mở đầu Truyện Kiều của Nguyễn Du để nói về nội dung tác phẩm văn học : Trăm năm trong cõi người ta 2 Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau Trải qua một cuộc bể dâu. Những điều trông thấy mà đau đớn lòng. Chu Mạnh Trinh khi nhận xét về Truyện Kiều cũng cho rằng: "Nếu không phải có con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời thì tài nào có cái bút lực ấy". Có thể coi con mắt trông thấy cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời chính là vấn đề của nội dung thì có thể coi cái bút lực ấy lại là một trong những vấn đề thuộc về hình thức tác phẩm.
Hình thức của tác phẩm nghệ thuật Là một hệ thống các phƣơng tiện và phƣơng thức thể hiện nội dung. Nó đƣợc hợp thành bởi nhiều yếu tố: nghệ thuật sử dụng các chất liệu, phƣơng tiện nghệ thuật, các qui định của loại thể, những biện pháp kết cấu, cách xây dựng nhân vật, thể hiện hình tƣợng.Tất cả đều nhằm mục đích biểu hiện trực tiếp và sinh động nội dung của tác phẩm, tạo thành một dạng tồn tại nhất định của nội dung ấy, qua đó xây dựng tác phẩm thành một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất. Biêlinxki cho rằng: Dù một bài thơ có chứa chất những tƣ tƣởng đẹp đến mấy đi nữa. nhưng nếu trong nó không có tính thơ thì nó cũng chỉ là một dụng ý đẹp đã được thực hiện tồi.
Rêpin cũng nói: Ý tưởng anh đẹp đẽ như vậy nhưng anh vẽ tồi thì anh chỉ làm cho người ta ghê sợ và coi rẽ ý tưởng của anh mà thôi. Như vậy, hình thức là một yếu tố rất quan trọng của tác phẩm nghệ thuật. Ông Phạm văn Ðồng nhấn mạnh tầm quan trọng của hình thức nghệ thuật : Giá trị hình thức rất quan trọng. Bởi vì không có giá trị nghệ thuật thì không thể có tác phẩm nghệ thuật được ! Nó là con số không ! Chúng ta đều phải hiểu như vậy.Tư tưởng, nội dung tư tưởng phải đúng và nói về mặt yêu cầu thì nó phải một trăm phần trăm nhưng giá trị nghệ thuật cũng cần thiết, đòi hỏi cũng phải trăm phần trăm chứ không phải là năm mươi và năm mươi cộng lại.
Bởi vì một tác phẩm không có giá trị nghệ thuật là không có nghĩa gì hết. Nó không phải là một sản phẩm. Cũng như có thể có những đồng chí có tư tưởng tốt lắm, nghĩa là như Lênin nói, khi chết có thể lên thiên đường, nhưng không làm được việc ! Chính những tác phẩm đúng về tư tưởng nhưng không có giá trị nghệ thuật cũng giống như những con người ấy 2. Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức Nội dung và hình thức vốn là một phạm trù triết học có liên quan đến mọi hiện tƣợng trong đời sống.
Hình thức tất yếu phải là hình thức của một nội dung nhất định và nội dung bao giờ cũng là nội dung đƣợc thể hiện qua một hình thức. Không thể có cái này mà không có cái kia hoặc ngƣợc lại. Tác phẩm nghệ thuật là một hiện tƣợng xã hội, cho nên trong những tác phẩm nghệ thuật có giá trị, nội dung và hình thức luôn luôn thống nhất khắng khít với nhau. 3 Nói về một tác phẩm có giá trị, Biêlinxki cho rằng: Trong tác phẩm nghệ thuật, tư tưởng và hình thức phải hòa hợp với nhau một cách hữu cơ như tâm hồn và thể xác, nếu hủy diệt hình thức thì cũng có nghĩa là hủy diệt tư tưởng và ngược lại cũng vậy.
