Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào chuyển dịch mạnh mẽ sang cơ chế thị trường với tốc độ tăng trưởng kinh tế huyện Vapi đạt 11% mỗi năm và tổng GDP đạt 366,03 tỷ Kip, công tác giáo dục đang đứng trước nhiều cơ hội xen lẫn thách thức sâu sắc. Toàn huyện Vapi có diện tích 1.120 km2 với dân số 39.299 người, trong đó cơ cấu kinh tế nông nghiệp chiếm 49,76% và thu nhập bình quân đạt 1.138 USD/người/năm. Mặt trái của quá trình đô thị hóa và sự bùng nổ của mạng Internet, trò chơi trực tuyến đang tạo ra những tác động tiêu cực đến lối sống của thế hệ trẻ. Tình trạng học sinh có biểu hiện sống thực dụng, bạo lực học đường, vi phạm luật giao thông và thờ ơ với các chuẩn mực văn hóa truyền thống đang có chiều hướng gia tăng tại các cơ sở giáo dục.

Nghiên cứu được triển khai nhằm phân tích thực trạng quản lý và đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh tại 8 trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện Vapi, tỉnh Salavan giai đoạn 2014 - 2017 và định hướng đến năm 2020. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 8 đơn vị trường học gồm Khon Sai, Sả Phat, Phay Lom, Noong Bua, Na Hoong Kham, Na Lan, Na Muong và Na Siet, với sự tham gia của 142 cán bộ quản lý, giáo viên và hàng ngàn học sinh. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quyết định trong việc cụ thể hóa Điều 52, Điều 53 và Điều 54 của Luật Giáo dục Lào năm 2008, đồng thời hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ học sinh xếp loại hạnh kiểm yếu xuống dưới 0,39% và nâng cao 100% tính kế hoạch hóa trong quản lý nhà trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng thuyết quản lý hành chính và mô hình các chức năng quản lý hiện đại bao gồm 4 khâu trọng tâm: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Khung lý thuyết tiếp thu sâu sắc quan điểm của các nhà giáo dục học hàng đầu về bản chất của đạo đức và giáo dục nhân cách, tiêu biểu là quan điểm về sự thống nhất hữu cơ giữa đức và tài của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tư tưởng xem đạo đức là nền tảng của nhà triết học Khổng Tử, cùng luận điểm giáo dục bằng sự làm gương của nhà sư phạm vĩ đại Komensky.

Hệ thống nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm trung tâm tạo nên trục vận hành của đề tài:

  • Quản lý giáo dục: Hệ thống các tác động có mục đích, có kế hoạch và hợp quy luật của chủ thể quản lý đến mọi thành tố trong guồng máy giáo dục nhằm hiện thực hóa mục tiêu đào tạo con người toàn diện.
  • Quản lý nhà trường: Quá trình điều hành, huy động và tối ưu hóa các nguồn lực sư phạm, tài chính và cơ sở vật chất của Ban giám hiệu nhằm đưa hoạt động dạy và học đạt tới chuẩn chất lượng mới.
  • Giáo dục đạo đức: Quá trình chuyển hóa các chuẩn mực xã hội thành niềm tin, nhu cầu và hành vi văn minh bên trong của người học thông qua chuỗi tác động có định hướng của nhà sư phạm.
  • Quản lý công tác giáo dục đạo đức: Sự điều hành có tổ chức của hiệu trưởng đối với nội dung, phương pháp, lực lượng phối hợp và hoạt động rèn luyện nhằm bảo đảm chuẩn mực giá trị nhân cách cho học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao, nghiên cứu đã sử dụng hệ thống dữ liệu sơ cấp được thu thập trực tiếp thông qua khảo sát thực địa tại 8 trường trung học cơ sở huyện Vapi trong giai đoạn 2014 - 2017, kết hợp với nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo thống kê chính thức của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Vapi.

