “Tìm hiểu kính lúp, kính thiên văn, kính hiển vi và sáng tạo dụng cụ quang học” đã giúp học sinh nâng cao khả năng vận dụng kiến thức, phát triển kỹ năng hợp tác, tự học và giải quyết vấn đề. Điểm kiểm tra và đánh giá năng lực vận dụng kiến thức của học sinh tăng trung bình từ 55% lên 75%.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát và thực nghiệm cho thấy giáo viên có nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của NLVDKT và DHDA, nhưng còn nhiều khó khăn trong việc triển khai do hạn chế về thời gian, tài liệu và kỹ năng thiết kế dự án. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trong ngành giáo dục cho thấy việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi sự hỗ trợ đồng bộ từ nhà trường và cơ quan quản lý.

Học sinh có xu hướng học tập thụ động, thiếu kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, dẫn đến hiệu quả học tập chưa cao. Việc áp dụng DHDA giúp học sinh chủ động hơn, tăng cường sự liên hệ giữa lý thuyết và thực tiễn, từ đó nâng cao hứng thú và kết quả học tập. Các biểu đồ phân bố điểm kiểm tra và đánh giá năng lực vận dụng kiến thức minh họa rõ sự cải thiện này.

Tuy nhiên, DHDA cũng có hạn chế như tốn thời gian, đòi hỏi giáo viên có trình độ chuyên môn và kỹ năng tổ chức cao. Do đó, cần có sự đầu tư và hỗ trợ thích hợp để phát huy tối đa hiệu quả của phương pháp này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức tập huấn chuyên sâu cho giáo viên về DHDA và bồi dưỡng NLVDKT: Nhà trường và các cơ quan quản lý giáo dục cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên biệt, cung cấp tài liệu hướng dẫn thiết kế dự án và kỹ năng đánh giá năng lực. Thời gian thực hiện trong vòng 6 tháng, chủ thể là phòng giáo dục và trường THPT.

2. Xây dựng và phổ biến bộ công cụ dạy học dự án và đánh giá NLVDKT: Phát triển các bộ công cụ chuẩn hóa, bao gồm đề cương dự án, phiếu đánh giá, hướng dẫn thực hiện để giáo viên dễ dàng áp dụng. Thời gian triển khai 3-4 tháng, do các trung tâm nghiên cứu giáo dục phối hợp với trường đại học.

3. Tăng cường thời gian và điều kiện thực hành cho học sinh: Nhà trường cần bố trí thêm tiết thực hành, phòng thí nghiệm và thiết bị hỗ trợ để học sinh có cơ hội trải nghiệm thực tiễn. Thời gian thực hiện theo năm học, chủ thể là ban giám hiệu và tổ bộ môn.

4. Khuyến khích hợp tác giữa nhà trường và các đơn vị thực tiễn: Tạo điều kiện cho học sinh tham gia các hoạt động ngoại khóa, thực địa, nghiên cứu khoa học nhằm phát triển NLVDKT. Thời gian thực hiện liên tục, chủ thể là nhà trường và các tổ chức xã hội, doanh nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên bộ môn Vật lí THPT: Nghiên cứu cung cấp phương pháp và công cụ thiết thực để đổi mới dạy học, nâng cao năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục và chuyên viên đào tạo giáo viên: Tài liệu giúp xây dựng chương trình tập huấn, chính sách phát triển năng lực học sinh và đổi mới phương pháp dạy học.

3. Sinh viên ngành Sư phạm Vật lí: Là nguồn tham khảo quý giá về lý luận và thực tiễn dạy học dự án, phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong môn học.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục và phát triển chương trình: Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực nghiệm để phát triển các mô hình dạy học tích hợp năng lực vận dụng kiến thức.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn là gì?
   Là khả năng hệ thống hóa, phân loại và sử dụng kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề thực tế một cách hiệu quả. Ví dụ, học sinh vận dụng kiến thức về thấu kính để giải thích và khắc phục tật cận thị.

2. Tại sao dạy học dự án lại phù hợp để bồi dưỡng năng lực này?
   DHDA giúp học sinh chủ động nghiên cứu, kết hợp lý thuyết với thực tiễn, phát triển kỹ năng tự học, hợp tác và sáng tạo. Qua dự án, học sinh thực hành giải quyết vấn đề thực tế, tăng cường khả năng vận dụng kiến thức.