Ở một chỗ khác, ông viết Khi hình thức là biểu hiện của nội dung thì nó gắn chặt với nội dung tới mức là nếu tách nó ra khỏi nội dung, có nghĩa là hủy diệt bản thân nội dung và ngược lại, tách nội dung khỏi hình thức, có nghĩa là tiêu diệt hình thức. Sự thống nhất giữa nội dung và hình thức đƣợc biểu hiên ở 2 mặt: nội dung quyết định hình thức và hình thức phù hợp nội dung. Trong mối tƣơng quan giữa nội dung và hình thức, nội dung bao giờ cũng đóng vai trò chủ đạo. Nó là cái có trƣớc, thông qua ý thức năng động và tích cực của chủ quan nghệ sĩ, cố gắng tìm một hình thức phù hợp nhất để bộc lộ một cách đầy đủ, hấp dẫn nhất bản chất của nó.
ÐỀ TÀI - CHỦ ÐỀ - TƢ TƢỞNG - Ý NGHĨA VÀ GIÁ TRỊ CỦA TÁC PHẨM VĂN HỌC. Ðề tài là phạm vi hiện thực mà nhà văn chọn lựa và miêu tả, thể hiện tạo thành chất liệu của thế giới hình tƣợng trong tác phẩm đồng thời là cơ sở để từ đó nhà văn đặt ra những vấn đề mà mình quan tâm. Có thể nói, đề tài là khái niệm trung gian giữa thế giới hiện thực đƣợc thẩm mĩ hóa trong tác phẩm và bản thân đời sống. Ngƣời ta có thể xác định đề tài trên 2 phƣơng diện: bên ngoài và bên trong.
Nói đến phƣơng diện bên ngoài là nói đến sự liên hệ thuần túy đến phạm vi hiện thực mà tác phẩm phản ánh. Ơí đây, sự xác đinh đề tài thƣờng dựa trên cơ sở các phạm trù lịch sử- xã hội. Có thể nói đến đề tài chống Pháp, chống Mĩ, đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội, đề tài công nhân, nông dân, bộ đội. Tuy nhiên, để tránh sự đồng nhất đề tài và đối tƣợng phản ánh và thấy đƣợc tính chất của phạm vi đƣợc phản ánh, cần phải đi vào phƣơng diện bên trong của đề tài.
Ðó là cuộc sống nào, con ngƣời nào.đƣợc thể hiện trong tác phẩm. Nói cách khác, đó chính là tính chất của đề tài bên ngoài. Trong trƣờng hợp này, đề 4 tài chính là vấn đề đƣợc thể hiện trong tác phẩm và trong nhiều trƣờng hợp nó trùng khít với chủ đề. Chẳng hạn, Sống mòn của Nam Cao viết về ngƣời trí thức tiểu tƣ sản nhƣng đó là ngƣời trí thức tiểu tƣ sản quẩn quanh, bế tắc, mòn mỏi.
Tiếng hát sông Hƣơng của Tố Hữu viết về ngƣời con gái giang hồ với cuộc sống đau đớn, tủi nhục và ƣớc mơ tốt đẹp của họ trong cuộc sống cũ. Ðề tài và đối tƣợng. Ðề tài gắn bó chặt chẽ với đối tƣợng nhƣng không thể đồng nhất 2 khái niệm này. Ðối tƣợng là một phần của khách thể mà con ngƣời có thể chiếm lĩnh, phù hợp với một nhu cầu, một năng lực nhất định nhƣng là cái nằm bên ngoài tác phẩm, chƣa đƣợc chủ thể nhận thức còn đề tài là đối tƣợng đã thông qua sự lựa chọn và miêu tả, thể hiện trong tác phẩm của nhà văn.
Nói cách khác, đối tƣợng là cơ sở của đề tài, là sự khái quát những phạm vi xã hội, lịch sử trong tác phẩm. Ðề tài và hệ thống đề tài. Trong tác phẩm văn học, thƣờng không phải chỉ có một đề tài mà có rất nhiều đề tài liên quan nhau, bổ sung cho nhau để tạo thành một hệ thống đề tài. Pospelôp cho rằng: "Hệ đề tài là toàn bộ đề tài của tác phẩm hoặc sáng tác".