Tổng dung lượng mẫu khảo sát bao gồm 570 khách thể, được phân tầng khoa học theo đúng cơ cấu đại diện:

  • 6 cán bộ lãnh đạo và chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Vapi.
  • 24 cán bộ quản lý là Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở.
  • 70 giáo viên bộ môn và giáo viên tổng phụ trách Đội.
  • 120 phụ huynh học sinh thuộc các bản làng trên địa bàn huyện.
  • 350 học sinh đang theo học tại 8 trường trung học cơ sở khảo sát.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để bảo đảm tiếng nói đại diện từ cả nhà quản lý, giáo viên trực tiếp giảng dạy, gia đình và người học. Phương pháp xử lý số liệu sử dụng phần mềm Excel và các thuật toán xác suất thống kê với thang đo Likert 4 mức độ từ 1 điểm đến 4 điểm. Thang đo 4 mức độ được lựa chọn nhằm triệt tiêu xu hướng chọn phương án trung lập của người trả lời, buộc khách thể phải thể hiện rõ chính kiến đánh giá về thực trạng quản lý và tính khả thi của các giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mạng lưới quy mô giáo dục trung học cơ sở huyện Vapi có sự phát triển liên tục trong 3 năm học với tổng số 8 trường, 46 lớp học và 142 cán bộ giáo viên vào năm học 2016 - 2017, tăng 22,41% số lượng nhân sự so với mức 116 cán bộ của năm học 2014 - 2015. Tuy nhiên, sự phân hóa về chất lượng học tập và rèn luyện của học sinh vẫn tồn tại rõ rệt. Tỷ lệ học sinh đạt học lực khá và giỏi duy trì ổn định nhưng tỷ lệ học sinh xếp loại yếu vẫn ở mức trung bình 12,22% và xếp loại kém chiếm 1,35%, phản ánh sự thiếu hụt động cơ tự thân và kỹ năng tự rèn luyện ở một bộ phận người học.

Thứ hai, kết quả phân tích hạnh kiểm cho thấy 62,77% học sinh đạt xếp loại khá và tốt, song tỷ lệ học sinh có hạnh kiểm trung bình chiếm 3,77% và xếp loại yếu chiếm 0,39%. Đáng chú ý, các vi phạm về nề nếp như nghỉ học không phép, sử dụng điện thoại sai mục đích trong giờ học, và vi phạm quy định an toàn giao thông vẫn diễn ra phổ biến ở các trường khu vực trung tâm thị trấn và các trục giao thông chính.

Thứ ba, công tác quản lý giáo dục đạo đức của Ban giám hiệu các trường còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Kết quả đánh giá trên thang điểm 4 cho thấy khâu xây dựng kế hoạch tổng thể chỉ đạt mức điểm trung bình 2,65/4,00; công tác quản lý sự phối hợp giữa ba môi trường nhà trường, gia đình và xã hội đạt mức điểm thấp 2,48/4,00. Có tới hơn 30% giáo viên chưa được bồi dưỡng bài bản về kỹ năng tư vấn tâm lý học đường, dẫn đến việc xử lý các vi phạm đạo đức của học sinh còn nặng về răn đe hành chính mà thiếu tính thuyết phục giáo dục.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ sự chuyển dịch kinh tế nhanh chóng của địa phương, khi 49,76% cơ cấu kinh tế là nông nghiệp nhưng các ngành tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ đang phát triển mạnh mẽ khiến các bậc phụ huynh bận rộn mưu sinh, giảm sút thời gian quản lý con em. Điều này tạo nên khoảng trống lớn trong môi trường giáo dục gia đình.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu quản lý giáo dục tại thủ đô Viêng Chăn và một số tỉnh lân cận, kết quả tại huyện Vapi cho thấy tính quy luật: nơi nào Ban giám hiệu buông lỏng việc kiểm tra, đánh giá thường xuyên và xem nhẹ vai trò của giáo viên chủ nhiệm thì nơi đó tỷ lệ học sinh lệch chuẩn đạo đức tăng cao từ 1,5 đến 2 lần. Toàn bộ các tương quan này đã được lượng hóa chi tiết qua hệ thống 14 bảng thống kê và 4 biểu đồ hình cột trong luận văn, làm nổi bật mối quan hệ nhân quả giữa năng lực quản lý của hiệu trưởng và hành vi đạo đức thực tế của học sinh trung học cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát và nguyên tắc bảo đảm tính mục tiêu, tính đồng bộ, tính khả thi, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý trọng tâm:

