PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Theo thông tư số 17/2009/TT – Bộ GDĐT ngày 25/7/2009 về việc ban hành chương trình GDMN và công văn số 665/BGDĐT – GDMN ngày 6/8/2009 về thực hiện kế hoạch GDMN năm học 2009 – 2010 thì nội dung giáo dục cho trẻ MG được chia thành 5 lĩnh vực: giáo dục phát triển thể chất, giáo dục phát triển nhận thức, giáo dục phát triển ngôn ngữ, giáo dục tình cảm – xã hội, giáo dục phát triển thẩm mĩ. Như vậy, việc giáo dục phát triển nhận thức là một trong những mặt quan trọng giúp trẻ phát triển toàn diện. Phát triển nhận thức, đặc biệt là hình thành thái độ nhận thức và kĩ năng nhận thức của trẻ là một nhiệm vụ trọng tâm của GDMN nhằm hình thành nền tảng cho việc học tập của trẻ trong tương lai.
Để phát triển nhận thức cho trẻ thì việc tạo hứng thú cho trẻ trong quá trình hoạt động là một trong những vấn đề quan trọng giúp trẻ lĩnh hội các kiến thức tiền khoa học một cách hiệu quả. Nhà tâm lý học người Nga nổi tiếng L.Vưgôtxki cho rằng “Đối với việc nghiên cứu hầu như không có vấn đề nào rắc rối hơn vấn đề tìm hiểu hứng thú thực sự của con người”. Trong cuộc sống thực tiễn, hứng thú có trong tất cả các lĩnh vực khác nhau như: HTNT, hứng thú nghề nghiệp, hứng thú học tập các bộ môn… Trong số đó việc nghiên cứu HTNT được chú trọng, vì đó là một trong những động cơ học tập có ý nghĩa nhất, giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc mang lại kết quả học tập cao hay thấp cho trẻ. Hứng thú nhận thức là động cơ mạnh mẽ của quá trình nhận thức, thúc đẩy cá nhân đi sâu, tìm tòi, nghiên cứu đối tượng, phát triển tính tích cực, độc lập, sáng tạo trong hoạt động nhận thức cũng như trong đời sống của mỗi cá nhân.
Đặc biệt, đối với trẻ MG, cùng với nhu cầu, hứng thú kích thích trẻ hoạt động làm cho trẻ hoạt động tích cực, say mê, tự giác, đem lại niềm vui, hiệu quả cao trong hoạt động. Mà hoạt động là nguồn gốc phát sinh ý thức ở trẻ. Ngược lại, khi tiến hành một hoạt động nào đó mà trẻ không có hứng thú, không có sự say mê với công việc thì trẻ sẽ làm một cách gượng ép, công việc trở nên nặng nhọc, khó khăn, làm cho trẻ cảm thấy mệt mỏi, chán nản, chất lượng hoạt động giảm sút rõ rệt. 2 Đối với trẻ mầm non việc xây dựng hứng thú, xúc cảm, tình cảm nhận thức và học tập của trẻ là tập cho trẻ có khả năng tập trung chú ý có chủ định, bồi dưỡng trí tò mò, ham hiểu biết và thích khám phá, tìm kiếm các kiến thức, kĩ năng mới về sự vật hiện tượng xung quanh, là thỏa mãn nhu cầu thực hành, ấn tượng mạnh, tạo sự vui vẻ, sung sướng trong quá trình lĩnh hội kiến thức.
Nếu dạy học cho trẻ mầm non mà không tạo được hứng thú, thái độ tích cực, chỉ dựa trên sự cưỡng bức, ép buộc sẽ làm mất đi lòng ham hiểu biết, trí tò mò của cá nhân trẻ. Đặc biệt trẻ 5 - 6 tuổi vốn là những chủ thể với những năng lực riêng, có khả năng tư duy. Trẻ luôn muốn biết mọi thứ và tìm hiểu các sự vật, hiện tượng xung quanh, tìm hiểu về nguyên nhân, mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng, trẻ hay đặt các câu hỏi “tại sao”, “như thế nào”… tất cả những gì mới mẻ đều gây hấp dẫn và làm cho trẻ tò mò, muốn khám phá. Tuy nhiên, tính ham hiểu biết chưa đảm bảo cho thái độ sẵn sàng học tập, tiếp thu kiến thức một cách có hệ thống bởi vì, hứng thú đó là không bền vững và dễ bị thay thế bởi các hứng thú khác.
Để chuẩn bị cho việc trẻ bước vào học ở trường phổ thông, cần quan tâm hình thành ở trẻ hứng thú học tập, HTNT bền vững với những loại hiện tượng nhất định, làm thành nội dung của các môn học, bởi chỉ hứng thú này mới tạo ra nguyện vọng học tập, luôn muốn được tiếp thu kiến thức mới. Hứng thú học tập chỉ được hình thành ở trẻ cuối tuổi MG nếu được dạy học tốt, giúp trẻ hiểu được ý nghĩa của nhiệm vụ học tập phù hợp với độ tuổi của trẻ. Mặt khác, trong chương trình GDMN thì việc tổ chức hoạt động KPKH cho trẻ trong trường mầm non nhằm phát triển nhận thức của trẻ, hiện nay đã trở thành một bộ phận quan trọng trong chương trình GDMN của nhiều nước tiên tiến trên thế giới như: Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc…nhằm chuẩn bị cho thế hệ trẻ sống trong một thế giới có những thay đổi khoa học, công nghệ nhanh chóng, luôn đòi hỏi con người phát triển tư duy sáng tạo, linh hoạt để đương đầu với cuộc sống thực tại. Theo xu thế đó, hoạt động KPKH cũng đã trở thành một bộ phận của Chương trình GDMN mới đã được Bộ trưởng Bộ GDĐT kí ban hành theo Quyết định số 17/2009/TT ngày 25/7/2009.
