CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG DỰ TRỮ QUỐC GIA MẶT HÀNG LƯƠNG THỰC 1. Lý luận chung về DTQG 1. Khái niệm về DTQG Dự trữ quốc gia là dự trữ của một đất nước - một quốc gia mà bất cứ một quốc gia nào cũng phải có. Tuy nhiên, Dự trữ quốc gia là gì? Cũng có những khái niệm khác nhau: Theo từ điển bách khoa Việt Nam, “Dự trữ quốc gia là dự trữ của một nước do nhà nước nắm giữ và quản lý, bao gồm dự trữ các loại vật tư - hàng hóa quan trọng nhất; nhằm mục đích khắc phục những tổn thất do thiên tai, địch họa gây ra trên quy mô lớn trong một thời gian nhất định.
Dự trữ quốc gia là nguồn tích lũy của quốc gia, sức mạnh của đất nước” [18]. Giáo trình về quản lý kinh tế của khoa Quản lý kinh tế học - Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng: “Quỹ Dự trữ quốc gia là một phần của cải vật chất của Nhà nước được tích lũy thành lực lượng dự phòng chiến lược để sử dụng vào mục đích phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, phục vụ an ninh quốc phòng và thực hiện các nhiệm vụ khác của Chính phủ” mà “ hàng hoá đưa vào quỹ Dự trữ quốc gia là những mặt hàng thiết yếu phục vụ cho sản xuất, đời sống và an ninh quốc phòng”[13]. Theo Điều 4 Luật Dự trữ quốc gia, giải thích từ ngữ: Dự trữ quốc gia là dự trữ vật tư, thiết bị, hàng hóa do Nhà nước quản lý, nắm giữ [20]. Như vậy, DTQG trước hết là nguồn dự trữ chiến lược của quốc gia do nhà nước quản lý, nắm giữ nhằm thực hiện những nhiệm vụ có tính chiến lược đảm bảo cho hoạt động của nền kinh tế - xã hội được bình thường, ổn định và phát triển; tính chiến lược này được thể hiện trên các mặt cơ bản sau: Một là, đáp ứng những yêu cầu cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh.
Hai là, đảm bảo quốc phòng, an ninh của đất nước. Ba là, tham gia bình ổn thị trường, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Sự cần thiết của DTQG Trước hết, Dự trữ quốc gia hình thành do yêu cầu thực hiện chức năng của nhà nước để quản lý toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Dự trữ các tư liệu vật chất tồn tại tất yếu của mọi hình thái kinh tế - xã hội.
Dự trữ hàng hóa là điều kiện của lưu thông hàng hóa, DTQG chỉ xuất hiện từ khi có nhà nước. Khi nhà nước ra đời thì quỹ DTQG cũng dần hình thành và phát triển. Tuy nhiên, quy mô và hình thức, dự trữ của mỗi quốc gia không giống nhau, vì nó được hình thành xuất phát từ mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và yêu cầu đảm bảo ổn định chính trị, quốc phòng, an ninh, tuỳ thuộc vào tiềm lực kinh tế của mỗi quốc gia. Chính Lê Nin đã coi sản xuất và dự trữ lương thực là vận mệnh của toàn bộ cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Nga, Người đã khẳng định “Chỉ khi nào có được một số lượng dự trữ lương thực đầy đủ thì khi đó Nhà nước công nhân mới đứng vững về mặt kinh tế”[14].
Đề cập về vấn đề DTNN, Các Mác khẳng định: “Mọi hình thái sản xuất, mọi chế độ xã hội, nếu muốn bảo đảm sự an toàn và ổn định đều phải có tiềm lực dự trữ nhất định. Khi sản xuất hàng hóa và kinh tế thị trường phát triển nhà nước nào có tiềm lực dự trữ mạnh và hợp lý sẽ trở nên vững mạnh trước mọi biến cố”[8]. Nhận thức rõ tầm quan trọng của DTQG, “Đảng và Nhà nước ta luôn luôn quan tâm đến hoạt động DTQG, coi đó là một lĩnh vực kinh tế đặc biệt, góp phần đảm bảo sự phát triển ổn định của nền kinh tế và đời sống xã hội, nhất là khi có thiên tai, địch họa”. Như vậy, DTQG là yêu cầu khách quan, cần thiết trong mọi thời kỳ cách mạng của nước ta.