  1. Nâng cao nhận thức và chuẩn hóa công tác kế hoạch hóa: Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở phải chỉ đạo xây dựng kế hoạch giáo dục đạo đức chi tiết ngay từ đầu năm học, phân kỳ theo từng tháng và từng học kỳ. Mục tiêu đạt 100% cán bộ quản lý, giáo viên và đại diện cha mẹ học sinh ký cam kết thực hiện quy chế phối hợp trong quý 3 hàng năm, đưa tiêu chí rèn luyện đạo đức học sinh thành chỉ tiêu thi đua chính thức của nhà trường.

  2. Phát triển năng lực chuyên môn cho đội ngũ giáo viên chủ nhiệm: Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Vapi phối hợp với các trường tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn chuyên sâu mỗi năm về nghiệp vụ sư phạm, tâm lý học lứa tuổi và kỹ năng xử lý tình huống giáo dục cho 100% giáo viên chủ nhiệm lớp. Lộ trình triển khai liên tục từ năm 2017 đến năm 2020 nhằm bảo đảm mỗi giáo viên chủ nhiệm thực sự là tấm gương sáng và là nhà tư vấn tâm lý đáng tin cậy của học sinh.

  3. Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và các lực lượng xã hội: Thành lập Ban phối hợp giáo dục cộng đồng cấp xã, bản với sự tham gia của đại diện nhà trường, Trưởng bản, Hội phụ nữ và Đoàn thanh niên. Duy trì việc trao đổi thông tin định kỳ tối thiểu 1 lần/tháng giữa giáo viên chủ nhiệm và 120 Ban đại diện phụ huynh học sinh qua sổ liên lạc hoặc các buổi gặp mặt trực tiếp để kịp thời uốn nắn các biểu hiện lệch lạc của học sinh.

  4. Đổi mới phương pháp và cải thiện môi trường văn hóa học đường: Ban giám hiệu cần trích tối thiểu từ 10% đến 15% nguồn kinh phí hoạt động thường xuyên để đầu tư mua sắm trang thiết bị, xây dựng tủ sách đạo đức và tổ chức các sân khấu kịch tương tác, diễn đàn "Học sinh với văn hóa giao thông", hoạt động tình nguyện tại 55 bản làng nhằm giúp học sinh chuyển hóa nhận thức lý thuyết thành hành vi đạo đức thực tiễn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

  • Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp nguồn số liệu thực chứng và cơ sở khoa học để hoạch định chiến lược phát triển giáo dục phổ thông cấp huyện, ban hành các văn bản chỉ đạo phù hợp với đặc thù kinh tế xã hội của vùng nông thôn đang đô thị hóa.
  • Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở: Cung cấp quy trình 4 bước hoàn chỉnh về quản lý công tác giáo dục đạo đức, từ khâu thiết lập kế hoạch, phân công giáo viên chủ nhiệm đến tổ chức thanh tra, kiểm tra và đánh giá hạnh kiểm học sinh.
  • Giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn Giáo dục công dân: Cung cấp kho tàng phương pháp giáo dục trải nghiệm, phương pháp nêu gương và kỹ thuật xử lý tình huống sư phạm thực tế đối với học sinh lứa tuổi dậy thì từ 11 đến 15 tuổi.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc luận văn thạc sĩ, phương pháp thiết kế bảng hỏi khảo sát thực trạng và mô hình toán học thống kê ứng dụng trong khoa học giáo dục tại Lào.

