Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY - HỌC. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu. Phương pháp dạy học "lấy người học làm trung tâm" được hình thành từ rất sớm. Nhà triết học cổ đại Socrate (469-399 TCN) đã đề xuất "phương pháp đỡ đẻ", đó là phương pháp dạy học: người thầy đưa ra các câu hỏi khác nhau để đưa người học vào tình huống có vấn đề và nhờ sự giúp đỡ của thầy, người học chiếm lĩnh được tri thức mới.
Nhà giáo dục học vĩ đại người Trung Hoa - Khổng Tử (551-479 TCN) rất coi trọng mặt suy nghĩ tích cực của người học, Ông nói: "Không giận vì muốn biết thì không gợi mở cho, không bực vì không rõ được thì không bày vẽ cho. Vật có 4 góc, bảo cho biết ba góc mà không suy nghĩ ra góc kia thì không dạy nữa". Trong hệ thống các nguyên tắc dạy học của Nhà giáo dục Tiệp Khắc LA. Kômenxki (1592-1670) đã có những biện pháp dạy học nhằm làm cho học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ để tự nắm được bản chất của sự vật hiện tượng.
Nguyên tắc giáo dục của John Locke (1632-1704) là: "Không được nhồi nhét điều gì vào trí nhớ của trẻ mà vốn chúng không thích thú. Thầy giáo cần khơi dậy ở trẻ lòng ham mê say sưa của trẻ, qua đó hướng trẻ đến với tri thức. Phải phát triển khả năng độc lập suy nghĩ và chủ động trong học tập ở trẻ".J Ruxô (1712-1778) cũng cho rằng phải hướng học sinh tích cực tự giành kiến thức bằng cách tìm hiểu, khám phá và sáng tạo. Đó chính là những phương pháp dạy học tích cực nhằm biến hoạt động của thầy thành hoạt động của trò và sau khi tích cực hoạt động thì trò nhận thức được các quy luật của tự nhiên.
Phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh dần được phát triển và hoàn thiện ở các nước phương Tây (Mỹ, Pháp.) nhất là từ nửa sau của thế kỷ XX, có ảnh hưởng sâu rộng tới các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam [40]. Ở nước ta, bàn vê phương pháp dạy - học, Bác Hồ đã dạy "Về cách học phải lấy tự học làm cốt”. Thủ tướng Phạm Văn Đồng yêu cầu: "Ngành giáo dục và đào tạo phải vũ trang cho mình phương pháp giảng dạy, phát huy vai trò chủ động của người học, giải đáp tốt bốn câu hỏi: dạy ai, dạy cái gì, dạy như thế nào, dạy để làm gì ?" [11]. Vào những năm 1995 - 1996, trong ngành Giáo dục đã xuất hiện mệnh đề "Phương pháp giáo dục lấy người học làm trung tâm" và đã có nhiều công trình nghiên cứu về Luan van phương pháp dạy học tích cực này như các tác phẩm: "Phương pháp giáo dục tích cực lấy người học làm trung tâm", "Biến quá trình dạy học thành quá trình tự học" của TS Nguyễn Kỳ, "Học và dạy cách học" của các tác giả GS Nguyễn Cảnh Toàn (chủ biên), TS Nguyễn Kỳ, TS Lê Khánh Bằng, TS Vũ Văn Tảo; "Những vấn đề cơ bản Giáo dục học hiện đại" của TS Thái Duy Tuyên, "Bản chất của việc dạy học lấy học sinh làm trung tâm" của GS Trần Bá Hoành (Kỷ yếu hội thảo khoa học: Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hoạt động hóa người học, Bộ Giáo dục – Đào tạo, Chương trình KHCN cấp Bộ "Phương pháp dạy học", Hà Nội, 1995).
Và rất nhiều ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, nhà giáo, người dân có tâm huyết về phương pháp giảng dạy mới trên báo chí và các phương tiện thông tin đại chúng, như: "Đổi mới phương pháp dạy và học là một chìa khóa quan trọng của cải cách giáo dục" (GS Nguyễn Như Ý, báo Nhân dân, 10.98); "Dạy học là phải dạy cách tư duy, phát triển được tư duy độc lập sáng tạo ở học sinh, biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo" (Nguyễn Xuân Huỳnh, báo Nhân dân, 24.98); "Cái đích của việc dạy là việc học, dạy cho trò vì trò chứ không phải dạy cho thầy, vì thầy. Nên nói: phương pháp dạy học lấy việc học làm trọng" (Nguyễn Trọng Di, báo Sài gòn giải phóng, 31.98); (Vũ Đình Cự (1999), Giáo dục hướng tới thế kỷ 21, Nxb Chính trị quốc gia); "Nguồn gốc và những khía cạnh xã hội triết học cửa trào lưu giáo dục hướng vào người học" (TS Đặng Thành Hưng, báo Văn nghệ ngày 18. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã đề cập đến nhiều khía cạnh của phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học, như: các luận điểm về học và về dạy làm cơ sở cho phương pháp dạy học mới; mục đích của phương pháp dạy học mới là: dạy cho trò, vì trò; đề cập tới tư tưởng dạy học lấy "người học làm trung tâm"; thay đổi tư duy biến quá trình dạy học thành quá trình tự học, dạy học sinh cách học; tập trung các nguồn lực trong giáo dục nhằm phát huy nội lực của người học. Dựa trên cơ sở những lý luận đã nêu trên, luận văn sẽ đi sâu đề cập đến những biện pháp quản lý cụ thể nhằm phát huy tính tích cực; chủ động và sáng tạo trong học tập của sinh viên hệ Cao đẳng trường CĐ GTVT III.