Chẳng hạn, Truyện Kiều của Nguyễn Du vừa có đề tài về tình yêu, về hạnh phúc lứa đôi, về các quan mặt sắt đen sì, về nông dân khởi nghĩa, về cuộc đời của các cô gái lầu xanh.Các đề tài đó gắn bó chặt chẽ với số phận bi thảm của nàng Kiều. Trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, bên cạnh đề tài về cuộc sống bi thảm của ngƣời nông dân còn có các đề tài về cuộc sống của bọn quan lại tham lam, ích kỉ, về cuộc đời của các em bé nghèo khổ. Nhƣ vậy, khi nói đến đề tài của một tác phẩm hoặc của văn học nói chung, thực chất không phải chỉ nói một đề tài mà là cả một hệ thống đề tài. Tính lịch sử -cụ thể của đề tài.
Ðề tài của tác phẩm thƣờng gắn chặt với hiện thực cuộc sống của thời đại mà nhà văn đang sống, vì vậy nó mang tính lịch sử xã hội sâu sắc. Tìm hiểu quá trình phát triển của lịch sử văn học, có thể nhận thấy trong mỗi thời kì lịch sử khác nhau, thƣờng nổi lên những loại đề tài trung tâm khác nhau. Trong giai đoạn nửa cuối thế kỉ 18 nửa đầu thế kỉ 19, đề tài về số phận của ngƣời phụ nữ chiếm một vị trí đáng kể trong trào lƣu văn học nhân đạo chủ nghĩa Việt Nam. Trong giai đoạn từ 1945-1975, đề tài về ngƣời chiến sĩ cách mạng, về những ngƣời công nhân tiên tiến lại nổi lên hàng đầu.
Có những đề tài dƣờng nhƣ thƣờng đƣợc lặp đi lặp lại trong văn học ở mọi nơi và mọi thời đại. Chẳng hạn đề tài về tình yêu và hạnh phúc, chiến tranh và hòa bình, sự sống và cái chết.Có ngƣời cho rằng đấy là những đề tài vĩnh cửu của văn học. Thật ra, đó chỉ là một cách nói. Bởi vì, ngay chính một nhà văn khi viết về một phạm vi cuộc sống thì đề tài của tác phẩm cũng đã là một cái gì mới mẻ, không lặp lại.
Tính khách quan tƣơng đối của đề tài. -Khách quan. Ðề tài có tính khách quan vì bản thân nó chưa thể hiện tính tư tƣởng. Những nhà văn có lập trƣờng tƣ tƣởng khác nhau, thậm chí đối nghịch nhau vẫn có thể cùng viết về một đề tài.
Raxun Gamzatôp từng viết: "Ðừng nói: trao cho tôi đề tài. Hãy nói: Trao cho tôi đôi mắt". Chế Lan Viên có lần nói về thơ Tố Hữu: "Hãy đi tìm tình cảm, tƣ tƣởng công nhân hơn là đi tìm ống khói trong thơ Tố Hữu. Tính khách quan của đề tài cũng chỉ mang tính tương đối vì xét đến cùng, đề tài ít nhiều cũng gắn bó với thế giới tinh thần của nhà văn.
Sự quan tâm và hứng thú của nhà văn đối với một loại đề tài nhất định nào đó nhiều khi cũng xuất phát từ chỗ đứng, quan điểm tƣ tƣởng, thậm chí từ khuynh hƣớng chính trị của nhà văn đó. Nguyễn Ðăng Mạnh có nhận xét về đề tài của một số nhà văn nhƣ sau: "Trong thực tế của đời sống văn học, thường thấy hiện tượng này: các nhà văn dù lớn đến đâu cũng chỉ có một vùng đề tài ưa thích nhất và ông ta chỉ có thể viết hay về những đề tài ấy mà thôi. Khi vì một lí do nào đó, ông ta hướng ngòi bút ra ngoài khu vực đề tài ấy, thì ông ta không còn sắc sảo nữa, tác phẩm trở nên nhạt nhẻo, hình tượng thiếu sức sống, thiếu linh hồn, tài năng dường như rời bỏ ông ta. Thiếu thực tế chăng? Không hẳn như vậy.
Chẳng hạn, Nguyễn Ðình Thi đâu phải thiếu thực tế về những ngày sôi sục của Cách mạng tháng Tám mà chính ông là một nhân chứng?