Chương 1: Những vấn đề chung về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh trong luật hình sự Việt Nam Chương 2: Quy định của Bộ luật hình sự 1999 và Bộ luật hình sự 2015 về bắt buộc chữa bệnh và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam từ năm 2014 đến 2018 Kết luận 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BIỆN PHÁP TƢ PHÁP BẮT BUỘC CHỮA BỆNH TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm và ý nghĩa biện pháp tƣ pháp bắt buộc chữa bệnh 1. Khái niệm biện pháp bắt buộc chữa bệnh Hình phạt không phải là công cụ duy nhất để trừng trị, giáo dục, cải tạo người phạm tội, phòng ngừa đấu tranh chống tội phạm. Trên thực tế, nhiều trường hợp nếu cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng hình phạt một cách máy móc thì sẽ không đạt được các mục đích nêu trên.
Ngoài hình phạt thì trong một số trường hợp Bộ luật hình sự còn quy định việc áp dụng biện pháp tư pháp đối với người phạm tội. Biện pháp tư pháp có thể được áp dụng chung với hình phạt để xử lý tội phạm nhưng cũng có thể được áp dụng riêng cho từng trường hợp cụ thể. Trong các biện pháp tư pháp được quy định trong Bộ luật hình sự thì biện pháp bắt buộc chữa bệnh giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống biện pháp cưỡng chế hình sự, nhằm mục đích chính là phòng ngừa khả năng gây thiệt hại cho trật tự, an toàn xã hội của người bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm rối loạn hoạt động tâm thần. Như vậy, biện pháp tư pháp nói chung và biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh nói riêng được quy định trong Bộ luật hình sự đã cho thấy chính sách của nhà nước ta trong việc xử lý tội phạm là áp dụng nhiều biện pháp, cách thức khác nhau để đạt được mục tiêu chung vì sự ổn định, trật tự, an toàn xã hội, không cần thiết phải áp dụng hình phạt đối với người phạm tội mà đưa họ vào cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh.
Bên cạnh đó, việc quy định biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh còn thể hiện chính sách nhân đạo của nhà nước ta đối với 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm rối loạn hoạt động tâm thần. Bản thân họ có thể do bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi dẫn đến thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà nếu ở trong tình trạng tỉnh táo họ có thể không mong muốn thực hiện tội pham đó và quy định cũng đảm bảo cho mỗi công dân được chăm sóc về y tế, được chữa trị khi bị bệnh. Biện pháp bắt buộc chữa bệnh là biện pháp đặc biệt trong các biện pháp cưỡng chế về hình sự. Biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh không phải là biện pháp nhằm giáo dục, cải tạo người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà là biện pháp mang tính chất cưỡng chế nhằm điều trị, chăm sóc phục hồi sức khỏe cho người bị bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình.
Sau khi khỏi bệnh, người bị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh sẽ có thể tiếp tục bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi của mình hoặc phải tiếp tục chấp hành hình phạt tù theo bản án của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Do đó, thi hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh phải tuân thủ theo nguyên tắc bảo đảm việc điều trị, chăm sóc, phục hồi sức khỏe cho người bị áp dụng biện pháp tư pháp và ngăn ngừa họ tiếp tục thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là biện pháp cưỡng chế về hình sự được quy định để phòng ngừa khả năng gây thiệt hại cho trật tự, an toàn xã hội. Mặc dù là một quy định rất quan trọng, đã trải qua ba lần pháp điển hóa nhưng đến thời điểm này Bộ luật hình sự năm 2015 vẫn không đưa ra khái niệm như thế nào là biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh.
Chính vì vậy trong khoa học luật hình sự hiện nay còn tồn tại rất nhiều quan điểm khác nhau của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu về khái niệm biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Chẳng hạn như: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Hòa và PSG.TS Lê Thị Sơn: “Biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là buộc người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hay đang chấp hành hình phạt và đang mắc bệnh tới mức mất năng lực trách nhiệm hình sự do mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác phải vào cơ sở điều trị chuyên khoa để chữa bệnh” [19, tr. Theo tác giả Nguyễn Thị Ánh Hồng: “Biện pháp bắt buộc chữa bệnh là biện pháp buộc người bị mắc bệnh tâm thần đến mức làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi phải vào một cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh, hoặc nếu không cần thiết phải đưa vào một cơ sở điều trị chuyên khoa thì có thể giao cho gia đình hoặc người giám hộ trông nom dưới sự giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp này là Viện kiểm sát hoặc Tòa án tùy vào giai đoạn tố tụng, trên cơ sở căn cứ vào kết luận của Hội đồng giám định pháp y” [20, tr.
