phần mở đầu, nội dung, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, kết cấu của luận án gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý luận Chƣơng 2: Nhà thờ Công giáo Hà Nội và phân loại, ý nghĩa biểu tƣợng trong nhà thờ Công giáo tại Hà Nội Chƣơng 3: Phân tích biểu tƣợng trong nhà thờ Công giáo tại Hà Nội Chƣơng 4: Biểu tƣợng trong nhà thờ Công giáo ở Hà Nội và những vấn đề đặt ra luan an 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Khái quát về nghiên cứu lịch sử Công giáo ở Việt Nam và ở Hà Nội Tài liệu về Công giáo tại Việt Nam tƣơng đối phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, trong khuôn khổ luận án, NCS xin hệ thống và đánh giá một số tài liệu cơ bản nhất phục vụ trực tiếp cho đề tài.
Có thể kể đến những công trình sau: “Lược sử Giáo hội Việt Nam” của linh mục Augustino Nguyễn Văn Trinh (1994) [110], “Cuộc lữ hành Đức tin” của linh mục Đào Trung Hiệu (1997) [41], “Tản mạn lịch sử Giáo hội Công giáo Việt Nam” của linh mục Đỗ Quang Chính chủ biên (2008) [19], Giáo hội Công giáo ở Việt Nam của Linh mục Bùi Đức Sinh (2009) [91], Công giáo Việt Nam. Tri thức cơ bản của tác giả Nguyễn Hồng Dƣơng, Ngô Quốc Đông (2012) [25], Giáo hội Công giáo Việt Nam. Niên giám 2016 của Hội đồng giám mục Việt Nam (2017) [49]. Ngoài ra còn rất nhiều công trình về quá trình du nhập và phát triển của Công giáo tại Việt Nam: “Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam” của linh mục Nguyễn Hồng (2009), “Dấu ấn 350 năm Giáo hội Công giáo Việt Nam” của Hội đồng Giám mục Việt Nam (2010) [45], “Lịch sử thành lập hàng giáo phẩm Việt Nam” của linh mục Phêrô Nguyễn Thanh Tùng (2010) [106], “Hành trình ân phúc” của linh mục Đào Trung Hiệu (2013) [42].
Có thể nói những công trình nghiên cứu về lịch sử phát triển của đạo Công giáo tại Việt Nam, góp phần làm rõ hơn tiến trình hình thành và phát triển cũng nhƣ sự đồng hành của Giáo hội Công giáo Việt Nam với lịch sử dân tộc. Tài liệu nghiên cứu về Công giáo Hà Nội có thể kể đến Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên “Lược sử địa phận Hà Nội 1626 – 1954” của Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên (1994) [120] “Kitô giáo ở Hà Nội” của Nguyễn Hồng Dƣơng (2008) [24], “Đời sống tôn giáo tín ngƣỡng Thăng Long – Hà Nội” của Đỗ Quang Hƣng (2010), [58]. Cuốn sách “Cuộc lữ hành Đức tin” (1997) của linh mục Đào Trung Hiệu, có thể tác giả đã trình bày một cách rất cụ thể về những vấn đề trong Giáo hội Roma luan an 10 trong những năm cuối thế kỷ XV-XVI, những vấn đề của văn hóa phục hƣng, sự chuyển biến trong Tin Lành và Chính Thống, cùng việc cải tổ của Giáo hội. Qua đó, tác giả đã dẫn giải đến công cuộc loan báo Tin mừng trên đất Việt của các giáo sĩ Phƣơng Tây.
Từ đây Giáo hội Công giáo Việt Nam đƣợc hình thành và phát triển, trải qua những thăng trầm của lịch sử đất nƣớc, đạo Công giáo vẫn vƣơn mình phát triển cho đến ngày nay. Sự phát triển nhất của Giáo hội Công giáo Việt Nam dẫn đến sự thiết lập Hội đồng Giám mục Việt Nam năm 1980. Đây là thời kì đánh dấu sự trƣởng thành của Giáo hội Việt Nam, tiếp tục con đƣờng của các bậc tiền nhân để xây dựng Giáo hội Công giáo Việt Nam nhƣ ngày hôm nay. Điều này đƣợc thể hiện qua các “Thư chung” của các Giám mục Việt Nam.