DTQG hình thành, tồn tại và phát triển là một tất yếu khách quan cùng với quá trình vận động của mỗi quốc gia, như sự cần thiết cho quá trình vận động của một cơ thể sống. Thực tế vai trò của DTQG đã minh chứng luận điểm đó. Đặc trưng cơ bản của DTQG - DTQG là một dạng dự trữ đặc biệt (phòng ngừa rủi ro) ở tầm vĩ mô, được tích lũy dần từng bước theo kế hoạch Nhà nước, việc nhập, xuất, sử 6 dụng phải theo đúng kế hoạch đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt hoặc theo các quyết định của Thủ tướng Chính phủ, nhằm phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, bão lụt, hạn hán, dịch bệnh, đáp ứng yêu cầu quốc phòng, an ninh, tham gia bình ổn thị trường, những bất trắc không thể lường trước, những khủng hoảng có thể xảy ra trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia. Việc bổ sung DTQG được quy định trong kế hoạch cân đối chủ yếu của nền kinh tế quốc dân do Quốc hội quyết định.
DTQG được tích lũy dần thành quỹ DTQG, quỹ DTQG là khoản tích lũy từ ngân sách nhà nước, do nhà nước thống nhất quản lý và sử dụng. DTQG được dự trữ bằng hàng và bằng tiền; DTQG bằng tiền là khoản dự trữ trong quỹ DTQG được bố trí trong dự toán ngân sách nhà nước hàng năm. Cơ cấu từng loại vật tư hàng hóa dự trữ, tỷ lệ dự trữ tiền, hiện vật và dự trữ ngoại tệ phụ thuộc vào sự phát triển kinh tế - xã hội, vào điều kiện kinh tế, chính trị trong nước và quốc tế của từng thời kỳ. Hàng hóa DTQG phải đáp ứng được mục tiêu dự trữ quốc gia theo quy định tại Điều 3 của Luật số 22/2012/QH13.
Là mặt hàng chiến lược, thiết yếu, có tần suất sử dụng nhiều, có tác dụng ứng phó kịp thời trong tình huống đột xuất, cấp bách; là mặt hàng đặc chủng, không thể thay thế; là vật tư, thiết bị, hàng hóa bảo đảm quốc phòng, an ninh mà sản xuất trong nước chưa đáp ứng được yêu cầu về số lượng, chất lượng, chủng loại. Danh mục hàng dự trữ quốc gia bao gồm: Lương thực; vật tư, thiết bị cứu hộ, cứu nạn; vật tư thông dụng động viên công nghiệp; muối trắng; nhiên liệu; vật liệu nổ công nghiệp; hạt giống cây trồng; thuốc bảo vệ thực vật; hóa chất khử khuẩn, khử trùng làm sạch môi trường, xử lý nguồn nước sinh hoạt và trong nuôi trồng thủy sản; thuốc phòng, chống dịch bệnh cho người; thuốc phòng, chống dịch bệnh cho gia súc, gia cầm, cây trồng, nuôi trồng thủy sản; vật tư, thiết bị, hàng hóa phục vụ quốc phòng, an ninh. - Sự điều hành tập trung, thống nhất của Nhà nước, có sự phân công quản lý hàng DTQG cho các Bộ, ngành theo quy định của Chính phủ; DTQG được thực hiện theo chiến lược, quy hoạch, kế hoạch của Nhà nước, quyết 7 định sự hình thành tổng mức dự trữ, cơ cấu tỷ lệ dự trữ giá trị và những vật tư hàng hóa phù hợp với yêu cầu của đất nước, của nền kinh tế theo từng thời kỳ. - Nguồn vốn hình thành DTQG được quy định tại Điều 6, Luật số 12/2012/QH13, Luật Dự trữ quốc gia.