3. Khó khăn lớn nhất khi áp dụng DHDA là gì?
   Thời gian thực hiện dài, áp lực chương trình học, thiếu tài liệu hướng dẫn và kỹ năng thiết kế dự án của giáo viên là những thách thức chính. Cần có sự hỗ trợ từ nhà trường và cơ quan quản lý.

4. Làm thế nào để đánh giá năng lực vận dụng kiến thức của học sinh?
   Có thể sử dụng bộ công cụ đánh giá bao gồm phiếu tự đánh giá, đánh giá nhóm, bài kiểm tra thực hành và sản phẩm dự án. Ví dụ, đánh giá qua báo cáo dự án về ứng dụng thấu kính trong thực tế.

5. Các dự án dạy học trong chương “Mắt. Các dụng cụ quang học” gồm những gì?
   Bao gồm dự án tìm hiểu ứng dụng lăng kính và thấu kính, dự án nghiên cứu các tật khúc xạ về mắt và cách phòng tránh, dự án tìm hiểu kính lúp, kính hiển vi, kính thiên văn và sáng tạo dụng cụ quang học đơn giản.

Kết luận

• Đề tài đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức Vật lí cho học sinh THPT, đặc biệt trong chương “Mắt. Các dụng cụ quang học”.
• Thực trạng khảo sát cho thấy giáo viên nhận thức đúng về tầm quan trọng của NLVDKT và DHDA, nhưng còn nhiều khó khăn trong triển khai.
• Các dự án dạy học được xây dựng và áp dụng thực nghiệm đã nâng cao hiệu quả học tập và năng lực vận dụng kiến thức của học sinh.
• Đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm hỗ trợ giáo viên và học sinh phát triển năng lực này trong dạy học Vật lí.
• Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông.

Hành động tiếp theo là triển khai các khóa tập huấn chuyên sâu cho giáo viên, xây dựng bộ công cụ dạy học dự án chuẩn hóa và tăng cường điều kiện thực hành cho học sinh. Đề nghị các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và nhà nghiên cứu cùng phối hợp để phát huy hiệu quả nghiên cứu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận về bồi dưỡng năng lực 1. Khái niệm năng lực Năng lực (competensy) có nguồn gốc từ tiếng La tinh, được hiểu là sự thành thạo, là khả năng thực hiện của một cá nhân đối với một công việc.

Theo Nguyễn Lân: “Năng lực là khả năng đảm nhận công việc và thực hiện tốt công việc đó nhờ phẩm chất đạo đức và chuyên môn[8]” Năng lực là sự kết hợp linh hoạt của nhiều đặc điểm tâm lí tạo thành các điều kiện thuận lợi giúp người đó tiếp thu dễ dàng, nhanh chóng đạt hạt hiệu quả trong các hoạt động của một lĩnh vực nào đó. Năng lực mang sự bao hàm khả năng của một người và sự sẵn sàng để giải quyết các vấn đề. Nhà tâm lý học Robert Epstein đưa ra quan niệm về năng lực như sau: “Năng lực là một trong những đặc tính tâm lý của con người quyết định và chi phối quá trình tiếp nhận kiến thức,kĩ năng của con người cũng như quyết định quả đạt được trong các hoạt động nhất định. Năng lực con người là sự kết hợp giữa năng khiếu bẩm sinh đã được phát triển và sự tác động giáo dục của của môi trường xung quanh theo thời gian” [20].

Dưới góc độ tâm lí học: Năng lực bao gồm các đặc điểm của cá nhân có phù hợp với các yêu cầu của hoạt động sao cho hoạt động đó đạt hiệu quả cao. Người có năng lực không cần tốn quá nhiều thời gian và sự nỗ lực vẫn có thể giải quyết được vấn đề nhanh hơn những người khác.Năng lực vừa là tiền đề vừa là kết quả của hoạt động, năng lực vừa là điều kiện cho hoạt động đạt kết quả nhưng đồng thời năng lực cũng phát triển ngay trong chính hoạt động ấy. Năng lực bao gồm các kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức cũng như quan điểm của một cá nhân để hành động thành công trong các tình huống linh hoạt. Bản chất của năng lực là sự kết hợp linh hoạt, nhịp nhàng, có tổ chức một cách hợp lí để thực hiện thành công các tình huống cuộc sống.

