CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT TÌNH HUỐNG SƯ PHẠM CỦA SINH VIÊN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về kỹ năng giải quyết THSP ở nước ngoài Trong các công trình nghiên cứu của nhà giáo dục nổi tiếng thế kỷ XIV như I.Usinxki (Nga) đã bàn về trí tuệ và việc thực hành các kỹ năng này. Vào những năm 20 - 30 của thế kỷ XX, việc nghiên cứu kỹ năng được các nhà tâm lý học và giáo dục Xô Viết chú ý.Crupxkaia rất quan tâm đến việc hình thành những kỹ năng lao động trong việc dạy hướng nghiệp cho học sinh phổ thông.
Đến những năm 70 của thế kỷ XX, khi lý thuyết hoạt động ra đời, hàng loạt công trình nghiên cứu về kỹ năng, kỹ xảo được công bố dưới ánh sáng của lý thuyết hoạt động. Các tác giả đã nhấn mạnh điều kiện hình thành kỹ năng là tri thức và kinh nghiệm trước đó.Milerian, kỹ năng là một thành phần, một mức độ năng lực của con người. Trong các công trình nghiên cứu về kỹ năng hoạt động sư phạm, X.Kixegof, nhà tâm lý học người Nga (Liên Xô cũ) đã phân tích khá sâu về kỹ năng. Ông phân biệt hai loại kỹ năng: kỹ năng bậc thấp và kỹ năng bậc cao.
Kỹ năng bậc thấp là kỹ năng nguyên sinh được hình thành lần đầu qua các hoạt động đơn giản, nó là cơ sở để hình thành kỹ xảo. Kỹ năng bậc cao là kỹ năng nảy sinh lần thứ hai, sau khi đã có tri thức và kỹ xảo.Rudic chỉ đề cập đến kỹ năng bậc thấp, kỹ năng đầu tiên của hoạt động. Ông đặc biệt chú ý đến mức độ hoàn thiện của kỹ xảo. Theo ông, mục đích của việc tiếp thu hành động là tạo ra kỹ xảo, để khi hành động không phải nghĩ đến từng thao tác.
Kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm cũng được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Ngay từ thập niên 60-70 của thế kỷ XX, đã xuất hiện nhiều nghiên 5 cứu về tình huống có vấn đề trong dạy học ở Liên Xô (cũ) ví như I.Ôkôn với: “Dạy học nêu vấn đề” (1972) và “Những cơ sở của dạy học nêu vấn đề”(1979). Các nghiên cứu đã làm sáng tỏ hàng loạt các khái niệm có liên quan: vấn đề, tình huống có vấn đề, cấu trúc của tình huống có vấn đề, các tình huống, xây dựng tình huống có vấn đề… Một số tác giả đi sâu vào nghiên cứu các tình huống có vấn đề diễn ra trong giao tiếp sư phạm, trong giáo dục học sinh (được hiểu như là những THSP). Bônđarepxcaia quan tâm đặc biệt đến ảnh hưởng của sự khéo léo đối xử sư phạm trong giáo dục học sinh (1969).
Tiếp đó là nghiên cứu của A.Bônraenco (1984) với “Tình huống có vấn đề trong giao tiếp sư phạm”. Tình huống có vấn đề trong giao tiếp sư phạm luôn đòi hỏi các nhà giáo dục phải suy nghĩ tìm cách giải quyết. Các nghiên cứu về kỹ năng giải quyết THSP ở Việt Nam Ở Việt Nam, việc nghiên cứu về kỹ năng và kỹ năng giải quyết THSP được quan tâm khá nhiều trong thời gian gần đây. Tác giả Trần Trọng Thuỷ đã đi sâu nghiên cứu kỹ năng lao động công nghiệp.