DTQG được hình thành từ nguồn vốn ngân sách nhà nước và được bổ sung hàng năm do Quốc hội quyết định. Việc quản lý và điều hành quỹ DTQG được thực hiện theo sự chỉ đạo tập trung thống nhất từ phía Nhà nước. Theo Luật DTQG, quỹ DTQG phải được quản lý chặt chẽ, bí mật, an toàn, chủ động đáp ứng kịp thời yêu cầu trong mọi tình huống, quỹ DTQG sau khi được xuất phải bù lại đầy đủ, kịp thời. - DTQG trong cơ chế thị trường hoạt động không vì mục đích lợi nhuận.
Vai trò của DTQG Dự trữ quốc gia là nguồn dự trữ chiến lược của Nhà nước có vai trò quan trọng trên các lĩnh vực chủ yếu sau đây: Thứ nhất, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Trên thế giới, hòa bình chưa bền vững, nạn khủng bố đang đe dọa; trong mỗi một quốc gia đều có những thế lực phản động, thù địch; khí hậu trái đất thay đổi thất thường và ngày càng khắc nghiệt kèm theo thiên tai, bão lũ ngày một gia tăng; môi trường, khí hậu, thời tiết ngày một xấu và khắc nghiệt là mầm mống cho dịch bệnh phát sinh. DTQG là nguồn dự trữ chiến lược của Nhà nước sẵn sàng đáp ứng để phòng, chống và khắc phục hậu quả của thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh góp phần đảm bảo ổn định nền kinh tế vĩ mô. Thứ hai, góp phần ổn định đời sống nhân dân.
Thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh xuất hiện và xuất hiện ngày một gia tăng chẳng những làm thiệt hại đến sản xuất, kinh doanh và ảnh hưởng đến kinh tế vĩ mô mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nhân dân do bị thiệt hại về tài sản, thiệt hại sản xuất, giảm thu nhập. làm cho đời sống của người dân gặp nhiều khó khăn, mà bản thân họ tự khắc phục ngay là rất khó; vì thế phải có sự trợ giúp của Nhà nước. 8 Sự trợ giúp vật chất nhanh nhất, kịp thời nhất của Nhà nước là xuất hàng DTQG. Thứ ba, đảm bảo quốc phòng, an ninh của đất nước: vai trò hết sức đặc biệt của DTQG.
Từ các thời kỳ trước, ông cha ta đã nói: “Thực túc, binh cường”, có một sức mạnh kinh tế và một lực lượng vũ trang mạnh là sức mạnh của đất nước. Sức mạnh của nền kinh tế đảm bảo trang bị cơ sở vật chất, vũ khí, khí tài, máy móc, trang thiết bị. đủ mạnh cho lực lượng vũ trang; nền kinh tế đủ mạnh cũng là điều kiện để ngân sách nhà nước dành khoản tích lũy hợp lý DTQG đảm bảo quốc phòng, an ninh của đất nước. Thứ tư, góp phần tăng cường quan hệ quốc tế.
Trong điều kiện thế giới ngày nay, nguồn tài nguyên ngày một cạn kiệt, môi trường ngày càng bị hủy hoại, khí hậu trái đất thay đổi thất thường và ngày càng khắc nghiệt, kèm theo thiên tai ngày càng diễn ra trên diện rộng với sức tàn phá mạnh mẽ làm thiệt hại về người và tài sản ở mức độ rất lớn, mà bản thân một quốc gia khắc phục nhanh là rất khó khăn; do đó cần có sự trợ giúp kịp thời của các nước khác bằng việc xuất hàng DTQG, quỹ DTQG. Việc làm thiết thực này góp phần tăng cường tình hữu nghị và quan hệ hợp tác giữa các nước. Sức mạnh kinh tế và sự hùng cường của mỗi nước thể hiện ở tiềm lực DTQG.