Chương 1: Cơ sở khoa học về quản lý vốn đầu tƣ xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nƣớc Chương 2: Thực trạng quản lý vốn đầu tƣ xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nƣớc ở huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng Chương 3: Định hƣớng và biện pháp tăng cƣờng công tác quản lý vốn đầu tƣ xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nƣớc tại huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN LÝ VỐN ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Khái quát về vốn đầu tƣ XDCB và quản lý vốn đầu tƣ XDCB từ ngân sách nhà nƣớc 1. Đầu tư và vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước 1. Khái niệm - Đầu tư: Có rất nhiều quan niệm về đầu tƣ nhƣng hiểu một cách chung nhất đầu tƣ là quá trình bỏ vốn ở thời điểm hiện tại nhằm mục đích thu đƣợc hiệu quả lớn hơn trong tƣơng lai.
Theo Luật Đầu tƣ số 67/2014/QH13 ngày 26/11/2014 của Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tại Điều 3 - Giải thích từ ngữ, khái niệm đầu tƣ đƣợc hiểu: "Đầu tƣ là việc nhà đầu tƣ bỏ vốn đầu tƣ để thực hiện hoạt động kinh doanh thông qua việc thành lập tổ chức kinh tế; đầu tƣ góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp của tổ chức kinh tế; đầu tƣ theo hình thức hợp đồng hoặc thực hiện dự án đầu tƣ" [22]. Đầu tƣ có nhiều loại: Đầu tƣ trực tiếp, đầu tƣ gián tiếp (cho vay); đầu tƣ ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Đầu tƣ dài hạn thƣờng gắn với đầu tƣ xây dựng tài sản cố định - gắn với đầu tƣ xây dựng cơ bản. Do vậy, có thể hiểu: Đầu tư XDCB là một bộ phận của hoạt động đầu tư nói chung, đó là việc bỏ vốn để tiến hành các hoạt động XDCB nhằm tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng các tài sản cố định cho nền kinh tế quốc dân thông qua các hình thức xây dựng mới, cải tạo sửa chữa, nâng cấp các công trình hiện hữu.
Theo Luật Đầu tƣ số 67/2014/QH13 ngày 26/11/2014 của Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tại Điều 3 - Giải thích từ ngữ, khái niệm vốn đầu tƣ đƣợc hiểu: “Vốn đầu tƣ là tiền và tài sản khác để thực hiện hoạt động đầu tƣ kinh doanh"[22]. 7 - Vốn đầu tư xây dựng cơ bản: Theo Nghị định 385-HĐBT ngày 7 tháng 11 năm 1990 của HĐBT về việc sửa đổi, bổ sung, thay thế điều lệ quản lý XDCB đã ban hành kèm theo Nghị định 232-CP ngày 6/6/1981 thì: “Vốn đầu tƣ xây dựng cơ bản là toàn bộ chi phí đã bỏ ra để đạt đƣợc mục đích đầu tƣ bao gồm: chi phí cho việc khảo sát quy hoạch xây dựng, chi phí chuẩn bị đầu tƣ, chi phí thiết kế và xây dựng, chi phí mua sắm, lắp đặt máy móc, thiết bị và các chi phí khác đƣợc ghi trong tổng dự toán”. Các văn bản pháp luật sau Nghị định này không đƣa ra định nghĩa về vốn đầu tƣ XDCB. Tuy nhiên, thuật ngữ “vốn đầu tƣ XDCB” vẫn đƣợc sử dụng rộng rãi trong nhiều văn bản pháp luật hiện nay.
