CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH Ở CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Lý luận chung về công tác quản lý tài chính ở đơn vị sự nghiệp có thu 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của đơn vị sự nghiệp có thu 1.1 Khái niệm và đặc điểm đơn vị sự nghiệp có thu [1],[2],[5] Khái niệm: Đơn vị sự nghiệp có thu là một loại đơn vị sự nghiệp công lập có nguồn thu sự nghiệp, do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập, được thực hiện tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính, là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán. Hệ thống ĐVSN có thu được hình thành nhằm cung cấp những dịch vụ công mà Nhà nước phải chịu trách nhiệm chủ yếu bảo đảm nhằm phục vụ nhân dân trong lĩnh vực y tế, giáo dục, khoa học và các lĩnh vực khác mà khu vực ngoài công lập chưa có khả năng đáp ứng.
Đơn vị sự nghiệp có thu được phân loại như sau: [5, điều 1] - Đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí). - Đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí). Đặc điểm đơn vị sự nghiệp có thu như sau: Đặc điểm hoạt động của các ĐVSN là rất đa dạng, bắt nguồn từ nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Mục đích hoạt động của các đơn vị này chủ yếu phục vụ lợi ích cộng đồng thông qua việc cung cấp các loại hàng hoá, dịch vụ công cho xã hội trong các lĩnh vực sự nghiệp, nhưng nó khác với các dịch vụ công của cơ quan hành chính là các dịch vụ của ĐVSN có thể cạnh tranh với khu vực tư 7 nhân và cung ứng theo nhu cầu nên các đơn vị này được khai thác và mở rộng nguồn thu nhằm bù đắp một phần chi phí và nâng cao chất lượng dịch vụ cung ứng.
Tùy theo đặc điểm tạo lập nguồn thu nhập của ĐVSN, Nhà nước áp dụng cơ chế tài chính cho thích hợp để các ĐVSN thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Phù hợp với xu thế cải cách khu vực công trong bối cảnh hội nhập, Nhà nước thực hiện chính sách đổi mới cơ chế quản lý tài chính đối với các ĐVSN theo hướng nâng cao quyền tự chủ tài chính nhằm nâng cao chất lượng hàng hoá và dịch vụ công phục vụ cho xã hội, đồng thời tăng cường tự chịu trách nhiệm trong công tác quản lý tài chính. Đơn vị sự nghiệp có thu được tự chủ tài chính, được chủ động bố trí kinh phí để thực hiện nhiệm vụ, được ổn định kinh phí hoạt động thường xuyên do ngân sách Nhà nước cấp đối với đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí theo định kỳ 3 năm và hàng năm được tăng thêm theo tỷ lệ do Thủ tướng Chính phủ quyết định.[5, điều 2] Đơn vị sự nghiệp có thu được vay tín dụng ngân hàng hoặc Quỹ hỗ trợ phát triển để mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức sản xuất cung ứng dịch vụ và tự chịu trách nhiệm trả nợ vay theo quy định của pháp luật. Đơn vị sự nghiệp có thu quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước theo quy định đối với đơn vị hành chính sự nghiệp.
Đối với tài sản cố định sử dụng vào sản xuất, cung ứng dịch vụ đơn vị thực hiện trích khấu hao thu hồi vốn theo chế độ áp dụng cho các doanh nghiệp nhà nước. Số tiền trích khấu hao tài sản cố định và tiền thu do thanh lý tài sản thuộc nguồn ngân sách Nhà nước được để lại đầu tư tăng cường cơ sở vật chất, đổi mới trang thiết bị của đơn vị. Đơn vị sự nghiệp có thu được mở tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng hoặc tại Kho bạc Nhà nước để phản ánh các khoản thu, chi của hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ; mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước để phản ánh các khoản kinh phí thuộc ngân sách Nhà nước. 8 Đơn vị sự nghiệp có thu được chủ động sử dụng số biên chế được cấp có thẩm quyền giao; sắp xếp và quản lý lao động phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của đơn vị theo Pháp lệnh Cán bộ, công chức và chủ trương tinh giản biên chế của Nhà nước.
Những người thuộc diện giảm biên chế được hưởng chế độ, quyền lợi do Nhà nước quy định. [5, điều 6] Đơn vị sự nghiệp có thu được thực hiện chế độ hợp đồng lao động theo quy định của Bộ Luật Lao động phù hợp với khối lượng công việc và khả năng tài chính của đơn vị. Các chế độ về tiền lương, tiền công, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; chế độ đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ nghiệp vụ chuyên môn đối với người lao động, thực hiện theo quy định hiện hành.[5, điều 7] Đơn vị sự nghiệp hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ có thu chịu trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ với ngân sách Nhà nước và được hưởng các quyền lợi về miễn, giảm thuế theo quy định hiện hành. Vai trò của đơn vị sự nghiệp có thu Thứ nhất, những hoạt động của các ĐVSN có thu này có tính chất xã hội, khác với những loại hình dịch vụ thông thường, nó phục vụ các lợi ích tối cần thiết của xã hội để đảm bảo cho cuộc sống được bình thường.
