CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ 1. Ngân sách Nhà nước 1.1 Khái niệm về Ngân sách nhà nước Mỗi Nhà nước đều tồn tại NSNN, NSNN vừa là công cụ, vừa là điều kiện hết sức quan trọng, không thể thiếu được nhằm đảm bảo hoạt động của Nhà nước. NSNN chỉ tồn tại khi còn sự tồn tại của Nhà nước. Bản chất NSNN phụ thuộc vào bản chất Nhà nước.
Công tác quản lý NSNN theo nguyên tắc tập trung dân chủ, tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách. Vì vậy, để quản lý và điều hành xã hội; nhà nước cần hiểu rõ và vận dụng, điều hành linh hoạt, sáng tạo NSNN, phù hợp với tình hình trong nước và quốc tế. Có rất nhiều quan niệm về NSNN, theo trường phái kinh tế cổ điển thì: NSNN là một văn kiện tài chính mô tả các khoản thu - chi của Chính phủ được thiết lập hàng năm. Tuy nhiên, kinh tế hiện đại thì cho rằng: NSNN là toàn bộ các khoản thu - chi của Nhà nước được biểu hiện thông qua bảng liệt kê các khoản thu - chi bằng tiền mặt trong một giai đoạn nhất định của Nhà nước.
Theo Luật ngân sách số 83/2015/QH13 định nghĩa “NSNN là toàn bộ các khoản thu - chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” [22].1: Sơ đồ thể hiện Hệ thống NSNN Việt Nam NSNN Ngân sách Trung Ương Ngân sách Địa phương Ngân sách tỉnh, thành phố Ngân sách huyện, quận, thị Ngân sách xã, trực thuộc Trung Ương xã, thành phố thuộc tỉnh phường, thị trấn 1. Vai trò của ngân sách nhà nước NSNN có 2 vai trò quan trọng sau: Một là, Nhà nước có nhiều chức năng, nhiệm vụ. Để thực hiện theo mục tiêu và các chức năng này mỗi Nhà nước đều phải tiêu tốn một nguồn lực tài chính nhất định. Một trong số đó là NSNN.
Hai là, Ngân sách là một công cụ kinh tế vĩ mô quan trọng giúp Nhà nước tác động để điều chỉnh nền kinh tế; là nguồn lực đầu tư quan trọng để điều chỉnh cơ cấu kinh tế và thúc đẩy nền kinh tế. Ở nước ta, NSNN đã tham gia phân phối, điều tiết, phân bổ trong tất cả các khâu của quá trình kinh tế như: đầu tư cơ sở hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực, hỗ trợ phát triển thị trường, xúc tiến thương mại…. Với đặc điểm này, NSNN tại Việt Nam đã chủ động tham gia và thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước * Khái niệm phân cấp Phân cấp quản lý ngân sách là hoạt động Nhà nước và cấp tỉnh, thành phố trao quyền cho chính quyền ở địa phương trong hoạt động quản lý, thu - chi NSNN.
Quản lý thu - chi NSNN ở địa phương là một trong những nhiệm vụ quản lý nhà nước tại địa phương. 7 * Các nguyên tắc phân cấp quản lý nhà nước Có 4 nguyên tắc chính: Thứ nhất, Nguyên tắc bảo đảm sự thống nhất. Thống nhất trong quản lý: Dù phân cấp, mọi hoạt động quản lý nhà nước phải tuân theo chính sách, pháp luật và sự chỉ đạo của trung ương để đảm bảo sự thống nhất. Thứ hai, ngân sách trung ương có vai trò cốt lõi, ngân sách địa phương độc lập trong hệ thống NSNN thống nhất.
Thứ ba, phân định theo từng cấp ngân sách. Thứ tư, phân cấp NSNN phải công bằng. Ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (Cấp xã) 1. Ngân sách phường NSP là một bộ phận cấu thành nên NSNN, nhằm phục vụ công tác quản lý và điều hành các hoạt động tại cấp phường.
Ngân sách này bao gồm các khoản thu và chi, được xác định dựa trên quy định của pháp luật và được phê duyệt bởi cơ quan có thẩm quyền. Chính quyền phường có thể chủ động khai thác những tiềm năng, lợi thế của địa phương để phát triển kinh tế. NSP là kế hoạch, dự toán và kết quả thực hiện việc thu - chi của chính quyền cấp phường được xây dựng và tổ chức thực hiện trong thời gian một năm (Năm tài chính). NSP do UBND cấp phường xây dựng, quản lý, điều hành và được Hội đồng Nhân dân (NĐND) cùng cấp phê chuẩn, giám sát việc thực hiện.
Đặc điểm ngân sách phường NSP là một bộ phận của NSNN, có những đặc điểm riêng phù hợp với cấp quản lý cơ sở: Tính trực tiếp và gần gũi với dân cư, Quy mô nhỏ và phạm vi hẹp Tính linh hoạt và thích ứng cao, Nguồn thu đa dạng nhưng hạn chế, Được Quản lý và giám sát chặt chẽ, Tính cộng đồng và trách nhiệm xã hội, Phân cấp trong hệ thống NSNN. 8 * Các thành phần chính của ngân sách phường: Các khoản thu: Thuế, phí, và lệ phí; Nguồn thu từ các hoạt động kinh doanh, dịch vụ công cộng; Các khoản viện trợ, hỗ trợ từ cấp trên và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Các khoản chi: Chi cho các hoạt động quản lý nhà nước, Chi cho các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội, Chi cho đầu tư phát triển, Chi dự phòng và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. * Quy trình lập và phê duyệt ngân sách phường: NSP được lập bởi các cơ quan quản lý tài chính của phường và phải tuân theo các quy định pháp luật về NSNN.