Năng lực 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] mang dấu ấn cá nhân của chủ thể do năng lực là một trong những thuộc tính của nhân cách, được hình thành trong quá trình phát triển nhân cách, thể hiện sự đánh giá chủ quan của chủ thể[3]. Năng lực được cấu thành từ 3 yếu tố: tri thức, kĩ năng và các điều kiện tâm lí cho việc thực hiện hành động của mỗi cá nhân, trong đó kĩ năng được coi là yếu tố cốt lõi của năng lực[11]. Theo tài liệu tập huấn kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo định hướng phát triển năng của học sinh THPT môn Vật lí, năng lực được hình thành trong các môn học, những nội dung và hoạt động cơ bản được liên kết với nhau nhằm hình thành năng lực[2]. Như vậy, chúng tôi cho rằng năng lực khả năng có thể thực hiện hiệu quả các hành động trong nhiều tình huống khác nhau thuộc các lĩnh vực chuyên môn nghề nghiệp, xã hội, trên cơ sở hiểu biết và các kĩ năng, kĩ xảo, kinh nghiệm của một cá nhân cũng như sự sẵn cho các hành động.

Cấu trúc của năng lực Theo Nguyễn Văn Cường, cấu trúc chung của năng lực bao gồm 4 thành phần chính: Năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội, năng lực cá thể[5]. - Năng lực chuyên môn (Professinal competency): Là năng lực đặc trưng trong một lĩnh vực nhất định,bao gồm kiến thức chuyên môn và kỹ năng cần thiết cho các hành động, chủ yếu gắn với khả năng nhận thức và tâm lí vận động. - Năng lực phương pháp (Methodical competency): Là năng lực của cá nhân với các hành động có kế hoạch, bao gồm phương pháp chung và phương pháp chuyên môn. Đặc điểm chính của năng lực phương pháp là khả năng tiếp nhận, xử lí, đánh giá, truyền thụ tri thức.

- Năng lực xã hội (Social competency): Là khả năng đạt được mục đích trong giao tiếp xã hội cũng như sự phối hợp hoàn hảo với các cá thể khác 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nhằm đạt được mục đích giao tiếp, được tiếp nhận qua việc học giao tiếp. - Năng lực cá thể (Induvidual competency): Là khả năng xác định, đánh giá các cơ hội phát triển cũng như các giới hạn cá nhân, phát triển được năng khiếu và xây dựng thương hiệu cá nhân, được tiếp nhận qua việc học cảm xúc – đạo đức và liên quan đến tư duy hành động, chịu trách nhiệm[5]. Các năng lực chung cần phát triển cho học sinh trung học phổ thông Trong tất cả các môn học và hoạt động giáo dục, các năng lực chung cốt lõi cần hình thành cho học sinh bao gồm: - Năng lực tự học (NLTH):là sự bao hàm cả cách học, kỹ năng học và nội dung học. NLTH là khả năng bẩm sinh của mỗi người nhưng phải được đào tạo, rèn luyện trong hoạt động thực tiễn thì nó mới bộc lộ được những ưu điểm giúp cho cá nhân phát triển.

Tự học và năng lực tự học của học sinh là nền tảng cơ bản đóng vai trò quyết định đến sự thành công của HS trong quá trình học tập[7]. - Năng lực giao tiếp(NLGT): là việc sử dụng hiệu quả các các kĩ năng cá nhân, kiến thức chuyên môn, kiến thức xã hội trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Nó còn bao gồm ngôn ngữ phong phú trong các tình huống giao tiếp mà không đơn thuần các năng lực ngữ pháp đơn thuần. Xử lí các thông tin tiếp nhận một cách tích cực và trôi chảy, nhạy bén và phản xạ nhanh với các bối cảnh giao tiếp khác nhau và có thể thích nghi với các tình huống giao tiếp mới lạ[10].

- Năng lực hợp tác(NLHT): là khả năng tương tác lẫn nhau, trong đó các cá nhân biết chia sẻ trách nhiệm, biết cam kết và biết cách cùng làm việc, lắng nghe và quan tâm tới các quan điểm khác nhau; giúp đỡ, hỗ trợ lẫn nhau,biết nắm bắt và phát huy thế mạnh của từng cá nhân trong công việc nào đó vì mục đích chung có hiệu quả với tất cả cá nhân. Người có NLHT cần phải thực hiện được các kĩ năng: KN tổ chức nhóm hợp tác, KN chia sẻ thông tin, KN diễn đạt ý kiến, KN giải quyết mâu thuẫn, khả năng đánh giá[14]. 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Năng lực sáng tạo(NLST): là khả năng cá nhân có thể tạo ra những điều mới mẻ trong một lĩnh vực nào đó hoặc xử lí một vấn đề theo một phương pháp hoàn toàn mới mà chưa từng có tiền đề trước đó. Sáng tạo là điều cần thiết để tạo ra các cách giải pháp mới cho các vấn đề lớn và phức tạp.