- Vốn đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước: Căn cứ theo phân cấp quản lý NSNN, chia nguồn vốn đầu tƣ từ NSNN thành: Vốn đầu tƣ từ NSNN Trung ƣơng và vốn đầu tƣ từ NSNN địa phƣơng. + Ngân sách Trung ƣơng: Theo Khoản 15 Điều 4 Luật ngân sách nhà nƣớc số 83/2015/QH13 thì: “Ngân sách trung ƣơng là các khoản thu ngân sách nhà nƣớc phân cấp cho cấp trung ƣơng hƣởng và các khoản chi ngân sách nhà nƣớc thuộc nhiệm vụ chi của cấp trung ƣơng” [24]. + Ngân sách địa phƣơng: Theo Khoản 13 Điều 4 Luật Ngân sách nhà nƣớc số 83/2015/QH13 thì: “Ngân sách địa phƣơng là các khoản thu ngân sách nhà nƣớc phân cấp cho cấp địa phƣơng hƣởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ƣơng cho ngân sách địa phƣơng và các khoản chi ngân sách nhà nƣớc thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phƣơng” [24]. Từ những khái niệm trên có thể hiểu khái niệm vốn đầu tƣ XDCB từ NSNN là: Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước là một phần của vốn đầu tư phát triển của ngân sách nhà nước được hình thành từ sự huy động của Nhà nước dùng để chi cho đầu tư xây dựng cơ bản nhằm xây dựng và phát triển cơ sở vật chất - kỹ thuật và kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội cho nền kinh tế quốc dân.
Đặc điểm vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước Vốn đầu tƣ XDCB từ NSNN bao gồm toàn bộ chi phí đầu tƣ nhƣ: Chi phí cho lập quy hoạch chi tiết xây dựng, chi phí công tác chuẩn bị đầu tƣ, chi phí cho công tác thực hiện đầu tƣ và các chi phí khác đƣợc ghi trong tổng dự toán. Những đặc điểm của đầu tƣ XDCB nói chung đó là: Sản phẩm của hoạt động đầu tƣ XDCB có tính cố định; sản phẩm XDCB chịu ảnh hƣởng trực tiếp của các yêu tổ ngoại cảnh nhƣ: khí hậu, thời tiết; thời gian tồn tại của sản phẩm XDCB lâu dài; vốn chi cho hoạt động đầu tƣ XDCB có khối lƣợng lớn; tính đơn chiếc và chu kỳ sản xuất không lặp lại. - Nguồn vốn NSNN dành cho hoạt động đầu tƣ XDCB thƣờng đƣợc đánh giá là không có khả năng thu hồi trực tiếp. - Nguồn vốn NSNN đầu tƣ cho XDCB là chi trả trực tiếp từ NSNN không hoàn lại nên đây là nguồn vốn dễ bị thất thoát, lãng phí nhất cần phải đƣợc quản lý chặt chẽ.
Vai trò của vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước Một là, Nhà nƣớc có thể trực tiếp tác động đến các quá trình phát triển kinh tế - xã hội thông qua việc sử dụng nguồn NSNN chi cho hoạt động đầu tƣ XDCB. Hai là, việc đầu tƣ XDCB từ nguồn NSNN có tác dụng cực kỳ quan trọng trong việc Nhà nƣớc điều tiết, điều chỉnh hàng loạt các quan hệ và những cân đối lớn của nền kinh tế. Ba là, đầu tƣ XDCB từ nguồn NSNN tạo điều kiện cho nền kinh tế quốc gia có cơ hội phát triển mạnh mẽ, việc sử dụng vốn đầu tƣ từ NSNN tạo tiền đề để thu hút các nguồn đầu tƣ cả trong nƣớc và ngoài nƣớc vào Việt Nam; đầu tƣ phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội phát triển sẽ tạo động lực lớn để thu hút vốn đầu tƣ trong và ngoài nƣớc trên tất cả các lĩnh vực. Bốn là, sản phẩm của hoạt động đầu tƣ XDCB có ý nghĩa lớn về mặt chính trị, xã hội, nghệ thuật và an ninh - quốc phòng: Cơ cấu đầu tƣ XDCB 9 thể hiện đƣờng lối phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc trong từng giai đoạn.