Theo tác giả Đinh Văn Quế - Nguyên Chánh Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao: “Bắt buộc chữa bệnh là một biện pháp bắt buộc người phạm tội phải chữa bệnh trong một cơ sở chuyên khoa y tế do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định tùy theo giai đoạn tố tụng”[28, tr. Hoàng Văn Hùng: “Biện pháp bắt buộc chữa bệnh là biện pháp tư pháp được Bộ luật hình sự quy định, do Tòa án hoặc Viện kiểm sát áp dụng đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình”[32,tr. Trên đây là một số quan điểm của các nhà khoa học Việt Nam về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Tuy nhiên, nhìn chung các quan điểm mà các nhà khoa học đưa ra chỉ ở một phạm vi nhất định chưa thể hiện được hết nội hàm của biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh.
Điều này thể hiện ở chỗ quy định của pháp luật về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh không chỉ được áp dụng đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm rối loạn hoạt động tâm thần mà còn được áp dụng đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi có năng lực trách nhiệm hình sự nhưng trước khi bị kết án đã mắc bệnh tới mức mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình hoặc được áp dụng đối với người đang chấp hành hình phạt tù mà bị bệnh tới mức mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình. Điều này có nghĩa là biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh được áp dụng đối với người bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi trong hoặc sau khi người này thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc khi đang chấp hành hình phạt tù. Trên cơ sở kết luận giám định của Hội đồng giám định pháp y, pháp y tâm thần, Viện kiểm sát hoặc Tòa án áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh đối với họ. Tùy vào từng giai đoạn giải quyết vụ án (khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử) hoặc giai đoạn thi hành án mà thẩm quyền áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh thuộc về Viện kiểm sát hoặc Tòa án.
Khi có quyết định áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh thì người mất năng lực trách nhiệm hình sự sẽ được đưa vào cơ sở điều trị chuyên khoa để thực hiện bắt buộc chữa bệnh. Chính vì lẽ đó, việc xây dựng, đưa ra một khái niệm pháp lý mang tính chung nhất về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là cần thiết. Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu, các quan điểm, lý luận của các nhà khoa học và quy định tại Điều 49 Bộ luật hình sự năm 2015, tác giả của luận văn xin được đưa ra khái niệm biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh như sau: “Biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là biện pháp cưỡng chế về hình sự được quy định trong Bộ luật hình sự, tùy vào từng giai đoạn giải quyết vụ án hoặc giai đoạn thi hành án, trên cơ sở kết luận giám định pháp y, pháp y tâm thần mà Tòa án hoặc Viện kiểm sát áp dụng đối với người trong hoặc sau khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng trước khi kết án hoặc đang 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chấp hành hình phạt tù mà mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình vào cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh, nhằm phòng ngừa khả năng gây thiệt hại cho trật tự, an toàn xã hội”. Ý nghĩa biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh Với ý nghĩa là một trong biện pháp cưỡng chế về hình sự, biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh giữ một vị trí rất quan trọng trong việc xác định năng lực trách nhiệm hình sự của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Quy định “Biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh” được tác giả nghiên cứu, đánh giá một cách khách quan, toàn diện, đầy đủ thông qua việc làm rõ khái niệm về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, các điều kiện, cũng như mục đích áp dụng biện pháp này. Bên cạnh đó, tác giả còn nghiên cứu các giai đoạn áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, thực tế áp dụng để đưa ra những đánh giá về tính hiệu quả của việc áp dụng biện pháp này. Do đó, việc nghiên cứu “Biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh” có ý nghĩa rất lớn trong quá trình phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm hiện nay.