Trong cuốn “Tâm lý học lao động”, ông đã trình bày khái niệm kỹ năng và các điều kiện hình thành kỹ năng lao động. Tác giả Trần Quốc Thành đi sâu nghiên cứu về kỹ năng tổ chức trò chơi của chi đội trưởng chi đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh. Tác giả coi kỹ năng là một biểu hiện của năng lực “là sự thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách vận dụng những tri thức, vốn kinh nghiệm đã có để hành động phù hợp với điều kiện cho phép”. Nguyễn Ngọc Bảo và Nguyễn Đình Chỉnh là tác giả cuốn “Thực hành giáo dục học” (1989).
Trong đó khá nhiều THSP đã được tập hợp nhằm giúp sinh viên tập giải quyết các vấn đề từ thực tiễn giáo dục. Nguyễn Văn Lê (2001) cùng các giáo viên cộng tác sưu tầm hệ thống THSP ở phổ thông, phân tích những cách xử lý thành công hay thất bại qua đó xác định một số nguyên tắc ứng xử sư phạm. Như vậy, đã có nhiều nghiên cứu về kỹ năng nói chung và kỹ năng giải quyết THSP. Tuy nhiên, việc đi sâu nghiên cứu về thực trạng kỹ năng giải quyết THSP của sinh viên sư phạm và đề xuất các biện pháp nhằm hình thành kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm cho sinh viên sư phạm trường Cao đẳng sư phạm Hòa 6 Bình chưa hoặc ít được đề cập đến.
Chính vì vậy tôi chọn vấn đề “Biện pháp rèn kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm cho sinh viên khoa Mầm non trường Cao đẳng sư phạm Hòa Bình” làm đề tài nghiên cứu. Một số khái niệm cơ bản 1. Kỹ năng Kỹ năng là hiện tượng tâm lý được nghiên cứu sâu trong tâm lý học, có nhiều quan điểm khác nhau, chủ yếu đề cập ở ba góc độ chính như sau: + Kỹ năng là một thành phần của hành động, thể hiện mặt kỹ thuật của hành động đó. + Kỹ năng là yếu tố bộc lộ khả năng, năng lực của cá nhân trong hoạt động.
+ Kỹ năng được xem xét trong phạm vi hẹp hơn, tách khỏi hành động vật chất, hành động trí tuệ mà chủ yếu được đánh giá về mặt thái độ, hành vi ứng xử của con người trong các mối quan hệ với thế giới tự nhiên và với người khác. Có thể khái quát về kỹ năng như sau: kỹ năng là sự vận dụng những tri thức, kinh nghiệm hành động/hoạt động đã có của cá nhân vào thực hiện có kết quả hành động/hoạt động trong những điều kiện xác định. Như vậy về bản chất kỹ năng là sự vận dụng kinh nghiệm đã có vào tình huống mới. Kỹ năng được hình thành qua các giai đoạn sau: + Giai đoạn 1: Hình thành các tri thức, hiểu biết cần thiết về kỹ năng và việc thực hiện kỹ năng (mục đích, yêu cầu, điều kiện hoạt động, các nguyên tắc thực hiện kỹ năng trong hoạt động).
+ Giai đoạn 2: Tri giác để nắm được các thao tác của kỹ năng, từ đó nhận diện được kỹ năng và cách thức tiến hành kỹ năng (nắm được bức tranh tổng thể về kỹ năng và cách thực hiện kỹ năng đó). + Giai đoạn 3: Thực hành tri thức về kỹ năng trong tình huống ổn định. + Giai đoạn 4: Vận dụng kỹ năng vào các tình huống khác nhau của hoạt động (bao gồm cả thử nghiệm và luyện tập). Như vậy, để rèn luyện có kết quả một kỹ năng nào đó, trước hết cần xác định rõ các thành phần cấu trúc của kỹ năng, sau đó tổ chức cho sinh viên luyện tập nhiều lần trên các tình huống tương ứng với kỹ năng đó.
Tình huống sư phạm 1. Tình huống có vấn đề Xét về góc độ tâm lý học, tình huống có vấn đề là nguyên nhân kích thích tư duy hoạt động. Khái niệm này được khá nhiều tác giả nghiên cứu và thống nhất về tình huống có vấn đề như sau: + Tình huống có vấn đề chứa đựng mâu thuẫn và chủ thể nhận thức được mâu thuẫn đó. + Chủ thể có nhu cầu giải quyết tình huống đó + Chủ thể phải có những tri thức, phương thức hành động cần thiết để giải quyết tình huống đó.