Câu hỏi thường gặp

  1. Vì sao công tác giáo dục đạo đức cho học sinh trung học cơ sở tại huyện Vapi lại trở nên cấp thiết trong giai đoạn nghiên cứu? Sự phát triển kinh tế nhanh với mức tăng trưởng GDP 11% và thu nhập bình quân 1.138 USD/năm đã kéo theo những luồng văn hóa phẩm không lành mạnh từ Internet. Học sinh lứa tuổi 11 đến 15 tuổi có sự biến đổi mạnh mẽ về tâm sinh lý nhưng thiếu bản lĩnh tự vệ, dẫn đến 3,77% xếp loại hạnh kiểm trung bình và một số vi phạm pháp luật cần được chấn chỉnh ngay.

  2. Cỡ mẫu khảo sát 570 người có bảo đảm độ tin cậy khoa học cho toàn huyện không? Mẫu khảo sát 570 người bao phủ toàn bộ 8/8 trường trung học cơ sở của huyện Vapi, với sự tham gia đầy đủ của 6 chuyên viên phòng giáo dục, 24 lãnh đạo trường, 70 giáo viên, 120 phụ huynh và 350 học sinh, bảo đảm tính đại diện tuyệt đối theo phương pháp chọn mẫu phân tầng xã hội học.

  3. Thang đo Likert 4 mức độ đem lại ưu thế gì trong việc đánh giá thực trạng quản lý? Thang đo 4 mức độ từ 1 điểm đến 4 điểm loại trừ hoàn toàn phương án trung lập, buộc các chủ thể khảo sát phải đưa ra đánh giá dứt khoát về mức độ thực hiện và tính cần thiết của từng hoạt động quản lý, giúp dữ liệu đầu ra có độ phân hóa cao và độ lệch chuẩn chính xác.

  4. Biện pháp nào trong 6 giải pháp đề xuất mang tính đột phá nhất? Biện pháp phát triển đội ngũ giáo viên chủ nhiệm lớp kết hợp với thiết lập cơ chế phối hợp 3 môi trường nhà trường, gia đình và xã hội là giải pháp then chốt nhất, bởi vì giáo viên chủ nhiệm là lực lượng trực tiếp tác động hàng ngày tới 100% học sinh và là cầu nối vững chắc với 120 ban đại diện cha mẹ học sinh.

  5. Luận văn có đóng góp mới nào về mặt học thuật cho ngành Quản lý giáo dục tại Lào? Đây là công trình nghiên cứu hệ thống hóa đầu tiên về các biện pháp quản lý giáo dục đạo đức học sinh trung học cơ sở tại địa bàn vùng Nam Lào, cung cấp hệ thống giải pháp vừa tuân thủ Luật Giáo dục Lào năm 2008, vừa bám sát thực tiễn 55 bản làng của tỉnh Salavan.

Kết luận

  • Luận văn đã hoàn thiện hệ thống cơ sở lý luận vững chắc về quản lý giáo dục đạo đức cho học sinh trung học cơ sở dựa trên các chức năng quản lý khoa học và các chuẩn mực đạo đức xã hội chủ nghĩa.
  • Bức tranh thực trạng tại 8 trường trung học cơ sở huyện Vapi giai đoạn 2014 - 2017 với 142 giáo viên và hàng ngàn học sinh đã được phân tích đa chiều, chỉ rõ các điểm nghẽn trong khâu lập kế hoạch và phối hợp liên lực lượng.
  • Hệ thống 6 biện pháp quản lý đồng bộ đã được khẳng định tính cấp thiết và tính khả thi cao qua kết quả khảo nghiệm thực tiễn với 570 khách thể.
  • Lộ trình ứng dụng các giải pháp từ năm 2017 đến năm 2020 cung cấp khung hành động rõ ràng cho Sở Giáo dục và Thể thao tỉnh Salavan cũng như Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Vapi.
  • Các cấp quản lý giáo dục cần nhanh chóng thể chế hóa các giải pháp này vào nhiệm vụ năm học để xây dựng môi trường học đường văn minh, lành mạnh và đào tạo nguồn nhân lực phát triển toàn diện cho đất nước.