Cuốn “Hội đồng Giám mục Việt Nam (1980 - 2000)” (2001), của Hội đồng Giám mục Việt Nam đã đề cập chung đến tiến trình phát triển của Giáo hội Công giáo Việt Nam, cùng với các thƣ chung năm 1980, 1997, 1998,1999, 2000. Trong những bức thƣ chung đó đề cập đến những vấn đề trong đời sống của ngƣời giáo dân, những định hƣớng trong đời sống đạo cho các Kitô hữu cũng nhƣ mối quan hệ giữa thần học Công giáo trong nền văn hóa dân tộc. Sự dung hòa của thần học Công giáo với những phong tục, tập quán, văn hóa Việt Nam vốn có truyền thống lâu đời. Công trình tiêu biểu nghiên cứu về quá trình du nhập và phát triển của Công giáo vào Việt Nam đó là cuốn “Giáo hội Công giáo ở Việt Nam” do Linh mục Bùi Đức Sinh chủ biên.
Công trình đã khái quát một cách rất cụ thể về tiến trình du nhập và phát triển của đạo Công giáo tại Việt Nam, bao gồm bốn phần: Phần 1 nói về thời kỳ mở đƣờng và đặt nền móng của Công giáo tại Việt Nam bởi những bƣớc chân mở đƣờng của các giáo sĩ dòng Đaminh và dòng Phanxico, với việc đặt nền móng của các giáo sĩ dòng Tên Chúa Giêsu. Thời kì này từ trƣớc thế kỉ XVI đến giữa thế kỉ XVII. Phần thứ hai, thời kỳ xây dựng và tổ chức, công cuộc truyền giáo của thánh bộ Truyền bá Đức tin, qua Hội Thừa sai Paris, dòng Đaminh, dòng Phanxico, dòng Tên, đồng thời có sự góp phần của các giáo sĩ Việt Nam, thầy giảng, nữ tu, giáo dân. Thời kì này từ giữa thế kỉ XVII đến sang đầu XIX.
Phần thứ ba, thời kì vƣơn lên trong thử luan an 11 thách đau thƣơng. Đây là thời kì khó khăn nhất trong quá trình truyền giáo tại Việt Nam, trƣớc những chính sách cấm đạo của vua nhà Nguyễn, thời kì này trong thế kỉ XIX. Phần thứ tƣ, thời kì kiến thiết và tiến tới trƣởng thành. Trong phần thứ tƣ, tác giả đã trình bày những bƣớc chuyển mình lớn của Công giáo tại Việt Nam từ cuối thế kỉ XIX và trong thế kỉ XX.
Số lƣợng giáo dân, dòng tu cùng với hàng Giáo sĩ, Giáo phẩm ngày càng gia tăng và sự thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam năm 1960. Các hoạt động văn hóa nhƣ sự phát triển của các hội đoàn, các hoạt động văn chƣơng, báo chí, mỹ thuật… ngày càng đƣợc phát triển mạnh mẽ. Cuốn “Giáo hội Công giáo Việt Nam. Niên giám 2016” (2017) của Hội đồng Giám mục Việt Nam là một tài liệu cung cấp nhiều tri thức, thông tin quan trọng.
Trong đó, ở phần thứ nhất, cuốn sách giới thiệu một cách khái quát nhất về giáo hội Công giáo, các vị Giáo hoàng trong giáo hội, các Công đồng trong giáo hội cũng nhƣ phẩm trật và tổ chức trong giáo hội Công giáo. Tuy nhiên, điểm đặc biệt ở đây là phần hai của cuốn sách đã đề cập một cách cụ thể giáo hội Công giáo Việt Nam trong dòng lịch sử. Cuốn sách đã trình bày tiến trình phát triển của Công giáo khi du nhập vào Việt Nam từ khi giáo sĩ Inikhu đến đất Việt vào năm 1533, đến những giai đoạn tăng trƣởng, phát triển và trƣởng thành. Bên cạnh đó, cuốn sách còn đề cập đến cơ cấu tổ chức cũng nhƣ các Giám mục của giáo hội Công giáo Việt Nam qua các thời kì; phân tích và khái quát về từng giáo phận trong ba Giáo tỉnh: Giáo tỉnh Hà Nội với mƣời giáo phận, Giáo tỉnh Huế với sáu giáo phận, Giáo tỉnh Thành Phố Hồ Chí Minh với 10 giáo phận.