Hằng năm, sau khi lập xong, UBND phường phải báo cáo và được HĐND phường thông qua và trình lên cấp trên phê duyệt. Vai trò của ngân sách phường Đảm bảo hoạt động của phường: NSP giúp đảm bảo các hoạt động quản lý và điều hành của phường diễn ra thuận lợi, suôn sẻ và đáp ứng được các yêu cầu, nhiệm vụ. Phát triển KT-XH: NSP được sử dụng để đầu tư vào các dự án phát triển cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng đời sống của người dân tại địa phương. Quản lý và điều hành hiệu quả: NSP giúp quản lý và sử dụng nguồn lực tài chính hiệu quả, phục vụ tốt nhất cho nhu cầu của cộng đồng dân cư tại phường.
Phường là một đơn vị hành chính ở cơ sở. Trực tiếp triển khai thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng; chính sách, pháp luật của Nhà nước và giải quyết lợi ích, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân. Nguồn ngân sách là chìa khoá giúp chính quyền phường tổ chức thực hiện và thực hiện thành công các nhiệm vụ chính trị. Nội dung công tác chi của Ngân sách phường Bao gồm các khoản chi cần thiết để đảm bảo các hoạt động cơ bản về quản lý, điều hành, và phát triển KT-XH tại địa phương.
Dưới đây là các nhóm chi tiêu chính trong NSP: Chi thường xuyên: Các hoạt động quản lý nhà nước; Chi phí hành chính. Chi cho hoạt động sự nghiệp: Giáo dục, Y tế, Văn hóa, thể thao, quốc phòng-An ninh, Các hoạt động xã hội khác. Chi đầu tư phát triển: Xây dựng cơ sở hạ tầng, Đầu tư cho các dự án phát triển KT-XH. Chi dự phòng: Quỹ dự phòng: Dành một phần ngân sách để dự phòng cho các tình huống khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh, và các rủi ro khác không lường trước được.
Các khoản chi khác: Chi phí liên quan đến hỗ trợ hoạt động Đảng và đoàn thể; Chi hỗ trợ từ cấp trên. Các nội dung công tác chi này được lập kế hoạch, thực hiện và kiểm tra chặt chẽ để đảm bảo NSP được sử dụng hiệu quả và minh bạch. Công tác quản lý ngân sách phường 1. Quản lý ngân sách phường “Quản lý ngân sách phường là xây dựng ngân sách phường lành mạnh, củng cố kỷ luật tài chính, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả tiền của của Nhà nước”.[23] Quản lý NSP đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và sự tham gia tích cực của cộng đồng dân cư.
Các nguyên tắc công khai, minh bạch, hiệu quả, tiết kiệm, và tuân thủ pháp luật là nền tảng để đảm bảo việc sử dụng ngân sách phục vụ tốt nhất cho sự phát triển của phường. Có 3 bước quản lý NSP: Lập kế hoạch và phê duyệt ngân sách; Thực hiện ngân sách; Quyết toán ngân sách. Cơ chế quản lý Ngân sách phường Cơ chế quản lý ngân sách cấp phường được thực hiện theo Luật NSNN đã được Quốc hội Nước CHXHCN Việt Nam thông qua tại Kỳ họp Thứ 2 (Khóa XI); Thông tư Số 60/2003/TT-BTC, ngày 23/6/2003 của Bộ Tài chính quy định về quản lý ngân sách và các hoạt động tài chính khác ở xã, phường, thị trấn. Mục tiêu của quản lý ngân sách phường Đảm bảo thu đúng, thu đủ; chi đúng, chi đủ và đảm bảo nguồn lực tài chính phục vụ thực hiện nhiệm vụ chính trị địa phương.
Nguyên tắc quản lý ngân sách phường Các nguyên tắc công khai, minh bạch, hiệu quả, tiết kiệm, cân đối, trách nhiệm giải trình và tuân thủ pháp luật là nền tảng để đảm bảo việc sử dụng ngân sách phục vụ tốt nhất cho sự phát triển của phường. Nội dung quản lý Ngân sách phường. Lập dự toán ngân sách phường Là khâu đầu tiên của một chu trình ngân sách. Việc lập dự toán ngân sách của một phường là quá trình ước tính và dự đoán các khoản thu và chi của phường trong một khoảng thời gian nhất định (thường là 01 năm).
Quá trình lập dự toán ngân sách phường là một quá trình quan trọng để đảm bảo rằng các hoạt động của phường được quản lý và điều hành một cách bền vững và có hiệu quả, đồng thời đáp ứng được nhu cầu phát triển và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cư dân trong khu vực đó. Dự toán ngân sách phường thường bao gồm các bước chính sau đây: - Thu thập thông tin: Thu thập thông tin về các nguồn thu như thuế, lệ phí, tiền vay, hỗ trợ từ cấp trên và các khoản khác. - Ước tính thu nhập: Dựa trên dữ liệu thu thập được, ước tính số tiền dự kiến sẽ thu được từ các nguồn thu khác nhau. - Ước tính chi tiêu: Xác định các khoản chi cần thiết để duy trì và phát triển các dịch vụ công cộng và hạ tầng của phường như lương thực, chi tiết 11 hoạt động hành chính, dịch vụ công, sửa chữa cơ sở hạ tầng, và các dự án đầu tư khác.
- Phân bổ ngân sách: Đưa ra quyết định về phân bổ ngân sách cho từng hoạt động, dự án, chương trình trong phường để đảm bảo rằng các mục tiêu được thực hiện một cách hiệu quả. - Lập báo cáo dự toán: Tổng hợp các thông tin và số liệu vào báo cáo dự toán ngân sách để trình cấp có thẩm quyền duyệt và thực hiện.