Học sinh hiện nay cần được dạy để sở hữu sự năng lực sáng tạo. Có thể phát triển sự sáng tạo cho học sinh thông qua việc đào tạo một trong các kĩ năng: bảo vệ (bảo vệ quan điểm cá nhân khi có ý tưởng mới); thử thách(thực hiện các nhiệm vụ khó khăn); mở rộng (tìm kiếm kiến thức và kĩ năng ngoài lĩnh vực chuyên môn); xung quanh (tìm kiếm các dạng mới xung quanh hoặc kết hợp các dạng với nhau. - Năng lực giải quyết vấn đề(GQVĐ): khả năng cá nhân có thể nắm bắt được một vấn đề mới, biết cách phân tích và làm rõ vấn đề, từ đó đề xuất được các giải pháp tối ưu để giải quyết vấn đề đó. Cá nhân có khả năng đánh giá và tìm ra tiến trình giải quyết vấn đề đó một cách hiệu quả nhất[8].

Các năng lực chuyên biệt cần phát triển cho học sinh trong dạy học Vật lí 1. Năng lực thực nghiệm Vật lí Trong quá trình học tập và nghiên cứu môn Vật lí, ngoài việc tiếp thu và nắm bắt kiến thức học sinh cần có khả năng làm thí nghiệm(TN) và đề xuất được các phương án thí nghiệm Vật lí nhằm kiểm tra lại các hệ quả Vật lí, các suy đoán khoa học để kiểm chứng tính đúng đắn của hệ quả đó hoặc khẳng định các suy đoán trước đó là đúng đắn. Do đó, việc phát triển năng lực thực nghiệm(NLTN) Vật lí là hết sức quan trọng và cần thiết với mỗi cá nhân học tập và nghiên cứu Vật lí. Trong từ điển Tiếng Việt, NLTN được định nghĩa:“Năng lực thực nghiệm là tổ hợp bao gồm kiến thức, kĩ năng, thái độ và hứng thú hành động 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] của cá nhân một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống bằng phương pháp thực nghiệm.” Trên cơ sở đó, NLTN Vật lí (VL) được định nghĩa như sau: “NLTN VL là khả năng của mỗi cá nhân có thể áp dụng các kiến thức Vật lí đã được lĩnh hội cùng với các kĩ năng thực hành giải quyết các tình huống thực tiễn”[13].

Nó có thể là khả năng lí giải một hiện tượng VL, thực nghiệm thành công một thí nghiệm VL hay chế tạo một dụng cụ thí nghiệm hoạt động dựa trên các nguyên tắc VL để học tập và nghiên cứu. NLTN đỏi hỏi HS phải có tư duy nhất định về các khái niệm Vật lí, phải lí giải được các hiện tượng VL, kết hợp với các kĩ năng vốn có từ đó vận dụng được kiến thức VL vào thực tiễn và thực nghiệm chứ không dừng lại ở mức độ hiểu[6]. Những biểu hiện của người học có năng lực thực nghiệm Vật Lí[𝟏𝟓] + Hiểu và thực hiện đúng các quy tắc khi làm TN + Có sự hiểu biết nhất định về các thiết bị, xử lí số liệu, sai số. + Xác định được mục đích TN, lựa chọn đúng các dụng cụ thí nghiệm và lắp ráp được các dụng cụ thí nghiệm.

+ Quan sát được chính xác các hiện tượng xảy ra khi làm thí nghiệm, hiệu chỉnh + Có thái độ kiên nhẫn, tỉ mỉ, tích cực… 1. Năng lực tính toán Cần thiết phát triển NL tính toán cho HS, giúp HS tích cực hơn trong việc học, gợi động cơ yêu thích môn học, có thể đáp ứng nhu cầu khác nhau của các kì thi. Phát triển NL toán học trong dạy và học bao gồm: Phát triển NL tính toán cho GV và phát triển NL tính toán cho HS. Phát triển NL toán học cho HS đòi hỏi HS phải mô hình hóa các quy luật Vật lí thành các công thức toán học, sử dụng toán học để suy luận từ kiến thức 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đã biết ra hệ quả hoặc ra kiến thức mới bằng cách phát biểu, giải thích bằng lời, biến đổi hình thức các công thức, quy luật Vật lí.