Đây là cuốn sách thể hiện sự khái quát nhất về những vấn đề của Giáo hội Công giáo cũng nhƣ Giáo hội Công giáo tại Việt Nam. Tất cả những tài liệu kể trên đã cho NCS cái nhìn tổng quan về lịch sử Công giáo Việt Nam. Những mốc lịch sử này có ảnh hƣởng rất lớn đến quá trình hình thành và phát triển của nhà thờ Công giáo trên cả nƣớc nói chung và nhà thờ Công giáo tại Hà Nội nói riêng. Về khái quát nghiên cứu lịch sử Công giáo ở Hà Nội phải kể đến một công trình rất nghiên cứu rất quan trọng của tác giả Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên.
Tác giả đã nghiên cứu rất kĩ lƣỡng lịch sử Công giáo Hà Nội theo 5 thời kì. Thời luan an 12 các giáo sĩ Dòng Tên từ 1626 – 1663; Thời các Thừa sai ngoại quốc dƣới thời chúa Trịnh (1659 – 1789); Thời các Thừa sai dƣới triều nhà Nguyễn (1789 – 1883); Phần 4: Thời các Thừa sai dƣới thời bảo hộ Pháp (1883 – 1945); Thời các Giám mục Việt Nam độc lập đất nƣớc (1945 – 1954). Trong phần lịch sử của Công giáo Hà Nội, tác giả cũng cung cấp một số thông tin về nhà thờ sơ khai trong thời kì giáo sĩ Dòng Tên ở các khu nhƣ Cầu Giền (Dền), Quảng Bá, Đống Mác, phố Hàng Tre. Cuốn “Kitô giáo ở Hà Nội” của tác giả Nguyễn Hồng Dƣơng đã hệ thống một cách toàn diện lịch sử phát triển của Công giáo Hà Nội.
Xen kẽ với lịch sử của Công giáo Hà Nội tác giả cũng trình bày thêm những thông tin cơ bản về nhà thờ Công giáo tại Hà Nội. Bên cạnh đó, trong phần đóng góp trên lĩnh vực văn hóa vật thể của Công giáo Hà Nội tác giả đã đi sâu phân tích về kiến trúc nhà thờ Công giáo Hà Nội. Những thông tin này, giúp NCS có những thông tin định hƣớng ban đầu rất quan trọng về lịch sử phát triển của Công giáo Hà Nội cũng nhƣ nhà thờ Công giáo Hà Nội trong quá trình nghiên cứu của mình. Trong cuốn “Đời sống tôn giáo tín ngưỡng Thăng Long – Hà Nội”, tác giả Đỗ Quang Hƣng đã trình bày về Công giáo ở Hà Nội trong tổng thể các tôn giáo khác ở Hà Nội nhƣ Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo, Tin Lành, Cao Đài và Hà Nội.
Trong phần này, tác giả đã khái quát một số đặc điểm quan trọng của Công giáo Hà Nội trên các bình diện lịch sử, không gian, sinh hoạt tôn giáo, biến động lịch sử, hội nhập và toàn cầu hóa. Những khái quát này đã giúp nghiên cứu sinh có thêm những điểm quy chiếu khi nghiên cứu về biểu tƣợng trong nhà thờ Công giáo Hà Nội. Nghiên cứu biểu tượng và biểu tượng Công giáo 1. Nghiên cứu về biểu tượng Biểu tƣợng là một vấn đề nghiên cứu rất phức tạp, do đó để nghiên cứu biểu tƣợng, tác giả đã tiếp cận biểu tƣợng theo nhiều nguồn từ hệ thống từ điển đến những công trình nghiên cứu chuyên ngành về biểu tƣợng.