Bản chất của quá trình dạy - học. Khái niệm về quá trình dạy học Dạy học là một chức năng xã hội, nhằm truyền đạt và lĩnh hội kiến thức, kinh nghiệm mà xã hội tích lũy được, nhằm biến kiến thức, kinh nghiệm xã hội thành phẩm chất năng lực của cá nhân. Luan van Phần kinh nghiệm xã hội (bao gồm tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, thái độ.) mà người học muốn lĩnh hội được phải thông qua hoạt động dạy và học. Hành động dạy học bao giờ cũng có khởi đầu và kết thúc.
Chính vì vậy mà mỗi hoạt động dạy - học là một quá trình, đồng thời lại là một thành phần của quá trình dạy học lâu dài hơn. - Quá trình dạy học là một quá trình nhận thức: mục đích của dạy học là giúp cho người học lĩnh hội được tri thức của nhân loại. - Quá trình dạy học là một quá trình tâm lý: dạy học phải đi trước, thúc đẩy sự phát triển của các chức năng tâm lý: ý chí, động cơ, thái độ học tập; cơ chế của hoạt động nhận thức; phát triển và hoàn thiện nhân cách. - Quá trình dạy học là một quá trình xã hội: sự tương tác giữa người với người; nội dung dạy học là tri thức của loài người; mục đích học tập do xã hội đề ra.
Như vậy, ta có thể hiểu hoạt động dạy - học là sự luân phiên theo những quy luật của hoạt động nhận thức. Nó mang tính hai chiều và luôn phải có sự tác động qua lại giữa người dạy và người học; sự tác động qua lại này được diễn ra trong những điều kiện xác định, bao gồm: chương trình, nội dung, tài liệu, giảng dạy, tâm lý, đạo đức, thẩm mỹ. Hoạt động dạy - học bao gồm hai hoạt động có quan hệ mật thiết với nhau; đó là hoạt động dạy của thầy nhằm chỉ đạo, tổ chức việc lĩnh hội nội dung tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ và hoạt động học của trò nhằm tổ chức các điều kiện đảm bảo cho sự lĩnh hội tri thức, kỹ năng và thái độ và chuyển chúng thành kinh nghiệm của bản thân. Dạy học là một dạng hoạt động đặc trưng của loài người; theo quan điểm của lý thuyết hoạt động nói chung thì dạy và học phải được xem như một hoạt động, trong đó mục đích, động cơ, nội dung, các phương thức hành động diễn ra trong sự căng thẳng nhất định của ý chí cũng như những sức mạnh thể lực và trí tuệ.
nó bao gồm các yếu tố cấu thành như sau: Yếu tố mục đích của quá trình dạy học là sự nhận thức của thầy giáo và sự tiếp nhận của học sinh về các mục đích và nhiệm vụ của việc học một bài, một chương hay một bộ môn nào đó nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục do xã hội đề ra. Yếu tố kích thích động cơ hóa đòi hỏi nhà sư phạm phải thực hiện những biện pháp nhằm kích thích ở học sinh sự hứng thú, nhu cầu giải quyết các nhiệm vụ học tập đã được đề ra. Hơn nữa sự kích thích đó còn phải làm nẩy sinh ở bên trong mỗi học sinh những động cơ học tập tích cực. Do đó, ý nghĩa của yếu tố này chính là ở sự thống nhất của việc kích thích và động cơ hóa hoạt động học tập của học sinh.
Luan van Yếu tố nội dung dạy học được quy định bởi kế hoạch, chương trình và sách giáo khoa do Bộ GD&ĐT quy định. Nội dung của từng giờ học được giáo viên cụ thể hóa theo những nhiệm vụ đã được đề ra. Theo những đặc trưng của môi trường kinh tế - xã hội và theo hứng thú học tập của học sinh. Yếu tố thao tác - hành động phản ánh trực tiếp nhất tích chất quá trình của dạy học.
Chính trong hoạt động của thầy và trò, trong sự tác động qua lại giữa họ, diễn ra theo thời gian mà nhiệm vụ lĩnh hội tri thức của học sinh được thực hiện. Đó chính là các phương pháp, phương tiện và các hình thức tổ chức dạy học. Yếu tố kiểm soát - điều chỉnh đã đòi hỏi: phải thực hiện đồng thời việc kiểm tra quá trình giải quyết các nhiệm vụ dạy học đối với người thầy và việc tự kiểm tra của người học đối với mức độ lĩnh hội tài liệu học tập, tính chính xác của việc thực hiện các bài tập và bằng sự đánh giá của thực tế cuộc sống đối với các kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập. Yếu tố đánh giá hiệu quả của dạy và học đòi hỏi sự đánh giá của giáo viên và sự tự đánh giá của học sinh về các kết quả đạt được trong quá trình dạy học, xác định sự phù hợp của chúng với những nhiệm vụ đã đề ra, vạch ra nguyên nhân của các sự lệch lạc đã phát hiện được, đề ra những nhiệm vụ mới, sự cần thiết phải lấp các lỗ hổng trong kiến thức và kỹ năng.
Tất cả các yếu tố trên đây của quá trình dạy - học đều có mối quan hệ qua lại theo những quy luật xác định. Mục đích dạy - học quy định nội dung dạy học. Mục đích và nội dung dạy - học lại đòi hỏi những phương pháp, phương tiện và hình thức nhất định để kích thích và tổ chức việc dạy - học.