Trẻ hứng thú với hoạt động KPKH sẽ thích tự tìm tòi, khám phá, thích chủ động tìm kiếm tri thức, hăng hái tham gia hoạt động, say mê sáng tạo. Hoạt động KPKH với những hành động khám phá, hành động thử nghiệm luôn đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu 3 hoạt động và nhận thức của trẻ, nó còn là môi trường thuận lợi để tạo HTNT cho trẻ MG. Thông qua hoạt động KPKH, giáo viên sẽ tạo cơ hội cho trẻ được tìm tòi, khám phá, trải nghiệm. Tổ chức hoạt động KPKH phù hợp sẽ giúp cho trẻ tìm ra cái mới, tiếp cận những tri thức tiền khoa học, tích cực hoạt động nhận thức.
Tuy nhiên, một thực tế hiện nay, việc tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 – 6 tuổi còn rất nhiều khó khăn và hạn chế. Đa số GV còn ôm đồm nhiều nội dung khám phá với một hình thức, nặng về cung cấp kiến thức hơn là tạo cho trẻ cơ hội tham gia tìm tòi, khám phá, và chưa thực sự chú trọng tới việc hình thành HTNT cho trẻ. Mặt khác, điều kiện cơ sở vật chất, nguyên vật liệu, phương tiện thí nghiệm để tổ chức hoạt động KPKH còn thiếu thốn và chưa phù hợp gây khó khăn cho GV và giảm HTNT của trẻ với hoạt động KPKH. HTNT cần được hình thành và bồi dưỡng ngay từ khi trẻ ở tuổi MG.
Điều đó rất cần thiết cho hoạt động học tập sau này của trẻ. Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Biện pháp tổ chức hoạt động khám phá khoa học nhằm phát triển hứng thú nhận thức cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi”. Mục đích nghiên cứu Khảo sát thực trạng biện pháp tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở một số trường mầm non tại Tp. Đề xuất và thử nghiệm một số biện pháp tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi.
Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3. Khách thể nghiên cứu Quá trình tổ chức hoạt động KPKH cho trẻ mầm non 3. Đối tượng nghiên cứu Thực trạng và một số biện pháp tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non. Giả thuyết nghiên cứu Hoạt động KPKH có mối liên hệ mật thiết với việc phát triển HTNT cho trẻ.
Tuy nhiên HTNT của trẻ MG 5 – 6 tuổi trong hoạt động KPKH ở một số trường mầm 4 non tại Tp.HCM có biểu hiện chưa cao. Nếu áp dụng một số biện pháp như: khơi gợi tính tò mò, khám phá ở trẻ, tổ chức các hoạt động đa dạng giúp trẻ tìm ra câu trả lời cho các câu hỏi, xây dựng môi trường phát triển và biện pháp phát huy tính tích cực, độc lập của trẻ trong hoạt động tìm tòi khám phá về thế giới xung quanh sẽ góp phần nâng cao HTNT của trẻ MG 5 – 6 tuổi trong hoạt động KPKH. Nhiệm vụ nghiên cứu 5. Hệ thống hóa những vấn đề lý luận có liên quan đến hoạt động KPKH, hứng thú, HTNT, biện pháp tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở một số trường mầm non tại Tp.
Khảo sát thực trạng biện pháp tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi, tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến thực trạng đó. Đề xuất và thử nghiệm một số biện pháp tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu - Về đối tượng nghiên cứu: Chỉ tập trung nghiên cứu biện pháp tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi trong hoạt động học có chủ đích. - Về khách thể nghiên cứu: Chỉ nghiên cứu ở trẻ 5 - 6 tuổi và GV mầm non dạy trẻ 5 – 6 tuổi tại một số trường mầm non ở Tp.HCM - Về địa bàn nghiên cứu: một số trường mầm non tại quận 5 và quận 10, trên địa bàn Tp.
Phương pháp nghiên cứu 7. Cơ sở phương pháp luận 7. Quan điểm hệ thống - cấu trúc Theo quan điểm hệ thống – cấu trúc, khi tiến hành nghiên cứu các hiện tượng giáo dục cần dựa trên cơ sở phân tích toàn diện, xác định các yếu tố hợp thành và mối quan hệ giữa các yếu tố của hệ thống để tìm ra quy luật phát triển của hiện tượng. Vận dụng quan điểm này vào phạm vi đề tài, chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu biện pháp tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi cần được 5 xem như một hệ thống với các yếu tố hợp thành như: Hứng thú, HTNT, hoạt động KPKH.
Quan điểm lịch sử - lôgic Đề tài áp dụng quan điểm lịch sử nhằm tìm hiểu sự hình thành và phát triển HTNT của trẻ 5 - 6 tuổi với hoạt động KPKH trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Quan điểm này giúp người nghiên cứu xác định phạm vi không gian, thời gian và điều kiện hoàn cảnh cụ thể, để điều tra thu thập số liệu chính xác, đúng với mục đích nghiên cứu đề tài, trình bày công trình nghiên cứu theo một trình tự hợp lý. Quan điểm thực tiễn Quan điểm này đòi hỏi người nghiên cứu bám sát những yêu cầu thực tiễn. Do đó, khi nghiên cứu chúng tôi cũng sẽ vận dụng quan điểm này nhằm phát hiện những mâu thuẫn, những khó khăn với việc tổ chức hoạt động KPKH nhằm phát triển HTNT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi tại một số trường mâm non trên địa bàn Tp.