Khái niệm tình huống sư phạm Từ việc nghiên cứu về tình huống có vấn đề trong tư duy, các nhà nghiên cứu đã vận dụng vào trong các lĩnh vực nghề nghiệp của con người như: học tập, giao tiếp, vui chơi giải trí và đặc biệt là hoat động sư phạm. Trong quá trình giáo dục thường nảy sinh những tình huống có vấn đề, đó chính là những THSP. Do vậy, THSP được hiểu: “Tình huống sư phạm là tình huống có vấn đề nảy sinh trong hoạt động sư phạm, gây khó khăn cho nhà giáo dục trong việc thực hiện hoạt động dạy học và giáo dục, buộc nhà giáo dục phải tìm tòi những tri thức mới, những phương thức hành động mới để khắc phục nó.”[125,11] Thực tiễn trong công tác giáo dục, THSP rất đa dạng, phong phú, muôn màu, muôn vẻ, không có một khuôn mẫu giải quyết mà người giáo viên cần có tư duy sáng tạo, tìm tòi phương án giải quyết cho phù hợp với tình huống. Ngay cả một tình huống giống nhau nhưng với các đối tượng khác nhau, ở thời điểm khác nhau thì cách giải quyết cũng không còn giống nhau nữa.
Đặc điểm của tình huống sư phạm[125,11]: + Tính có vấn đề: THSP luôn chứa đựng một vấn đề (mâu thuẫn) cần giải quyết. Đó là mâu thuẫn giữa yêu cầu nhiệm vụ của giáo dục với khả năng hiện có của người học và giáo viên là chủ yếu. 8 + Tính phức tạp: mỗi THSP có thể chứa đựng nhiều mâu thuẫn và nguồn gốc khác nhau của các mâu thuần ấy tạo nên tính phức tạp của THSP. Vấn đề có ý nghĩa là ở chỗ giáo viên phải nhận thức được mâu thuẫn chủ yếu cũng như nguồn gốc của nó trong mỗi tình huống sư phạm cụ thể.
Đây chính là tiền đề về mặt nhận thức không thể thiếu để họ có được biện pháp đúng đắn trong việc giải quyết tình huống sư phạm. + Tình bất ngờ: tình huống sư phạm có thể xuất hiện bất cứ lúc nào trong suốt tiến trình hoạt động sư phạm. Yếu tố khách quan tạo nên tính bất ngờ là tính phức tạp của quá trình giáo dục và sự phát triển tâm lý trẻ em. Sự vận động của quá trình giáo dục chịu sự chi phối của nhiều yếu tố, trong đó không ít yếu tố nằm ngoài sự chi phối của nhà giáo dục, chính vì vậy mà THSP bất ngờ cả về thời điểm, nội dung và tình chất.
Tính bất ngờ của THSP thường làm cho nhà giáo dục lúng túng, mất bình tĩnh gây khó khăn cho việc giải quyết chúng. Chính vì lẽ đó mà khả năng tự chủ của người giáo viên là một phẩm chất ý chí đặc biệt cần thiết trong quá trình dạy học và giáo dục. Như vậy, THSP là toàn bộ những sự việc, hiện tượng, sự kiện bất ngờ, những nghịch lý nảy sinh trong quá trình sư phạm đòi hỏi tập thể hay cá nhân nhà giáo dục phải suy nghĩ tìm tiếm các phương tiện, cách thức mới để giải quyết một cách kịp thời nhằm đạt tới hiệu quả giáo dục cao nhất. Cấu trúc tâm lý của tình huống sư phạm Dựa vào khái niệm và các đặc điểm của tình huống sư phạm có thể thấy cấu trúc tâm lý của tình huống sư phạm bao gồm các thành phần cơ bản sau: + Thứ nhất: Cái chưa biết trong THSP mà người giáo viên cần khám phá ra để giải quyết chúng.