Những loại dịch vụ thông thường được hiểu là những hoạt động phục vụ không tạo ra sản phẩm mang hình thái hiện vật, còn dịch vụ mà các đơn vị sự nghiệp cung cấp là những hoạt động phục vụ nhu cầu thiết yếu của xã hội, bất kể các sản phẩm được tạo ra có hình thái hiện vật hay phi hiện vật. Thứ hai, việc trao đổi dịch vụ công giữa các đơn vị sự nghiệp và các tổ chức, cá nhân không thông qua quan hệ thị trường đầy đủ, nghĩa là nó không giống với hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp. Có những dịch vụ mà người sử dụng chỉ phải đóng phí hoặc lệ phí, có những dịch vụ thì phải trả 9 một phần hoặc toàn bộ kinh phí. Tuy nhiên, cung ứng các dịch vụ này không nhằm mục tiêu lợi nhuận.
Thứ ba, vai trò hoạt động của các ĐVSN có thu không trực tiếp phục vụ cho quản lý hành chính nhà nước, không mang tính quyền lực pháp lý như hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước. Nó được phân biệt với hoạt động quản lý nhà nước. Thứ tư, ĐVSN có thu có nguồn thu thường xuyên từ hoạt động sự nghiệp bởi vậy nó khác với cơ quan quản lý hành chính ở chỗ mang lại nguồn thu cho ngân sách nhà nước và được tự chủ về mặt tài chính, không phụ thuộc vào cơ chế xin cho. Trong giai đoạn hiện nay, những nhiệm vụ chủ yếu mà các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương tập trung chỉ đạo tổ chức triển khai gồm: nâng cao nhận thức về đổi mới cơ chế hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập, đẩy mạnh xã hội hóa một số loại hình dịch vụ sự nghiệp công; hoàn thiện thể chế bảo đảm đồng bộ các yếu tố thực hiện đổi mới cơ chế hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập, đẩy mạnh xã hội hóa một số loại hình dịch vụ sự nghiệp công.
Các ĐVSN có số lượng rất lớn và có vai trò rất quan trọng trong xã hội. Các ĐVSN bao gồm các đơn vị thuộc các lĩnh vực hoạt động khác nhau như giáo dục, đào tạo, thông tin, nghiên cứu khoa học, y tế, chăm sóc sức khỏe. Đây là những đơn vị, ngoài việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, nhiệm vụ chuyên môn được giao, còn là nơi sáng tạo ra các sản phẩm đặc biệt ở dạng vật chất hoặc phi vật chất cung cấp cho xã hội. Các ĐVSN của Nhà nước còn là nơi Nhà nước thể hiện nghĩa vụ cung cấp phúc lợi ngày càng cao và theo hướng công bằng hơn cho xã hội.
Mỗi hệ thống ĐVSN của Nhà nước cung cấp một loại dịch vụ nằm trong tổng phúc 10 lợi xã hội mà Nhà nước có nghĩa vụ phải cung cấp ngày càng nhiều hơn, với chất lượng ngày càng cao hơn. Hệ thống ĐVSN ngày càng phát triển càng chứng tỏ Nhà nước có khả năng cung cấp nhiều loại hình dịch vụ phúc lợi chung cho xã hội. Nhà nước dù có vững mạnh đến đâu thì NSNN cũng không phải là vô hạn, do đó cung cấp nhiều dịch vụ hơn đồng nghĩa với sử dụng ngân sách Nhà nước hiệu quả hơn. Hay có thể nói hệ thống ĐVSN của Nhà nước, cung cách hoạt động của các cơ quan này ảnh hưởng rất lớn đến hiệu lực, hiệu quả, uy tín của Nhà nước.
Vì thế, cải cách hoạt động của ĐVSN của Nhà nước luôn luôn đồng hành cùng với cải cách Nhà nước. Công tác quản lý tài chính trong đơn vị sự nghiệp có thu 1. Khái niệm về tài chính trong đơn vị sự nghiệp có thu [5] Chế độ tài chính của đơn vị sự nghiệp có thu là những quy định của pháp luật về quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng các quỹ và các nguồn vốn tiền tệ, gắn liền với việc thực hiện các chức năng nhiệm vụ và hoạt động của đơn vị. Quyền tự chủ về tài chính là khả năng đơn vị tự thực hiện các hành vi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép trong lĩnh vực tài chính và tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình.
Khái niệm về quản lý tài chính Quản lý là yêu cầu tất yếu để đảm bảo sự hoạt động bình thường của mọi quá trình và hệ thống kinh tế, xã hội, văn hóa, chính trị có sự tham gia tự giác của nhiều người. Thực chất của quản lý là thiết lập và thực hiện hệ thống các phương pháp và biện pháp khác nhau của chủ thể quản lý để tác động một cách có ý thức tới đối tượng quản lý nhằm đạt tới kết quả nhất định. Hoạt động quản lý tài chính rất quan trọng trong bất kỳ một tổ chức nào trong điều kiện kinh tế thị trường. Bởi vì, tài chính biểu hiện tổng hợp và bao quát hoạt động của đơn vị.