Đầu tƣ XDCB góp phần nâng cao đời sống văn hoá, tinh thần làm phong phú thêm nền kiến trúc của đất nƣớc. Đầu tƣ XDCB góp phần tăng cƣờng tiềm lực quốc phòng của đất nƣớc, ổn định an ninh trật tự, và chính trị xã hội. Nhƣ vậy việc đầu tƣ từ NSNN có vai trò cốt lõi để thúc đẩy xã hội hoá trong đầu tƣ, thực hiện CNH - HĐH đất nƣớc. Khái niệm và đặc điểm của quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước 1.
Khái niệm Quản lý vốn đầu tƣ XDCB từ NSNN là quá trình tác động, điều chỉnh đến vốn đầu tƣ XDCB từ NSNN cho hoạt động đầu tƣ nhằm đem lại hiệu quả đầu tƣ cao nhất, hạn chế tối đa việc thất thoát, lãng phí. Theo quy định tại khoản 3, điều 2, Nghị định số 59/2015/NĐ-CP ngày 18/6/2015 của Chính phủ thì “Đối với các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nƣớc kể cả các dự án thành phần, Nhà nƣớc quản lý toàn bộ quá trình đầu tƣ xây dựng từ việc xác định chủ trƣơng đầu tƣ, lập dự án, quyết định đầu tƣ, lập thiết kế, dự toán, lựa chọn nhà thầu, thi công xây dựng đến khi nghiệm thu, bàn giao và đƣa công trình vào khai thác sử dụng” [10]. Đặc điểm của quản lý vốn đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước Một là, quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN là quản lý khoản chi có giá trị lớn của NSNN nhưng không có tính ổn định Để đảm bảo sự phát triển kinh tế - xã hội cho mỗi quốc gia nói chung và cho từng địa phƣơng nói riêng thì việc chi đầu tƣ XDCB là khoản chi tất. Hoạt động này nhằm tạo ra cơ sở hạ tầng, kỹ thuật, công cụ cho sản xuất, dịch vụ cho sự phát triển của mỗi địa phƣơng.
Đồng thời, chi đầu tƣ NSNN cho đầu tƣ xây dựng cơ bản còn ý nghĩa là giúp tạo môi trƣờng đầu tƣ thuận lợi, định hƣớng đầu tƣ phát triển cho nền kinh tế - xã hội của địa phƣơng, của quốc gia theo từng thời kỳ. Quy mô chi NSNN cho đầu tƣ xây dựng cơ bản 10 phụ thuộc vào nguồn lực tài chính của địa phƣơng, nhu cầu đầu tƣ và nền chính trị của địa phƣơng theo từng thời kỳ. Chi NSNN cho đầu tƣ XDCB không có tính ổn định do các nguyên nhân sau: - Cơ chế quản lý và nhu cầu đầu tƣ của mỗi thời kỳ ở mỗi địa phƣơng là khác nhau. - Thứ tự của việc ƣu tiên đầu tƣ từ nguồn NSNN trong từng lĩnh vực khác nhau thay đổi qua các thời kỳ.
Chẳng hạn, sau một thời kỳ ƣu tiên đầu tƣ cho xây dựng các trƣờng học thì đến thời kỳ sau là các trạm y tế, bênh viện. - Nguồn lực tài chính tại mỗi địa phƣơng tại mỗi thời kỳ là khác nhau do đó làm thay đổi nhu cầu của địa phƣơng dẫn đến quy mô đầu tƣ và khối lƣợng ngân sách chi cho hoạt động này cũng thay đổi. Hai là, quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản có tính đặc thù liên quan đến hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản. Đầu tƣ XDCB bằng vốn ngân sách nhà nƣớc là một khoản chi lớn và chiếm tỷ trọng chủ yếu trong tổng vốn chi đầu tƣ phát triển của NSNN.
Do đó, sự vận động của tiền vốn dùng để trang trải chi phí đầu tƣ xây dựng cơ bản chịu sự chi phối trực tiếp bởi đặc điểm của đầu tƣ xây dựng cơ bản.